सन्दर्भः विश्व वातावरण दिवस
–विश्वनाथ खरेल
प्रत्येक वर्ष जुन ५ तारिखमा विश्वभर मनाइने विश्व वातावरण दिवसले पृथ्वीको वातावरणीय संरक्षण र दिगोपनका लागि जनचेतना अभिवृद्धि गर्ने तथा सकारात्मक कार्यका लागि प्रेरणा प्रदान गर्ने उद्देश्य राख्दछ । यसमा सन् २०२५ को विश्व वातावरण दिवस नेपालका लागि विशेष महत्वको छ । किनकि यसको राष्ट्रिय नारा “प्लास्टिक प्रदूषणको समाधान : एकसाथ अघि बढौं” तय गरिएको छ । यो नाराले वर्तमान समयको सबैभन्दा जल्दोबल्दो वातावरणीय समस्याहरू मध्ये एक, प्लास्टिक प्रदूषणलाई सम्बोधन गर्न सामूहिक प्रयासको अपरिहार्यतालाई जोड दिएको छ । फलतः प्लास्टिक हाम्रो दैनिक जीवनको अभिन्न अंग बनेको छ । तर यसको अव्यवस्थित प्रयोग र विसर्जनले हाम्रो पारिस्थितिक प्रणाली, मानव स्वास्थ्य र समग्र पृथ्वीलाई नै संकटमा पारेको छ । यस अर्थमा भन्ने नै हो भने हामी नेपालको सन्दर्भमा प्लास्टिक प्रदूषणको भयावहता, यसका असरहरू, समाधानका उपायहरू र एकसाथ अघि बढौं भन्ने नाराको सान्दर्भिकतामाथि विस्तृत विमर्श गरिने छ ।
संसारभरी आज समूहगत प्रतिबद्धता, समन्वय र कार्यद्वारा प्लास्टिक प्रदूषणको जंजाललाई भत्काउने काम गर्नुपर्छ । वस्तुतः हाम्रा क्रियाहरूले हाम्रा भावी पुस्ताहरूका लागि स्वच्छ, स्वस्थ र हरित नेपालको आधार राख्नुपर्छ । यस विश्व वातावरण दिवसमा हामी सबैले “एकसाथ“ अघि बढ्ने र प्लास्टिक प्रदूषण विरुद्धको यस महायज्ञमा आफ्नो आहुति दिने प्रण गरौं । किनभने, स्वच्छ वातावरण नै समृद्ध राष्ट्रको आधार पनि हो । फलतः प्लास्टिक प्रदूषण संसारभरि नै गम्भीर समस्या बन्दै गएको छ । जसले पारिस्थितिकी प्रणाली, वन्यजन्तु, मानव स्वास्थ्य, तथा वातावरणमा नकारात्मक प्रभाव पारिरहेको छ । विश्व वातावरण दिवस जसले प्लास्टिकजन्य समस्यालाई निवारण गर्न समग्र रूपमा विश्वभरिका प्रयासलाई प्रेरित गर्दछ ।
विश्व वातावरण दिवसको लागि एक समय सान्दर्भिक मार्गदर्शन पनि हो । यसमा प्लास्टिक प्रदूषण केवल वातावरणीय समस्या मात्र होइन, यो मानव स्वास्थ्य, अर्थतन्त्र र समग्र दिगो विकासको बाधक हो । यसको समाधानका लागि हामी प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो जिम्मेवारी बोध गरी व्यवहारमा परिवर्तन ल्याउनु पर्छ । यसमा सरकारले प्रभावकारी नीति नियम बनाई कडाइका साथ कार्यान्वयन गर्नुपर्छ । जुन निजी क्षेत्रले दिगो उत्पादन र व्यवसायिक अभ्यास अँगाल्नुपर्छ । यसमा नागरिक समाज र शैक्षिक संस्थाहरूले जनचेतना र अनुसन्धानमा जोड दिनुपर्छ । यसमा प्लास्टिकमुक्त भविष्यको कल्पना तब मात्र साकार हुन सक्छ जब हामी सबै एकसाथ अघि बढ्छौं । यो दिवसले हामीलाई प्लास्टिक प्रदूषण विरुद्धको लडाईंमा नयाँ ऊर्जा र प्रतिबद्धताका साथ लाग्न प्रेरणा प्रदान गरोस् । हाम्रो सानो प्रयासले नै भोलिको पुस्ताका लागि स्वच्छ, स्वस्थ र सुन्दर नेपाल सुनिश्चित गर्न सकिन्छ । अब ढिला नगरी, प्लास्टिक प्रदूषणको यो महासंकटलाई परास्त गर्न व्यक्तिगत, सामुदायिक, संस्थागत र राष्ट्रिय स्तरबाटै ठोस कदम चाल्ने बेला आएको छ । हामी सबै मिलेर यो पृथ्वीलाई प्लास्टिकको कहरबाट मुक्त गरौं र भावी सन्ततिका लागि एउटा सफा र सुरक्षित वासस्थान निर्माण गरौं ।
हाम्रो देशको इकोसिस्टममा वनहरूले वन्यजन्तुहरूको लागि बासस्थान, स्थानीय समुदायका लागि स्रोतहरू र कार्बन सिङ्कको रूपमा काम गर्ने महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन् । यसर्थ नेपाल सरकारले नष्ट भएको वन पुनःर्स्थापनाका लागि विभिन्न कार्यक्रम थालेको छ । यसमा पनि खासगरीकन स्थानीय समुदायले वन स्रोत व्यवस्थापन गर्ने सामुदायिक वनीकरण विशेष रूपमा सफल भएको छ । यस दृष्टिकोणले दिगो वन व्यवस्थापनलाई प्रवर्द्धन मात्र गर्दैन तर स्थानीय समुदायहरूलाई सशक्त बनाउँदै संरक्षण प्रयासहरूप्रति स्वामित्व र जिम्मेवारीको भावना सिर्जना गर्दछ । यसैक्रममा विश्व वातावरण दिवस समारोहको एक भागको रूप मा, नेपालको लक्ष्य देशभर लाखौं रुख रोप्ने रहेको छ । यो सामूहिक पुनःरुत्थान प्रयास सन् २०३० सम्म १.५ मिलियन हेक्टर क्षेत्रफल वन भूमि पुनःस्थापना गर्ने फराकिलो रणनीतिको एक हिस्सा पनि हो । यसको मुख्य पहलहरूमा मूल प्रजातिहरू प्रतिस्थापन, युवा रूखहरूलाई चरनबाट जोगाउने र बाली र पशुधनसँग रूखहरूलाई एकीकृत गर्ने कृषि वन अभ्यासहरूलाई प्रवर्द्धन गर्ने समावेश छ ।
मुलुकको पारिस्थितिकी प्रणाली पुनःस्थापनाको अर्को महत्वपूर्ण अंग जलाधार व्यवस्थापन पनि हो । यो स्वस्थ वाटरशेडहरूले सफा पानी आपूर्ति सुनिश्चित गर्दछ, माटोको क्षरण कम गर्दछ र बाढीको प्रभावलाई कम गर्दछ । यसमा पनि ठाडो ढलान र भारी मनसुन वर्षाले नेपाललाई विशेष गरी माटोको कटान र पहिरोको जोखिममा पार्छ । जसले समुदाय र पूर्वाधारलाई ध्वस्त पार्न सक्छ । यसलाई सम्बोधन गर्न सरकार र विभिन्न गैरसरकारी संस्थाहरूले एकीकृत जलाधार व्यवस्थापन कार्यक्रमहरूमा काम गरिरहेका छन् । यी कार्यक्रमहरूमा पानीको बहावलाई नियन्त्रण गर्नको लागि पुनरुत्थान, टेरेसिङ र चेक ड्यामहरू निर्माण समावेश छन् । तिनीहरूले दिगो कृषि अभ्यासहरूको प्रयोगलाई पनि प्रवर्द्धन गर्छन् । जसलेगर्दा माटोको गडबडी कम गर्दछ र वर्षभर जमिनको आवरण कायम राख्छ ।
राष्ट्रमा जैविक विविधता, पानी शुद्धीकरण र बाढी नियन्त्रणका लागि सिमसार क्षेत्र अत्यावश्यक छ । जुन देशको सिमसार क्षेत्र, जसमा उच्च उचाइका तालहरू र तराई दलदलहरू छन् । जुन बंगाल बाघ र एकसिङ्गे गैंडा जस्ता धेरै लोपोन्मुख प्रजातिहरूको घर हो । जसलेगर्दा यी दुर्भाग्यवश, यी धेरै सिमसार क्षेत्रहरू कृषिका लागि निकास भएका छन् वा औद्योगिक फोहोरले प्रदूषित भएका छन् । यो सिमसारको पुनःस्थापना गर्ने प्रयासहरू प्राकृतिक पानीको प्रवाह ढाँचाहरू पुनः स्थापना गर्न, आक्रमणकारी प्रजातिहरू नियन्त्रण गर्न र दिगो भूमि प्रयोग अभ्यासहरू प्रवर्द्धनमा केन्द्रित छन् । यसर्थ नेपालले आफ्नो रामसार साइटहरू विस्तार गर्ने योजना बनाएको छ । यसको साथसाथै अन्तर्राष्ट्रिय महत्वको सिमसार क्षेत्रको रूपमा तोकिएको क्षेत्रहरू र अवस्थित संरक्षित क्षेत्रहरूमा कडा संरक्षण उपायहरू लागू गर्ने रहेको छ । त्यसैगरी देशमा जलवायु परिवर्तनको गम्भीर प्रभावलाई ध्यानमा राख्दै, इकोसिस्टम पुनःस्थापनाका प्रयासहरू जलवायु अनुकूलन र लचिलोपनसँग घनिष्ट रूपमा जोडिएका छन् । जसमा भन्ने नै हो भने हिमनदी पग्लिने र वर्षाको ढाँचामा परिवर्तनले पानीको उपलब्धता र कृषि उत्पादकत्वलाई खतरामा पार्छ । जुन पुनःस्थापना परियोजनाहरूले ल्यान्डस्केपहरू स्थिर गरेर र पानी व्यवस्थापनमा सुधार गरेर समुदायहरूको लचिलोपन बढाउने लक्ष्य राख्छन् ।
निष्कर्षमा भन्नुपर्दा विश्व वातावरण दिवस २०२५ को विषयले दिइएको आह्वान “प्लास्टिक प्रदूषणको समाधानः एकसाथ अघि बढौं“ नेपालको लागि निकै प्रासंगिक र जरुरी छ । तसर्थ प्लास्टिकले हाम्रा नदीहरू, हाम्रा डाँडाहरू, हाम्रा खेतहरू र हाम्रा स्वास्थ्यलाई संकटमा पारेको छ । यो समस्या कुनै एक व्यक्ति, संस्था वा सरकारको एकैले समाधान गर्न सक्ने छैन् । यसको समाधानको मर्म नै “एकसाथ“ भन्ने शब्दमा निहित छ । यसमा सरकारले कडा नीति र अवस्थापना निर्माण गर्नुपर्छ, उद्योगले जिम्मेवारीपूर्ण उत्पादन र नवीनतामा लगानी गर्नुपर्छ । यसको साथसाथै नागरिक समाजले जागरूकता र सामुदायिक पहल चलाउनुपर्छ, र प्रत्येक नागरिकले आफ्नो दैनिक व्यवहार र चयनमा परिवर्तन ल्याउनुपर्छ । यसमा पनि कम प्रयोग, धेरै पुनः प्रयोग र व्यवस्थित रिसाइक्लिङ नै हाम्रो मार्गदर्शक सिद्धान्त हुनुपर्छ । मूलतः प्लास्टिक प्रदूषण समाधान गर्न विश्व लगायत नेपालमा सरकार, नागरिक समाज, उद्योग तथा प्रत्येक नागरिकले एकसाथ अघि बढ्नु आवश्यक छ । “प्लास्टिक प्रदूषणको समाधान : एकसाथ अघि बढौं“ भन्ने नाराले हामीलाई प्रेरित गर्दै व्यवहारिक कदम चाल्न आग्रह गर्दछ ।