निजानन्द दर्शनको योगदान : संसारलाई सुख र शान्त   

दर्शन भन्नाले ज्ञानको त्यो मोड हो जसमा वास्तविक सत्यलाई बुझ्ने तरिकाको व्याख्या गरिएको हुन्छ । निजानन्द दर्शन भनेको श्री प्राणनाथ जीको प्रचण्ड वाणीबाट निस्कने अलौकिक ज्ञान हो जसको माध्यमबाट सम्पूर्ण विश्वले परम सत्यलाई थाहा पाउन सक्छ। निजानन्दको अर्थ व्यक्तिगत + आनन्द। निजको अर्थ म वा ’म आफैं हो। र आनन्द भनेको आत्मिक आनन्द हो। सृष्टिको प्रारम्भदेखि नै ऋषिहरूको हृदयमा आफ्नै पहिचानसँग सम्बन्धित प्रश्नहरू घुमिरहेका छन्ः “म कहाँबाट आएको छु?“ “मेरो आत्माको अनन्त प्रिय कहाँ छ? यो कस्तो छ र यो कसरी प्राप्त हुन्छ?
संसारका हरेक दार्शनिक यसको समाधान जान्न उत्सुक छन्, तर कसैले पनि यसलाई सही रूपमा थाहा पाउन सकेका छैनन्। ब्रह्मा सच्चिदानन्द (सत्+चित+आनंद) को रूप हो। सच्चिदानन्द परब्रह्मको ‘सत् अंशलाई अक्षर भनिन्छ। अक्षरब्रह्म भित्र असंख्य ब्रह्माण्डहरूको लय र सृष्टि गर्ने इच्छालाई मूल प्रकृति भनिन्छ।
यही आधारभूत प्रकृतिबाट प्रकृति र त्यसपछि मोहतत्त्व उत्पन्न हुन्छ, जुन यस नश्वर संसारको भौतिक कारण हो। यसपछि अक्षरब्रह्मको मनमा अभिव्यक्त नभएको मोह सागरको उत्पत्ति भयो, जसमा उनको मनको वैचारिक रूप आदि नारायण (महाविष्णु, प्रणव) को रूप भयो जसलाई ‘क्षर पुरुष भनिन्छ। यस संसारमा दुई पुरुष छन– एक क्षर जो नाशवान छ, अर्को अक्षर जो अविनाशी छ। पत्रलाई कुटस्थ पनि भनिन्छ। तर यी दुई बाहेक अर्को एक महान व्यक्ति हुनुहुन्छ जसलाई भगवान भनिन्छ। ब्राह्मी राज्यमा श्री कृष्ण जी भन्नुहुन्छ म क्षरभन्दा पर हुँ र अक्षरभन्दा श्रेष्ठ छु र यस संसारमा पुरुषोत्तम नामले प्रसिद्ध छु । यी श्लोकहरूमा तीन पुरुषको वर्णन गरिएको छ– ‘क्षर, ‘अक्षर र ‘पुरुषोत्तम मानिसको अर्थ ‘पुरी शयत पुरुष अर्थात् पुरीमा सुत्ने मानिस हो। यस भनाइ अनुसार चेतन तत्वलाई मात्र मानिस भनिने अधिकार छ, निर्जीव प्रकृतिलाई होइन। सबैभन्दा पहिले हामी निजानन्द दर्शन अनुसार तीन पुरुषको व्याख्या गर्छौं। त्यसपछि हामी अन्य विचारधाराहरूको विचारधाराको विश्लेषण र समीक्षा गर्नेछौं।

तोमनाथ उप्रेती
उपसचिव, नेपाल सरकार

क्षर पुरुषः– क्षर भनेको नश्वर हो, जो क्षय हुँदैछ (क्षरतिक्षरः) क्षर पुरुष भनेको आदिनारायण (शबल ब्रह्मा, ओम, हिरण्यगर्भ) हो। आदिनारायणलाई क्षरपुरुष भनिन्थ्यो किनभने उनको रूप सपनाजस्तै छ। अक्षरब्रह्माले ब्रह्माण्डको सृष्टि गर्ने संकल्प गर्ने बित्तिकै अक्षरको मानसिक स्वरूपको प्रकृति (सुमंगला) मार्फत तर्क सागर (कारण प्रकृति) प्रकट हुन्छ, जसमा अव्यकृत पुरुषको मन प्रतिबिम्बित हुन्छ र आफूलाई नारायणको रूपमा देख्न थाल्छ। यो हो क्षर पुरुष। सर्वज्ञ र चेतन ब्रह्मामा निद्राको विकार नभए पनि आफ्नो चेतन स्वभावले अखंड सुखको खेललाई छाडेर निर्जीव भ्रम अर्थात् कालमायाको सागरको खेल देख्नुलाई शास्त्रीय भाषामा सपना भनिन्छ। सबै जीवहरू त्रिगुण प्रकृतिको बन्धनमा बाँधिएर आफ्नो कर्मको फल भोगिरहने एउटै मूल सपना देख्ने आदिनारायण (ईश्वर, प्रणव, शबलब्रह्म) को चेतनाको वैचारिक प्रतिबिम्ब भनिन्छ।

अक्षर पुरुष ः– जो क्षय हुँदैन, जो कूटस्थ हो, अमर छ। यो अक्षर पुरुष अनन्त ब्रह्माण्डहरूको आधार हो र आदिनारायण (शबल ब्रह्म, भगवान) को उत्पत्ति हो। यही अक्षर मानिसको मनको अव्यक्त रूपको छवि आदिनारायणको रूपमा प्रेमसागरमा झल्किन्छ। जे पनि अस्तित्वमा आएको छ, जे हुनै लागेको छ र यो वर्तमान संसारमा जे भइरहेको छ, यी सबैमा मानिसले आफ्नो महिमा देखाइरहन्छ। यस मनुष्यको एक खुट्टाको दृढ संकल्पले सबै प्राणी र जगतको सृष्टि भएको हो र यस मनुष्यका तीन खुट्टा सृष्टि र विनाशबाट मुक्त भएर आफ्नो अखंड, उज्यालो स्वरूपमा अवस्थित रहन्छन्।

उत्तम पुरुषः– उत्तम पुरुष भनेको अक्षर र अक्षरहरूभन्दा पनि उत्कृष्ट, अद्वितीय हुनुहुन्छ । त्यो महापुरुषलाई अक्षरतीत नामले पनि चिनिन्छ। अक्षरतित ब्रह्माको त्यो रूप यस प्रकृति÷संसारमा होइन, क्षर र अक्षरभन्दा परको उहाँको दिव्य निवास परमधाममा छ। अथर्ववेदमा परमात्मा र परमधामलाई पूर्ण स्वरूप भनिएको छ, जहाँ अक्षरतैबाट पूर्ण परब्रह्म प्रकट भइरहेको छ। यो निराकार परब्रह्म जस्तै उनको निवास पनि पूर्ण छ। यसबाट केही बढ्न वा घट्न सक्दैन। जसरी परब्रह्मको व्यक्तिगत स्वरूप अक्षरतीत नित्य प्रेममय र आनन्दमय छ, त्यसैगरी परमधाम अर्थात् सम्पूर्ण परमधाम पूर्णब्रह्मको प्रेम र आनन्दले भरिएको छ। यसमा कुनै पनि प्रकारको कमी कहिल्यै हुन सक्दैन। शाश्वत, निराकार, परम ब्रह्मालाई आत्म–अस्तित्व, कामले पूर्ण, अमृत स्वरूप, अर्थात् अविनाशी र असीम र अखंड आनन्दको मूल स्रोत भनिएको छ। उहाँ अनन्त जवान हुनुहुन्छ। उहाँमा न त बुढ्यौली आएको छ, न कहिल्यै आउनेछ किनकि उहाँको रूप पाँच भौतिक होइन, चेतन, उज्यालो र अविनाशी छ। ब्रह्माको यो रूप जान्ने विद्वानलाई मृत्युको डर हुँदैन।
यस ब्रह्माण्डको आदि काल देखि चली आएको शाश्वत सत्य ज्ञानको पूर्ण विकसित स्वरूप नै श्री निजानन्द दर्शन हो ।जब सदगुरु धनी श्री देवचन्द्रजीको तनमा विराजमान भएर अक्षरातीत पूर्ण ब्रह्म परमात्माकी आनन्द अंग श्री श्यामाजीले यस क्षरभंगुर संसारमा जागृत बुद्धिको ज्ञान प्रकट गर्नुभयो, तब देखि नै यस सत्य मार्गको उद्घाटन भयो ।श्री निजानन्द सम्प्रदायद्वारा यस संसारलाई अक्षर ब्रह्म देखि पनि पर अक्षरातीत पूर्ण ब्रह्म को स्वरूप, धाम अनि लीलाको वास्तविक पहिचान भएको छ ।
श्रीकृष्ण प्रणामी धर्म निजानन्द सम्प्रदायका संस्थापक सद्गुरु धनी श्री देवचन्द्रजी महाराजले अल्पायुदेखिनै उठेको मुमुक्षा(भाव) मेट्न तत्कालिन संपूर्ण संप्रदायहरु चाहार्नु भयो । अन्ततोगत्वा ३५ वर्ष लामो महासंकल्पको निष्ठापूर्ण साधनाबाट ४० बर्षको अवस्थामा पूर्णब्रह्म परमात्मा अक्षरातीत श्रीकृष्णको दर्शनाभूति सहित तारतम बीज महामन्त्र प्राप्त गर्नुभयो र जागनीको कार्य सुभारम्भ गर्नु भयो । सो तारतम महामन्त्र धनीजीले आफ्ना प्रमुख शिष्य महामति श्री प्राणनाथजीलाई हस्तान्तरण गर्नुभयो । महामति श्री प्राणनाथजी अवतरित श्री तारतमवाणी, संपूर्ण धर्म ग्रन्थहरुको निचोड हो । जसमा श्रीकृष्ण तत्वका रहस्योटन सहित परमात्मा अनुभूतिको सहज मार्ग प्रसस्त गरिएको छ । श्रीकृष्ण प्रणामी धर्मका अनुयायीहरुले श्री कुलजम स्वरुप तारतम सागरलाई पूर्णब्रह्म परमात्माको वाङग्मय स्वरुप मानेर मन्दिर एवं घरको सिंहासनमा पधराई श्रृंगार सहित अष्टप्रहर सेवापूजा गर्ने गर्दछन् ।
यस्तो आदर्श व्यवस्थामा पूर्णब्रह्म परमात्मा सबैका एउटै मात्र हुनुहुन्छ ।पूर्णब्रह्म तथा खुदा एकै हुन केवल भाषाको मात्र फरक छ ।संसारका सबै धर्म ग्रन्थहरुमा मात्र भाषाको भेद छ । यी सबैले एउटै परम सत्य तर्फ संकेत गर्दछन् ।प्रेम तथा परब्रह्म एउटै स्वरुप हो । परब्रह्म र आत्माहरु प्रेम कै प्रतिमूर्ति हुन । प्रेम नै एउटा यस्तो सक्षम साधन हो जसले यस जीवनमा सच्चिदानन्द पूर्णब्रह्म परमात्मा, परमधाम तथा दिव्य लीलाको आनन्द दिन सक्दछ ।मनुष्य देह अखण्ड मुक्ति प्राप्तिको अमूल्य अवसर हो । यसलाई व्यर्थ न गुमाऊ ।केवल बाहिरी शुद्धि द्वारा आध्यात्मिक यात्रा सम्भव हुन्न । पूर्णब्रह्म परमात्मासंग मिल्नका लागि हृदयको निर्मलता परम आवश्यक हुन्छ । जागृत आत्मा उही नै हो, जसले आफ्नो सम्पर्कमा आउने आत्मा खोजीहरु सबैलाई आफू समान आध्यात्मिक सुख सम्पदा उपलब्ध गराउँदछ । तारतम ज्ञान द्वारा मानव मात्रको गुण, अंतःकरण तथा इन्द्रियहरुको मायावी विकारहरुको शमन द्वारा नै संसारमा सुख अनि शीतलता प्राप्त हुन्छ ।तपाईंको आत्मिक दृष्टि तब नै खुल्नेछ, जब तपाईं प्रति अक्षरातीत पूर्णब्रह्म परमात्माको कृपा बर्सिन्छ । आत्मिक दृष्टि खुलेपछि तपाईंलाई धामधनीको प्रेमको अतिरिक्त सम्पूर्ण संसार विषको बराबर कष्टकारी लाग्ने छ ।
यस दर्शनले जोड दिएका महत्वपुर्ण पक्षहरुमा पूर्णब्रह्म परमात्मा सवैका मालिक हुन् । शास्त्रानूसार उनै अनादि अक्षरातीत तत्व पनि हुन् । आत्मा, परमात्माको अंश हो र त्यो सच्चिदानन्दमय अविनाशी हुन्छ । एक अर्कालाई अभिवादन गर्दा परमात्माको अंशस्वरुप ठानेर प्रणाम गर्ने गरिन्छ ।अहिंसा, प्रेम, दया, करुणादि यस धर्मका आभूषण हुन् ।सबै धर्म, संप्रदाय प्रति तटस्थ एवं सद्भाव राखिन्छ । सम्पूर्ण धर्मशास्त्रहरुलाई साक्षी स्वरुप र तारतम सागरलाई सुक्ष्मवेद स्वरुप मानेर उपासना गरिन्छ ।संपूर्ण प्राणी, पदार्थमा जाति, वर्ण र वर्गको आधारमा भेद गरिदैन बरु समतामूलक व्यवहार गरिन्छ । शुद्ध शाकाहारी भोजन गर्ने, धुम्रपान, मदिरादि जस्ता दुव्यर्सनबाट आफू मुक्तरहि अरुलाई पनि मुक्त गराउने ,यम, नियमको पूर्णरुपले पालना गर्ने, यस अन्तर्गत अहिंसा, अस्तेय, अपरिग्रह, सत्य र ब्रह्मचर्य । नियम अन्र्तगत शौच, सन्तोष, तप, स्वाध्याय र इश्वर प्राणी धानको अनिवार्य पालना गर्ने ,“सुख शीतल करुं संसार” भन्ने महामतिको सपनालाई साकार पार्न आफूपनि शीतल हुने र अरुलाई पनि शीतल गराउने ,“तुम सेवासे पाओगे पार” भन्ने महानवाणीलाई हृदयगंम गर्दै निर्लोभ भावले सेवा गर्ने र अरुलाई पनि सेवाको लागि उत्प्रेरित गर्ने ।
मनुस्य जातिलाई मात्र यस्तो विवेकशील बुद्धि प्राप्त भएको छ जस द्वारा धार्मिक ग्रन्थहरूको अध्ययन गरेर परम सत्यलाई प्राप्त गर्न सकिन्छ । परन्तु पूर्ण ब्रह्मका कृपाद्वारा अवतरीत ज्ञान (वेद, कुरान, बाइबल आदि) मा एस्त गुह्य रहस्यहरु लुकेको हुन्छ, जसलाई मनुष्य बुद्धि (सपनाको बुद्धि) द्वारा सहजै बुझ्न कठिन हुन्छ यस्ता रहस्यहरु खोल्ने चाबी हो तारतम ज्ञान । जसको अवतरण श्री निजानन्द सम्प्रदायमा भएको छ । तारतम ज्ञान (जागृत बुद्धि) द्वारा नै सबै धर्म ग्रन्थहरुको वास्तविक अर्थ स्पष्ट हुन सकेको छ । यस अतिरिक्त श्री प्राणनाथजी (पूर्णब्रह्म अक्षरातीत) को अपार अनुकम्पाद्वारा श्री कुलजम स्वरूप (ब्रह्म वाणी) मा परम सत्य ज्ञान प्रकट भएको छ जसको विषयमा स्वयं अक्षर ब्रह्म पनि अज्ञात छन् ।
वर्तमान समाज हिन्दु, मुस्लिम, इसाई, आदि विभिन्न धर्ममा विभाजित भएको छ ।यनीहरुका धर्मग्रन्थ तथा भाषाहरू पनि अलग–अलग छन् । परन्तु आज सम्म कुनै पनि अवतार, तिर्थंकर, महापुरुष, आदिले सबै धर्महरुलाई एकीकरण गरेर एक मात्र अद्वैत पूर्ण ब्रह्म परमात्माको परिचय दिन सकेनन् । श्री निजानन्द सम्प्रदाय मार्फत श्री प्राणनाथजीले सबै धर्म ग्रन्थहरुमा छोपिएर रहेको समान सत्य सिध्दान्तहरुलाई प्रकट गरेर, त्यसको आधारमा एक मात्र पूर्ण ब्रह्म परमात्माको परिचय गराउनुभयो ।
अन्य संप्रदायहरुबाट माथि उठेर अध्यात्मको प्रेमिल आकाशमा विचरण गराउने सच्चिदानन्दमय पथ, श्रीकृष्ण प्रणामी धर्मको उद्गम विन्दु अनादि अक्षरातीत श्री राजश्यामा श्रीकृष्ण तत्व हुनुहुन्छ । यस धर्मले पूर्णब्रह्म परमात्मा अक्षरातीत श्रीकृष्णलाई आराध्य मानी, सेवापूजा एवं अनन्य प्रेम(लक्षणा भक्तिको अनुशरणबाट समाजमा अहिंसा, प्रेम, समता एवं सेवाभाव अभिवृद्घि गरी प्रत्येक व्यक्तिको जीवनलाई अध्यात्म उन्मुख बनाउदै क्षर, अक्षरदेखि पर अक्षरातीत तत्वमा विलिन बनाउनमा मार्ग दर्शन गर्दै आएको छ ।
श्री निजानन्द सम्प्रदायमा मानिसहरुमा जाति, क्षेत्र, आर्थिक स्थिति, आदिको आधारमा कुनै विभेद गरिदैन । यस्तो हीन मानसिकतालाई कुनै मान्यता दिइंदैन। अक्षरातीतको तारतम वाणीलाई अनुकरण गरेर त्यसै अनुसार चल्ने समुदायलाई नै “श्री निजानन्द सम्प्रदाय” भनिन्छ । यस सम्प्रदायमा धर्म प्रचारक, गुरु, महाराज आदि तथा सादारण सुन्दरसाथ विच ठुलो सानोको कुनै पनि भेद मानिंदैन, दुवै एक समान हुन्छन् ।यस्तो आदर्श व्यवस्थाद्वारा निजानन्दले विश्वलाई समानता, एकता, बन्धुत्व तथा शान्तिको सन्देश दिएको छ ।