✍️धर्म डंगोल
नयाँ संविधान लेखिँदा जनताले केवल शासनको नयाँ किताब लेखेका थिएनन्, उनीहरूले आफ्ना पुस्तौँदेखिका आँसु, रगत, पसिना र बलिदानमाथि नयाँ नेपालको सपना लेखेका थिए। उनीहरूले विश्वास गरेका थिए—अब राज्य जनताको हुनेछ, सत्ता जनताको सेवक हुनेछ, अधिकार कागजमा होइन जीवनमा देखिनेछ। तर आज म प्रश्न गर्न चाहन्छु—त्यो सपना कहाँ छ? त्यो परिवर्तन कहाँ छ? त्यो समृद्धि कहाँ छ, जसको नाममा जनताले वर्षौँसम्म आशा बोके? संविधानले अधिकारको ढोका खोल्यो भनियो, तर गरिबको घरसम्म त्यो अधिकार किन पुगेन? लोकतन्त्र आयो भनियो, तर मजदुरको चुलोमा दुई छाकको सुनिश्चितता किन आएन? गणतन्त्र आयो भनियो, तर किसानको पसिनाको मूल्य किन आएन? समावेशिता आयो भनियो, तर अवसरको ढोका अझै पहुँचवालाका लागि मात्र किन खुला छ?
आज देशका हजारौँ घरमा विकासका रंगीन पोस्टरभन्दा पीडाका कथा गाढा छन्। गाउँका आँगनमा छोराछोरीको हाँसोभन्दा विदेश जाने तयारीको चिन्ता ठूलो छ। आमाहरूले सन्तानलाई विद्यालय पठाउँदा एकदिन देशको भविष्य बनोस् भनेर पठाउँछन्, तर त्यही सन्तानलाई विमानस्थलमा विदाइ गर्दा मनमनै सोध्छन्—हामीले बनाएको देशमा तिम्रो भविष्य किन रहेन? बाबुको हातले खेत जोत्छ, तर छोराको हातले राहदानी समाउँछ। श्रमिकले शहरका महल उठाउँछ, तर आफ्नै घरको छानो चुहिन्छ। किसानले देशलाई अन्न दिन्छ, तर बजारमा आफ्नो उत्पादनको मूल्य खोज्दै भौतारिन्छ। युवाले डिग्री पाउँछ, तर रोजगारी पाउँदैन। नागरिकले कर तिर्छ, तर सामान्य सेवा लिन पनि सिफारिस, पहुँच र चिनजान खोज्नुपर्छ। अनि हामीलाई फेरि भनिन्छ—देश बदलिँदैछ!
कुन देश बदलिँदैछ? जनताको जीवन नबदलिएसम्म विकासका तथ्यांकले मात्र देश बदलिँदैन। सडकमा कालोपत्रे थपिँदैमा नागरिकको पीडा मेटिँदैन। पुल बने भन्दैमा बेरोजगार युवाको भविष्य बन्दैन। अग्ला भवन उठ्दैमा गरिबको चुलो बल्दैन। भाषणमा समृद्धि दोहोर्याउँदैमा आमाको आँखाबाट परदेशिएको छोराको सम्झनामा झरेको आँसु रोकिँदैन। विकासको अर्थ नागरिकले आफ्नो जीवनमा महसुस गर्ने परिवर्तन हो; नत्र त्यो विकासको तस्वीर मात्र हो, जीवन होइन।
राजनीतिक दलहरूले संविधानलाई आफ्नो सत्ता चढ्ने भर्याङ मात्र बनाउने कि जनताको जीवन बदल्ने संकल्प पनि पूरा गर्ने? जनताले मतपत्रमा आफ्नो अधिकार राखे, विश्वास राखे, भविष्य राखे। तर जनताको त्यो विश्वासलाई सत्ताको अंकगणित, पदको भागबण्डा र राजनीतिक स्वार्थमा सीमित गरियो भने त्यो केवल राजनीतिक कमजोरी होइन, जनताको सपनामाथिको अन्याय हो। जनताले नेता फेरिनु मात्र खोजेका होइनन्; शासन गर्ने शैली फेरियोस् भन्ने चाहेका हुन्। उनीहरूले झन्डाको रंग फेरिनु मात्र खोजेका होइनन्; आफ्नो जीवनको रंग फेरियोस् भन्ने चाहेका हुन्। उनीहरूले कुर्सीमा नयाँ अनुहार मात्र खोजेका होइनन्; कुर्सीमा बसेपछि जनताको दुःख देख्ने नयाँ संस्कार खोजेका हुन्।
अब जनतालाई फेरि मीठा शब्द सुनाएर पुग्दैन। ‘समृद्धि आउँदैछ’, ‘परिवर्तन हुँदैछ’, ‘देश बनाउँदैछौँ’ भन्ने नाराले मात्र भान्साको खाली भाँडो भरिँदैन। जनताको धैर्यलाई अनन्त ठान्ने भूल नगरौँ। किनकि मौनता सधैँ सहमति हुँदैन; कहिलेकाहीँ त्यो वर्षौँदेखि थुप्रिएको पीडाको गहिरो आवाज हो। आज सडकमा नदेखिएको आक्रोश भोलि प्रश्न बनेर उठ्न सक्छ, आज नबोलेको नागरिक भोलि आफ्नो मतमार्फत बोल्न सक्छ। जनताको हातमा सबैभन्दा ठूलो शक्ति बन्दुक होइन, मतपत्र हो; र त्यो मतपत्र केवल सरकार बनाउन होइन, हिसाब माग्न पनि प्रयोग हुन्छ।
त्यसैले अब राजनीतिक दलहरूले ऐनामा आफ्नो अनुहार हेर्नुपर्ने समय आएको छ। संविधानको अक्षर पढेर मात्र हुँदैन, त्यसको आत्मा बुझ्नुपर्छ। जनताको नाम उच्चारण गरेर मात्र हुँदैन, जनताको पीडा महसुस गर्नुपर्छ। संसद्मा आवाज उठाएर मात्र हुँदैन, त्यो आवाज गाउँको झुपडी, किसानको खेत, मजदुरको पसिना र बेरोजगार युवाको आँखासम्म पुग्नुपर्छ। अब राजनीति सत्ता प्राप्त गर्ने खेल होइन, जिम्मेवारी पूरा गर्ने प्रण बन्नुपर्छ। किनकि जनताले धेरैपटक सपना देखे, धेरैपटक विश्वास गरे, धेरैपटक पर्खिए—तर अब उनीहरू आफ्नै जीवनमा परिणाम देख्न चाहन्छन्।
याद राखौँ—संविधानका पानामा लेखिएको अधिकार तब मात्र जीवित हुन्छ, जब त्यो अधिकार एउटा गरिबको घरमा पुग्छ; लोकतन्त्र तब मात्र सार्थक हुन्छ, जब एउटा साधारण नागरिकले बिना डर, बिना पहुँच र बिना सिफारिस न्याय पाउँछ; गणतन्त्र तब मात्र अर्थपूर्ण हुन्छ, जब राज्यको ढोका जनताको लागि खुला हुन्छ; र समृद्धि तब मात्र वास्तविक हुन्छ, जब आफ्नै देशमा भविष्य नदेखेर युवाले परदेशको विमान चढ्नुपर्ने बाध्यता अन्त्य हुन्छ।
अब प्रश्न केवल ‘कसले शासन गर्ने?’ भन्ने होइन। प्रश्न हो—शासन जनताको जीवनका लागि कहिले काम गर्ने? प्रश्न हो—संविधानले दिएको अभिभारा कसले पूरा गर्ने? प्रश्न हो—जनताको आँसु पुछ्ने जिम्मेवारी कसले लिने?
किनकि जनता अब भाषण होइन, आफ्नो जीवनमा परिवर्तन खोजिरहेका छन्। उनीहरू नारामा होइन, व्यवहारमा लोकतन्त्र खोजिरहेका छन्। उनीहरू घोषणापत्रमा होइन, आफ्ना सन्तानको भविष्यमा समृद्धि खोजिरहेका छन्। र सबैभन्दा ठूलो कुरा—उनीहरू फेरि कुनै नयाँ भ्रम होइन, आफ्नो देशमै सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने अधिकारको वास्तविक अनुभूति खोजिरहेका छन्।