तोमनाथ उप्रेती
आजको विश्व र विशेष गरी हाम्रो समाजमा स्वार्थ, लोभ, ईर्ष्या र द्वेषका प्रवृत्तिहरू तीव्र रूपमा बढ्दै गएका छन्। मानिसहरू आफ्नो व्यक्तिगत लाभ र सुखका लागि अरूको अधिकार र भावना बिर्सिरहेका छन्। यसले मात्र व्यक्ति जीवनमा होइन, समाज र राष्ट्रमा पनि असन्तुलन र अशान्ति निम्त्याएको छ। यस्ता परिस्थितिमा शान्ति र सद्भावका लागि त्यागको आवश्यकता अनिवार्य हुन्छ। त्याग अर्थात् स्वार्थको त्याग, अहंकार र नकारात्मक भावनाहरूको त्यागबाट मात्र शान्ति प्राप्त गर्न सकिन्छ।
स्वार्थले मानिसको मनमा अन्धकार छर्छ। जब मानिस स्वार्थमा अल्झिन्छ, तब उसले अरूको पीडा बुझ्न छोड्छ, करुणा कम हुन्छ र घृणा बढ्छ। स्वार्थले मानिसलाई कठोर, संवेदनहीन र विवेकहीन बनाउँछ। परिवारदेखि लिएर राष्ट्र स्तरसम्म निर्णयहरू स्वार्थबाट प्रभावित हुन्छन्। राजनीतिक भ्रष्टाचारदेखि सामाजिक कलहसम्म, सबैमा स्वार्थको प्रभाव स्पष्ट देखिन्छ।स्वार्थले मात्र नभई प्रतिस्पर्धा, द्वेष र असहिष्णुताले मानिसहरूलाई एकअर्काबाट टाढा पार्दै छ। जबसम्म व्यक्तिले आफ्नो स्वार्थलाई पछाडि राखेर अरूको भलाइ सोच्दैन, तबसम्म स्थायी शान्ति सम्भव छैन।
मानव जीवनको सबैभन्दा ठूलो विजय आफ्नै मन, विचार र अहङ्कारमाथिको विजय हो। इतिहासमा असाधारण उपलब्धि हासिल गरेका धेरै व्यक्तिहरूले सम्पत्ति, पद वा शक्तिभन्दा पहिले आफूलाई जित्न सिकेका थिए। व्यक्तित्वको वास्तविक उचाइ ज्ञान, प्रतिष्ठा वा प्रभावले मात्र निर्धारण हुँदैन; त्यसको आधार आत्मअनुशासन, नैतिक चरित्र, साधना, त्याग र आत्मबोधमा निहित हुन्छ। यही कारणले पूर्वीय दर्शनदेखि आधुनिक मनोविज्ञानसम्म व्यक्तित्व विकासलाई बाह्य सफलता र आन्तरिक परिपक्वताको समन्वित यात्राका रूपमा व्याख्या गरिएको छ।
आजको विश्व अभूतपूर्व प्रतिस्पर्धा, उपभोगवाद, सामाजिक सञ्जालको प्रदर्शन संस्कृति र तात्कालिक सफलताको आकर्षणले प्रभावित छ। मानिस आफ्नो वास्तविक विकासभन्दा बढी आफ्नो छवि निर्माणमा केन्द्रित देखिन्छ। फलस्वरूप तुलना, मान्यता प्राप्त गर्ने चाहना, असन्तुष्टि र अहङ्कारले व्यक्तित्वलाई भित्रैबाट कमजोर बनाइरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा व्यक्तित्व विकासलाई केवल नेतृत्व कला, सञ्चार क्षमता वा बाह्य आत्मविश्वासमा सीमित गर्नु पर्याप्त हुँदैन; यसको केन्द्रमा आत्मबोध, चरित्र र नैतिक चेतना हुन आवश्यक छ।
अहङ्कार र आत्मसम्मान बीचको भिन्नता बुझ्नु यहाँ अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ। आत्मसम्मानले व्यक्तिलाई आफ्नो क्षमता र मर्यादाप्रति सचेत बनाउँछ, जबकि अहङ्कारले आफूलाई अरूभन्दा श्रेष्ठ ठान्ने प्रवृत्ति जन्माउँछ। स्वस्थ आत्मविश्वासले सहकार्य, सिकाइ र विनम्रतालाई प्रोत्साहन गर्छ; अहङ्कारले भने संवादलाई कमजोर बनाउँछ, आलोचनालाई अस्वीकार गर्छ र आत्मविकासको ढोका बन्द गर्छ। त्यसैले व्यक्तित्व विकासको पहिलो चरण अहङ्कारको विस्तार होइन, आत्मचेतनाको विकास हो।
पूर्वीय दर्शनले हजारौँ वर्षअघि नै यो सत्यलाई गहिराइका साथ व्याख्या गरेको थियो। उपनिषद्हरूले “आत्मानं विद्धि” अर्थात् “आफ्नो आत्मालाई चिन” भन्ने सन्देश दिएका छन्। बुद्धले लोभ, द्वेष र मोहलाई मानव दुःखका मूल कारण मानेर आत्मबोध र मध्यम मार्गलाई मुक्ति तथा शान्तिको आधार बताएका छन्। भगवद्गीताले निष्काम कर्म, आत्मसंयम र समत्वलाई श्रेष्ठ व्यक्तित्वको लक्षण मानेको छ। यी शिक्षाहरू धार्मिक उपदेश मात्र होइनन्; आधुनिक नेतृत्व, मनोविज्ञान र नैतिक व्यवस्थापनका लागि पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छन्।
आधुनिक मनोविज्ञानले पनि व्यक्तित्व विकासलाई केवल बौद्धिक क्षमता वा सामाजिक प्रभावसँग जोडेर हेर्दैन। भावनात्मक बुद्धिमत्ता , आत्मनियन्त्रण , लचकता , उद्देश्यबोध र सहानुभूतिलाई दीर्घकालीन सफलता र प्रभावकारी नेतृत्वका प्रमुख आधारका रूपमा स्वीकार गरिएको छ। अनुसन्धानहरूले देखाएका छन् कि आफ्ना भावनालाई बुझ्न र नियन्त्रण गर्न सक्ने, आलोचनाबाट सिक्न सक्ने तथा दीर्घकालीन लक्ष्यप्रति प्रतिबद्ध व्यक्ति व्यक्तिगत र व्यावसायिक दुवै क्षेत्रमा बढी सफल हुन्छन्।
साधना यही आत्मपरिष्कारको निरन्तर अभ्यास हो। साधना आफ्नो ज्ञान, चरित्र, सीप र चेतनालाई निरन्तर परिष्कृत गर्ने अनुशासित प्रक्रिया हो। संगीतकारको नियमित रियाज, वैज्ञानिकको अविराम अनुसन्धान, शिक्षकको अध्ययन, खेलाडीको कठोर प्रशिक्षण वा राष्ट्रसेवकको नैतिक प्रतिबद्धता यी सबै साधनाका भिन्न–भिन्न रूप हुन्। निरन्तर अभ्यासले प्रतिभालाई परिपक्वता दिन्छ, अनुशासनले क्षमतालाई स्थायित्व दिन्छ र साधनाले व्यक्तित्वलाई गहिराइ प्रदान गर्छ।
त्याग साधनाको अपरिहार्य सहयात्री हो। कुनै पनि ठूलो उपलब्धि तत्कालीन सुविधा, क्षणिक आकर्षण वा व्यक्तिगत स्वार्थ त्याग नगरी प्राप्त हुँदैन। समयको सदुपयोग, अनुशासित जीवन, निरन्तर अध्ययन, इमानदार परिश्रम र नैतिक मूल्यमाथिको प्रतिबद्धता आफैँमा त्यागका रूप हुन्। त्यागले मानिसलाई कमजोर बनाउँदैन बरु उसलाई प्राथमिकता निर्धारण गर्ने क्षमता, धैर्य र दीर्घकालीन दृष्टि प्रदान गर्छ। इतिहासका धेरै महान् वैज्ञानिक, समाजसुधारक, साहित्यकार र राष्ट्रनिर्माताहरूको जीवनले यही सत्य प्रमाणित गरेको छ।
यसरी व्यक्तित्व विकासको यात्रा बाहिरी उपलब्धिबाट सुरु भएर अन्ततः आत्मबोधमा पुग्छ। पद, प्रतिष्ठा र सम्पत्ति समयसँग बदलिन सक्छन्, तर चरित्र, विनम्रता, साधना र त्यागबाट निर्मित व्यक्तित्व दीर्घकालसम्म सम्मानित रहन्छ। आजको प्रतिस्पर्धी र तीव्र परिवर्तनशील विश्वमा वास्तविक नेतृत्व त्यही व्यक्तिले गर्न सक्छ, जसले अरूलाई जित्नुभन्दा पहिले आफ्नै अहङ्कारलाई जित्न सिकेको हुन्छ। अन्ततः व्यक्तित्वको सर्वोच्च रूप बाह्य सफलतामा होइन, आत्मबोध, नैतिक चेतना र मानवताको सेवामा प्रकट हुन्छ।
व्यक्तित्व विकास मानव जीवनको सर्वोच्च लक्ष्यहरूमध्ये एक हो, र यसको साँचो अभिवृद्धि साधना, त्याग र शान्तिको समन्वय बिना सम्भव छैन। यी तीन तत्वहरू केवल साधारण व्यवहारिक अभ्यास मात्र होइनन्, बरु व्यक्तिको आत्मिक, मानसिक र सामाजिक उन्नतिका मूल आधार हुन्। साधना भनेको आत्मसाक्षात्कारतर्फको निरन्तर यात्रा हो, जसले मन, बुद्धि र चेतनालाई अनुशासित बनाउँछ। साधनाले व्यक्तिलाई आफ्ना इच्छा, अभिमान र लोभ–मोहको जालबाट मुक्त गराउँछ। निरन्तर साधनाले आत्मविश्वास, धैर्यता र विवेकशीलताको विकास गर्छ, जसले व्यक्तित्वलाई स्थायित्व र गहिराई प्रदान गर्दछ।
त्याग अर्को महत्वपूर्ण तत्व हो, जसले व्यक्तिलाई सांसारिक बन्धनबाट मुक्त बनाउँछ। त्याग भन्नाले केवल भौतिक वस्तु वा धनको त्याग मात्र होइन, आत्मकेन्द्रित सोच, अहंकार, लोभ, द्वेष र निरर्थक आकांक्षाहरूको त्याग पनि हो। जब व्यक्ति अनावश्यक मोह र आत्मकेंद्रित लालचबाट मुक्त हुन्छ, तब उसमा सहिष्णुता, उदारता र करुणा जन्मन्छ। त्यागले व्यक्तिलाई समाजको हितमा सोच्न र कार्य गर्न प्रेरित गर्दछ। यसरी त्याग आत्मिक परिपक्वता र सामाजिक उत्तरदायित्वको महत्वपूर्ण आधारशिला बनाउँछ।
शान्ति व्यक्तित्व विकासको अन्तिम र निर्णायक गुण हो। बाह्य रूपमा मात्र होइन, भित्री रूपमा प्राप्त शान्ति व्यक्तिलाई तनाव, द्वन्द्व र असन्तोषबाट मुक्त गर्छ। शान्त मनले स्पष्ट निर्णय गर्न, सहिष्णुता अपनाउन र गहिरो सम्बन्ध निर्माण गर्न सक्ने क्षमता दिन्छ। शान्त व्यक्तित्व समाजमा सकारात्मक प्रभाव पार्दछ, सम्बन्धहरू मजबुत बनाउँछ र नेतृत्व क्षमता अभिवृद्धि गर्छ। शान्ति बाह्य परिस्थितिको अधीनस्थ नभई आत्मसात् गरिएको गुण हुनु आवश्यक छ, जसले व्यक्तिलाई स्थायी आनन्द र सन्तोषको अनुभूति गराउँछ।
यी तीन स्तम्भ—साधना, त्याग र शान्ति—को समन्वयले मात्र व्यक्तित्वको साँचो विकास सम्भव हुन्छ। साधनाले चेतनालाई उजागर गर्छ, त्यागले अहंकार र मोहलाई कम गर्छ, र शान्तिले अन्तरिक स्थिरता र सामाजिक सद्भाव ल्याउँछ। यसरी विकसित व्यक्तित्व केवल व्यक्तिगत उन्नतिमा सीमित रहँदैन, समाजमा नैतिक मूल्य, सहिष्णुता र सम्मानको सन्देश पनि फैलाउँछ।
साधना, त्याग र शान्तिको संयोजनले व्यक्तिलाई बहुआयामिक विकासको मार्गमा अग्रसर बनाउँछ। यसले न केवल बुद्धि, चरित्र र सामाजिक व्यवहारलाई सुदृढ बनाउँछ, तर आत्मिक उन्नति र जीवनको वास्तविक अर्थप्रति पनि जागरुक गराउँछ। जीवनको असली सफलता केवल भौतिक उपलब्धि वा पदमा होइन, आत्मिक सन्तोष, मानसिक स्थिरता र मानवीय मूल्यहरूको पालनमा आधारित हुन्छ। यही दृष्टिकोणले साधना, त्याग र शान्तिलाई व्यक्तित्व विकासका आधारभूत स्तम्भको रुपमा स्थापित गरेको छ।
साधना, त्याग र शान्ति यी तीनै तत्व मानव जीवनका आधारभूत स्तम्भ हुन्, जसले व्यक्तित्व निर्माण, समाजिक सद्भाव र आत्मिक उन्नतिको मार्ग प्रशस्त गर्छन्। जीवनमा असंख्य विकर्षण, मोह, लोभ र द्वन्द्वले मानिसको मनलाई विचलित बनाउँछन्। बाह्य साधन, भौतिक सुख वा पद–प्रतिष्ठा मात्र मानिसलाई स्थायी शान्ति र सन्तोष प्रदान गर्न सक्दैन। यसको लागि आन्तरिक अनुशासन, साधना, आत्मसंयम र त्याग अपरिहार्य हुन्छ।
साधना आत्मा-परिशोधनको निरन्तर अभ्यास हो। साधनाको माध्यमबाट व्यक्ति आफ्ना वासनाहरू, द्वन्द्व र अस्थिर भावनाबाट मुक्त हुन्छ। निरन्तर साधनाले मन, बुद्धि र चेतनालाई स्थिर बनाउँछ, जसले निर्णयक्षमता, धैर्यता र विवेकशीलता अभिवृद्धि गर्छ। साधकले आफ्नो हृदयलाई वासनाबाट अलग राखेर ध्यान, अध्ययन वा सेवा कार्यमा लगाउँछ भने उसले केवल आन्तरिक शान्ति मात्र अनुभव गर्दैन, बरु जीवनको वास्तविक उद्देश्य र अर्थ बुझ्न थाल्छ।
त्याग भनेको केवल भौतिक वस्तु वा सम्पत्ति छोड्नु मात्र होइन, तर स्वार्थ, अहंकार, लोभ, द्वेष र मानसिक आसक्तिको त्याग पनि हो। जब व्यक्ति आफ्नो मनलाई बाह्य वस्तु र सामाजिक मान्यतामा नअडिग बनाई स्वतन्त्र बनाउँछ, तब उसले साँच्चिकै शान्ति महसुस गर्न थाल्छ। महाभारत, भगवद्गीता र अन्य धार्मिक ग्रन्थहरूले त्यागलाई उच्चतम आत्मिक गुणको रूपमा चित्रित गरेका छन्। त्याग बिना साधना अधूरी रहन्छ र शान्ति केवल कल्पनामा सीमित रहन्छ।
साधना र त्यागको समन्वयले मात्र स्थायी शान्ति जन्माउँछ। यो शान्ति भावनात्मक शिथिलता होइन, तर जीवनका प्रत्येक क्रिया, विचार र इच्छामा स्थिरता, संतुलन र आत्मसाक्षात्कारको अनुभूति हो। जब व्यक्ति आफ्नो कर्म, विचार र प्रतिक्रिया सम्यक रूपमा नियन्त्रित गर्छ, तब उसले केवल आन्तरिक शान्ति पाउँछ, बरु समाजमा पनि मेलमिलाप, सहयोग र सहिष्णुता फैलाउन सक्षम हुन्छ।
त्यागले मात्र समाजिक न्याय र नैतिकता पनि प्रवर्द्धन गर्छ। जब व्यक्तिहरू स्वार्थ र अहंकार छोडेर सामाजिक हितमा काम गर्छन्, तब परिवार, समुदाय र राष्ट्रमा स्थायीत्व र सद्भाव स्थापना हुन्छ। अहंकार, लोभ र द्वेषले भरिएको संसारमा शान्ति सम्भव छैन; त्यागको अभ्यास नगरी स्थायी शान्ति असम्भव छ। महात्मा गान्धीले व्यक्तिगत सुख र विलासिताको त्याग गरी राष्ट्र र जनताको सेवा गरेका थिए, जसले उनलाई विश्वभर सम्मानित र शान्तिको प्रतीक बनायो।
त्यागको भावना विकसित भएपछि व्यक्ति स्वार्थभन्दा माथि उठेर सामाजिक कल्याण र मानवतामा केन्द्रित हुन्छ। यसले व्यक्तिको मानसिक स्थिरता, आत्मिक सन्तोष र सामाजिक जिम्मेवारीमा वृद्धि गर्छ। त्याग, साधना र शान्तिको संयोजनले जीवनलाई न केवल आत्मिक उन्नति र स्थायित्व दिन्छ, तर समाजमा प्रेम, सहिष्णुता र सहयोगको वातावरण पनि सिर्जना गर्छ।
जीवनमा कुनै पनि ठुलो सफलता वा महत्त्वपूर्ण कुरा प्राप्त गर्नका लागि हामीले केही त्याग गर्नु पर्छ। त्याग भनेको असुविधा र पीडा हो, तर यसले अन्ततः हामीलाई हाम्रो लक्ष्य नजिक पुर्याउँछ र जीवनमा वास्तविक खुशी र सफलता ल्याउँछ । परमात्माको प्राप्ति पनि बिना त्यागको सम्भव छैन। त्यसैले धार्मिक तथा अध्यात्मिक क्षेत्रमा पनि त्यागको अत्यधिक महत्त्व छ। परमेश्वर प्राप्तिका लागि संसारका ज्ञानी मानिसहरू चार प्रकारले त्याग गर्छनः मलत्याग – संसारलाई विष्ठा जस्तो जानेर त्याग गरेर त्यसलाई पछाडि नहेर्ने।अनिष्ट त्याग – संसारिक पदार्थ, धन, सम्पत्ति, माता–पिता आदि, जसलाई मोक्ष प्राप्तिमा बाधक ठानिन्छ, त्याग गर्ने।स्वतः त्याग – सबै कुरा, जस्तै धन, सम्पत्ति, माता–पिता, पुत्र आदि, नष्ट भए पछि संसार त्याग गर्ने, अर्थात सन्यास लिने।कुष्ठी वा वासना त्याग – जब कुनै व्यक्ति विकृत रोग या भयंकर शारीरिक समस्यामा फस्छ, त्यसका सबै सम्बन्धी र परिवारजन उसलाई छोडेर घृणा गर्छन्, त्यसले मोह छोडेर एक मात्र ईश्वरको शरणमा जान्छ र शान्ति प्राप्त गर्छ। बिना त्याग संसारिक सुख शान्ति र ईश्वरको प्राप्ति सम्भव छैन। त्याग बिना केहि चिजको प्राप्ती सम्भव छैन ।
जीवनमा सफलताका लागि कुनै न कुनै प्रकारको त्याग अनिवार्य छ । हाम्रो जीवनका विभिन्न पक्षहरूमा त्यागको महत्वलाई उजागर गर्दछ ।जुनसुकै ठुलो सफलता प्राप्त गर्नका लागि हामीले केही न केही त्याग गर्नुपर्ने हुन्छ । त्याग केबल कुनै भौतिक चिजको बलिदान मात्र होइन, यो समय, श्रम, भावना, र कहिलेकाहीं हाम्रो सुख र सुविधा पनि हुन सक्छ । जहाँ त्याग हुन्छ, त्यहाँ शान्ति स्थापित हुन्छ ।त्यागले न व्यक्तिगत शान्ति ल्याउँछ, तर यसले समाज र विश्वमा पनि शान्ति स्थापित गर्न मद्दत पुर्याउँछ। त्याग भनेको भौतिक वस्तुहरूको छोड्न मात्र होइन, भावनात्मक, मानसिक र आत्मिक स्तरमा पनि छोड्ने प्रक्रिया हो। जब मानिस आफ्नो स्वार्थ, अहंकार, ईष्र्या, र गुस्सालाई त्याग गर्छ, तब त्यसले मनमा शान्ति ल्याउँछ।
व्यक्तिगत जीवनमा त्यागले समर्पण, प्रेम र सहानुभूतिको भावना बढाउँछ, जसले तनाव र द्वन्द्व घटाउँछ। त्यागले परिवार र समाजमा समझदारी र समन्वय बढाएर शान्तिपूर्ण वातावरण सिर्जना गर्छ। जब व्यक्तिहरू स्वार्थ त्यागेर निस्वार्थ भावले व्यवहार गर्छन्, तब समाजमा अहंकार र संघर्ष कम भएर शान्ति र सहिष्णुता बढ्छ। धार्मिक ग्रन्थ, महापुरुषहरूको जीवन र इतिहासले पनि देखाउँछन् कि शान्तिको मूल आधार स्वार्थको अन्त्य अर्थात् त्याग हो। गौतम बुद्ध, महात्मा गान्धी र मदर टेरेसाजस्ता महान् व्यक्तित्वहरूले स्वार्थ त्याग गरेर समाजलाई शान्ति र मार्गदर्शन दिएका थिए। आजको विषाक्त परिवेशमा सहिष्णुता, करुणा र समानताको मार्ग अपनाएर मात्र स्थायी शान्ति र सौहार्द कायम गर्न सकिन्छ। यसैले, जहाँ स्वार्थ मर्छ, त्यहाँ शान्ति फुल्छ र त्याग नै शान्तिको स्थायी स्तम्भ हो। व्यक्तिगतदेखि राष्ट्रिय स्तरसम्म त्याग अपनाउनाले मात्र साँचो शान्ति र समृद्धि सम्भव हुन्छ।
त्याग व्यक्तिगत बलिदान वा वस्तुहरूको परित्याग मात्र होइन, यो आत्मिक शुद्धि र मनको स्वतन्त्रताको मार्ग हो। स्वार्थ, अहंकार र नकारात्मक भावनाहरूको त्यागले व्यक्ति आफ्नो जीवनमा स्थायीत्व, शान्ति र सन्तोष अनुभव गर्छ। त्यागले मात्र मनलाई हल्का बनाइदिन्छ र सम्बन्धहरूमा समझदारी, करुणा तथा सहिष्णुता कायम गर्छ। जब व्यक्तिले आफ्नो स्वार्थलाई पछि राखेर समाज र परिवारको हितमा काम गर्छ, तब साँचो शान्ति र सद्भाव फैलिन्छ। त्यसैले जीवनलाई पूर्ण, सुखमय र अर्थपूर्ण बनाउनको लागि त्याग अपरिहार्य आधार हो। ( उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन् ।)