रतुवामाई: रतुवा र बक्राहाबीच बगेको समय(नियात्रा)

तोमनाथ उप्रेती
उपसचिव, नेपाल सरकार

मेरो यात्रा विराटनगरबाट सुरु भयो। बिहानको आकाश अझै पूर्ण रूपमा खुलेको थिएन। कटहरीतिर लाग्दा सडकले पहिलो स्वागत नै हिलोले गर्‍यो। वर्षापछिको बाटो चिप्लो थियो। कतै हिलो थियो। कतै पानी जमेको थियो। गाडी बिस्तारै अघि बढिरहेको थियो। पाङ्ग्राले हिलो उछिट्याउँथ्यो। सडकका खाल्डाखुल्डीले शरीरलाई हल्लाइरहेका थिए। झ्यालबाट बाहिर हेर्दा गाउँ देखिन्थ्यो। खेत देखिन्थे। तर सडकको अवस्था र वरिपरिको हरियालीबीच ठूलो विरोधाभास थियो। प्रकृति सम्पन्न थियो। बाटो भने संघर्षरत। त्यही क्षण मलाई लाग्यो विकासको कथा कहिलेकाहीँ सडकको अवस्थाले पनि बोल्दोरहेछ।
कटहरी पार गर्दै नयाँ बजारतिर लाग्दा दृश्य क्रमशः बदलिन थाल्यो। सडक केही सहज भयो। बस्ती बाक्लिँदै गयो। पसलहरू खुलेका थिए। मानिसहरू आफ्नो दैनिक काममा निस्किसकेका थिए। कतै किसान साइकलमा खेततिर जाँदै थिए। कतै मोटरसाइकलमा युवाहरू बजारतिर लाग्दै थिए। गाडीको झ्यालबाट आउने हावामा माटोको गन्ध थियो। त्यो गन्धमा वर्षाको ताजापन मिसिएको थियो। नयाँ बजार कटेपछि मेरो यात्रा रंगेलीतर्फ मोडियो। सडक खुल्दै गयो। बाटो फराकिलो हुँदै गयो। केहीबेरअघिको हिलोको संघर्ष अब सहज यात्रामा बदलिँदै थियो।

धनपालथान पार गरेपछि भने यात्राको स्वर नै बदलियो। सडक अत्यन्त व्यवस्थित र सहज थियो। गाडीको गति बढ्यो। तर मेरो आँखाको गति भने अझ बढ्यो। दुवैतिर धानका हरिया खेतहरू फैलिएका थिए। कतै खेतमा पानी चम्किरहेको थियो। कतै धानका बोटहरू हावासँग लहरिरहेका थिए। टाढासम्म फैलिएको हरियालीले आकाशसँग भेट्न खोजेजस्तो लाग्थ्यो। म केहीबेर चुप भएँ। अगाडिको सडक र दुवैतिरको हरियालीबीच एउटा अद्भुत समन्वय देखिन्थ्यो। सडक आधुनिकताको प्रतीक थियो। खेत परम्पराको। एउटा मानिसको निर्माण थियो। अर्को प्रकृतिको। तर दुवैले मिलेर रतुवामाईतर्फ जाने बाटो बनाइरहेका थिए।

गोविन्दपुरतिर पुग्दा मैले गाडी केहीबेर रोकेँ। अगाडि हरियालीको विशाल विस्तार थियो। हावाले धानका बोटहरूलाई एकैपटक हल्लायो। त्यो दृश्य समुद्रको छालजस्तो लाग्यो। मैले गहिरो सास लिएँ। माटोको गन्ध फोक्सोमा भरियो। त्यस क्षण मलाई लाग्यो,रतुवामाईको सौन्दर्य आँखाले हेरेर मात्र बुझिँदैन। त्यसलाई सासमा लिनुपर्छ। माटोको गन्धमा अनुभूति गर्नुपर्छ। हावाको स्पर्शमा सुन्नुपर्छ। बिहानको कुहिरो, घामको उज्यालो, धानको हरियाली र सडकको गतिसँगै मेरो यात्रा एउटा ठाउँबाट अर्को ठाउँतर्फ मात्र गइरहेको थिएन। त्यो बिस्तारै एउटा अनुभवमा रूपान्तरण भइरहेको थियो,विराटनगरको हिलोबाट रतुवामाईको हरियालीतिर, संघर्षबाट सहजतातिर, र बाहिरी यात्राबाट भित्री यात्रातिर।
रतुवा र बक्राहाका धाराहरूले यो भूगोललाई एउटा जीवित शरीरझैँ आलिङ्गन गरेका छन्। नदीका घुम्तीहरू, किनारका घाँसे मैदान, ओसले भिजेका पात र माटोको गन्धले यहाँको प्रकृतिमा एउटा अद्भुत जीवन्तता थप्छ। पानीको स्पर्शले माटोलाई उर्वर बनाउँछ र माटोले फेरि मानिसको जीवनलाई धान्छ। यही पारस्परिक सम्बन्धमा रतुवामाईको वास्तविक सौन्दर्य लुकेको छ।

वर्षायाममा आकाश नीलो हुन्छ। बादलहरू तल झरेर पहाड नभएको तराईको क्षितिजलाई पनि रहस्यमय बनाइदिन्छन्। खेतहरू हरियालीको विशाल समुद्रजस्ता देखिन्छन्। धानका बोटहरू हावासँग लहरिँदा प्रकृति आफैँ कुनै मौन नृत्य गरिरहेको अनुभूति हुन्छ। वर्षापछि माटोबाट उठ्ने गन्धमा जीवनको आदिम स्मृति भेटिन्छ, त्यो गन्धमा बीउ छ, श्रम छ, प्रतीक्षा छ र भविष्यको सम्भावना छ।
सूर्य बिस्तारै पश्चिमतिर झर्दै थियो। रतुवा खोलाको पानीमा सुनौलो प्रकाश खेलिरहेको थियो। हावाले खेतका बोटहरू हल्लाइरहेको थियो। चराहरू फर्किरहेका थिए। टाढाको बस्तीबाट धुवाँ उठिरहेको थियो। मलाई लाग्यो, यो दृश्य हेर्न मात्र होइन, सुन्न पनि सकिन्छ। पानीको आवाज थियो। पातको आवाज थियो। मानिसको दिनभरको श्रमपछि आएको मौनता थियो। म केहीबेर चुप लागेर उभिएँ।
अचानक मेरो अगाडि एउटा वृद्ध किसान आइपुगे। उनले मुस्कुराउँदै भने, “साँझमा रतुवा हेर्नु र बिहानमा रतुवा हेर्नु फरक कुरा हो।” मैले सोधेँ, “किन?” उनले खोलातिर हेर्दै भने, “बिहान यसले काम देखाउँछ। साँझ यसले जीवन देखाउँछ।” उनको त्यो छोटो वाक्य मेरो यात्राको पहिलो गहिरो अनुभव बन्यो।
म किसानसँगै खेतको डिलतिर लागेँ। बाटो साँघुरो थियो। दुवैतिर हरियाली थियो। धानका बोटहरू हावासँग झुकिरहेका थिए। कतै पानी जमेको थियो। कतै नयाँ बालीको तयारी भइरहेको थियो। किसानले माटो उठाएर हातमा मिचे। “यही हो हाम्रो सम्पत्ति,” उनले भने।
उनको हातमा माटो थियो। आँखामा आत्मविश्वास थियो। तर आवाजमा संघर्ष पनि थियो। उनले मौसमको कुरा गरे। बाढीको कुरा गरे। सुख्खाको कुरा गरे। उत्पादनको मूल्यको कुरा गरे। उनका कुरा सुन्दै जाँदा मलाई लाग्यो, रतुवामाईको इतिहास खेतको डिलमा लेखिएको छ। किसानको हातमा लेखिएको छ। पसिनामा लेखिएको छ। पुस्तौँदेखि यही माटो समातेर मानिसहरूले यहाँ जीवन बनाएका छन्। नदीले उनीहरूलाई कहिले साथ दिएको छ। कहिले चुनौती दिएको छ। तर मानिस नदीबाट भागेन। उसले नदीसँगै बाँच्न सिक्यो।

त्यसपछि म रतुवा खोलातिर झरेँ। साँझ अझ गहिरिँदै थियो। पानीको सतहमा आकाशको रङ देखिन्थ्यो। नदी शान्त थियो। तर उसको शान्तिभित्र ठूलो शक्ति थियो। मैले पानी छोएँ। चिसो थियो। त्यही क्षण मनमा एउटा विचार आयो। मानिसले नदीलाई बाँध्न खोज्छ, तर नदीले मानिसलाई निरन्तर परिवर्तन सिकाउँछ। पानी एउटै ठाउँमा रहँदैन। जीवन पनि रहँदैन। हेराक्लिटसको परिवर्तनको दर्शन सम्झिएँ। एउटै नदीमा दुईपटक उत्रन नसकिने कुरा मानिसका लागि पनि सत्य रहेछ।
म केही वर्षअघि देखेको गाउँ सम्झिन थालेँ। त्यो गाउँ अहिले उस्तै थिएन। बाटो बदलिएको थियो। घर बदलिएका थिए। मानिस बदलिएका थिए। म पनि बदलिएको थिएँ। तर रतुवा अझै बगिरहेको थियो। उसले मलाई केही नभनी एउटा कुरा सिकाइरहेको थियो। परिवर्तनसँग लडेर होइन, त्यससँग बगेर जीवन बुझिन्छ।
म बस्तीभित्र पसेँ। साँझको चहलपहल सुरु भइसकेको थियो। पसलहरू खुला थिए। बालबालिका खेलिरहेका थिए। महिलाहरू घरको काममा व्यस्त थिए। केही युवाहरू मोबाइलमा व्यस्त देखिन्थे। एक युवकसँग कुरा भयो। उसले विदेश जाने तयारी गरिरहेको रहेछ। उसको सपना ठूलो थियो। गाउँ छोड्ने निर्णय पनि ठूलो थियो।
मैले सोधेँ, “गाउँमा भविष्य छैन?” उसले केहीबेर मौन रहेर भन्यो, “भविष्य छ। तर अवसर कम छ।” त्यो वाक्यले मलाई रतुवामाईको अर्को अनुहार देखायो। विकास आएको थियो। सडक आएको थियो। बिजुली आएको थियो। सञ्चार आएको थियो। तर आकांक्षा पनि त्यत्तिकै बढेको थियो। अब गाउँका युवाको सपना गाउँको सीमाभन्दा बाहिर पुगिसकेको थियो। उनीहरू संसार हेर्न चाहन्थे। कमाउन चाहन्थे। फर्केर केही बनाउन पनि चाहन्थे। मलाई लाग्यो, विकास भनेको सडक र भवन होइन। विकास भनेको मानिसले आफ्नो भविष्यबारे विश्वास गर्न सक्नु हो।

बस्तीबाट बाहिर निस्कँदा आकाश अँध्यारो भइसकेको थियो। टाढा कतै कुकुर भुकेको सुनियो। खेतमाथि चन्द्रमाको फिका प्रकाश पर्न थालेको थियो। म फेरि रतुवातिर फर्किएँ। दिनभर देखेका दृश्यहरू एकपछि अर्को सम्झिन थालेँ। पुराना बस्ती। नयाँ घर। किसानको माटो। युवाको सपना। नदीको प्रवाह। सबै दृश्य एउटै कथामा जोडिए। रतुवामाईको इतिहास पनि यही रहेछ। सत्ता बदलियो। प्रशासनिक सीमा बदलियो। बस्ती बदलियो। तर मानिसको जीवन निरन्तर बगिरह्यो।
समयले शासनका नाम बदल्यो। तर खेतले किसान खोजिरह्यो। नदीले किनारा खोजिरह्यो। मानिसले घर खोजिरह्यो। यही निरन्तरतामा इतिहासको वास्तविक अर्थ रहेछ। इतिहास केवल राजाहरूको कथा होइन। इतिहास भनेको सामान्य मानिसले असामान्य धैर्यका साथ बाँचेको समय पनि हो।

रात पूर्ण रूपमा ओर्लिसकेको थियो। म फर्कने बाटोमा थिएँ। तर मेरो मन अझै रतुवामाईमै थियो। मैले पछाडि फर्केर हेरेँ। अँध्यारोमा गाउँका केही बत्तीहरू टल्किरहेका थिए। ती बत्तीहरू मलाई मानिसका साना साना आशाजस्ता लागे। मैले बुझें यात्रा सकिँदा पनि अनुभूति सकिँदैन। ठाउँबाट मानिस फर्कन्छ। तर ठाउँ मानिसभित्र रहिरहन्छ। रतुवामाईले मलाई भूगोलभन्दा धेरै कुरा दियो। उसले परिवर्तनको अर्थ सिकायो। श्रमको गरिमा देखायो। प्रकृतिको लोकतन्त्र बुझायो। नदीको दर्शन सुनायो। अनि एउटा सरल सत्य मनमा छोड्यो मानिसको जीवन पनि नदीजस्तै हो। रोकिँदा दुर्गन्धित हुन्छ। बग्दा जीवन दिन्छ। त्यसैले यात्रा केवल बाटो काट्नु होइन। यात्रा आफैँलाई पार गर्नु हो। म रतुवामाईबाट फर्किएँ। तर रतुवा मेरो स्मृतिमा अझै बगिरहेको थियो।
कुनै समय यो भूभाग विभिन्न रजौटाहरूको अधीनमा थियो भन्ने स्थानीय ऐतिहासिक स्मृतिहरू पाइन्छन्। प्राग्ज्योतिषपुर, मत्स्यदेश, विराटराजाको शासन, पुण्डवर्धन, मध्यकालीन मुरेहांग, धनपाल र सुन्वर्षी महाराज हुँदै पाल्पाली सेनहरूको प्रभावसम्मका कथाहरू यस भूगोलसँग जोडिएका छन्। विजयपुर वरपरको राजनीतिक विस्तारसँगै यो क्षेत्र पनि विभिन्न शक्ति र शासनको प्रभावमा परेको देखिन्छ।

इतिहासको लामो बाटोमा हिँड्दा मेरो मनमा एउटै प्रश्न घुमिरह्यो राज्य फेरिए। शासक फेरिए। शासनका केन्द्र फेरिए। तर गाउँको मानिस कति फेरियो? म सडकमा हिँडिरहेको थिएँ। अगाडि आधुनिक घरहरू थिए। पसलहरू थिए। मोटरसाइकल थिए। मोबाइलमा झुकेका युवाहरू थिए। तर मेरो आँखाले ती दृश्यभित्र पुरानो समय खोजिरहेको थियो। मैले कल्पना गरेँ, यही बाटोमा कुनै बेला गोरेटो थियो होला। यही माटोमा किसानको नांगो खुट्टा परेको होला। यही खेतमा कुनै अज्ञात मानिसले पहिलोपटक बीउ छरेको होला। इतिहासले राजाहरूका नाम सम्झियो। सेनापतिका विजय सम्झियो। दरबार र युद्धका कथा सम्झियो। तर त्यो किसानको नाम कहाँ छ, जसले पुस्तौँसम्म यही माटोलाई जीवन दियो? मलाई लाग्यो, इतिहासको एउटा ठूलो अन्याय यही हो। सत्ता अभिलेखमा बाँच्छ। श्रम माटोमा मिसिन्छ।

रतुवामाईतर्फ बढ्दै जाँदा पाल्पाली सेनहरूको प्रभाव, विजयपुरको राजनीतिक विस्तार र नेपालको एकीकरणका प्रसङ्गहरू मनमा आउँदै गए। भूगोल उही थियो। तर शासनका सीमा बदलिँदै गए। कुनै समय यस क्षेत्रमाथि विभिन्न रजौटाहरूको प्रभाव थियो। पछि सेनहरूको शक्ति विस्तार भयो। त्यसपछि नेपालको एकीकरणसँगै यो भूभाग बृहत्तर नेपालको राजनीतिक संरचनाभित्र आयो। प्रशासन फेरियो। केन्द्र फेरियो।
कुनै समय सांगुरीगढीबाट प्रशासनिक काम हुन्थ्यो। पछि रंगेली प्रशासनिक केन्द्र बन्यो। वि.सं. १८७२ मा सदरमुकाम सांगुरीगढीबाट रंगेली सारिएको घटना पनि यस भूभागको प्रशासनिक यात्राको एउटा महत्त्वपूर्ण मोड बन्यो। म यी घटनाहरू सम्झिँदै थिएँ। तर मनमा एउटा अर्को दृश्य थियो शासनको केन्द्र जहाँसुकै सरोस्, किसानको घर त यहीँ थियो। उसको खेत यहीँ थियो। उसको ऋतुचक्र यहीँ थियो। उसको दुःख र सुख पनि यहीँ थियो।
मलाई त्यतिबेला महसुस भयो कहिलेकाहीँ यात्रा घडीको विपरीत दिशामा हुन्छ। शरीर अगाडि जान्छ। मन पछाडि फर्किन्छ। गाडीले सडक नापिरहेको हुन्छ। स्मृतिले समय नापिरहेको हुन्छ। म आधुनिक सडकमा थिएँ। तर मेरो मन पुरानो गोरेटोमा हिँडिरहेको थियो। आजको बिजुलीको पोल देख्दा अँध्यारो रात सम्झिन्थेँ। पक्की घर देख्दा पुरानो झुपडीको कल्पना गर्थेँ। मोबाइलमा कुरा गरिरहेको युवक देख्दा टाढा बसेको छोराको प्रतीक्षा गरिरहेको कुनै वृद्ध बाबुको अनुहार सम्झिन्थेँ। आजको संसार तीव्र थियो। हिजोको संसार धिमा थियो। तर मानिसको प्रतीक्षा उस्तै थियो। मानिसको माया उस्तै थियो। उसको डर उस्तै थियो। उसको आशा उस्तै थियो। समयले मानिसको साधन बदल्यो। तर मानिसको अन्तरात्माका आधारभूत प्रश्न बदल्न सकेन।

अमबाडीबाट अघि बढेँ। झुर्किया आयो। त्यसपछि महादेवा। एउटै नगरभित्र पनि दृश्यहरू फेरिँदै गए। कतै बाक्लो बस्ती थियो। कतै खेतको खुला विस्तार। कतै नयाँ बजारले पुरानो गाउँलाई छोप्दै थियो। कतै माटो र काठका घरहरूले विगतको स्मृति जोगाइरहेका थिए। प्रत्येक वडाको आफ्नै अनुहार थियो। आफ्नै आवाज थियो। आफ्नै कथा थियो। तथ्याङ्कले त जनसंख्या गन्थ्यो। क्षेत्रफल नाप्थ्यो। जनघनत्व निकाल्थ्यो। तर तथ्याङ्कले हाँसो नाप्न सक्दैन। पसिनाको मूल्य नाप्न सक्दैन। आमाको प्रतीक्षा नाप्न सक्दैन। खेतबाट फर्किएको किसानको थकान नाप्न सक्दैन। मलाई लाग्यो, भूगोलको वास्तविक नक्सा कागजमा होइन, मानिसको स्मृतिमा हुन्छ।
एक ठाउँमा बाटोछेउ बसिरहेको वृद्धसँग मेरो भेट भयो। मैले सामान्य रूपमा सोधेँ, “यहाँ धेरै परिवर्तन भयो होला, हैन?” उनी केहीबेर चुप रहे। त्यसपछि बिस्तारै भने, “धेरै भयो। तर मानिसको दुःख कहाँ बदलियो र?” उनको वाक्यले मलाई रोक्यो। उनले सडक देखाए। बिजुली देखाए। विद्यालय देखाए। बजार देखाए। अनि आफ्ना हात देखाउँदै भने, “हामीले पनि त धेरै बनायौँ।”

उनका हातमा उमेरका रेखा थिए। ती रेखाहरू मलाई रतुवामाईको वास्तविक इतिहासजस्ता लागे। विकासका ठूला परियोजनाभन्दा बाहिर मानिसले आफ्नै हातले बनाएको संसार रहेछ। उसको घर। उसको खेत। उसको परिवार। उसको समुदाय। उसको विश्वास। त्यस क्षण मलाई लाग्यो इतिहासको केन्द्रमा शासक होइन, मानिस हुनुपर्छ। राज्यको मूल्य पनि अन्ततः नागरिकको जीवन कति सहज, सम्मानित र अर्थपूर्ण भयो भन्ने कुराले निर्धारण गर्नुपर्छ।

साँझ गहिरिँदै थियो। म फेरि यात्रामा निस्किएँ। सडक अगाडि तन्किएको थियो। पछाडि रतुवामाईको बस्ती बिस्तारै ओझेल पर्दै थियो। तर मनभित्र एउटा प्रश्न अझै बाँकी थियो हामी यहाँ किन छौँ? जन्मिनु। काम गर्नु। परिवार बनाउनु। संघर्ष गर्नु। केही सपना देख्नु। अनि एक दिन यही माटोमा फर्किनु। सायद जीवनको अर्थ कुनै अन्तिम उत्तर होइन। यात्रा नै उत्तर खोज्ने प्रक्रिया हो। रतुवामाईले मलाई यही सिकायो इतिहास सामान्य मानिसको निरन्तर जीवनको कथा पनि हो। नदी बगिरहन्छ। बाटो फेरिइरहन्छ। शासन बदलिरहन्छ। पुस्ता आउँछ र जान्छ। तर मानिस अर्थ खोजिरहन्छ। त्यसैले मेरो यात्रा रतुवामाईमा पुगेर समाप्त भएन। त्यहाँबाट एउटा अर्को यात्रा सुरु भयो आफूभित्रको इतिहासतिर। समयको उल्टो दिशामा। स्मृतिको बाटोतिर। अस्तित्वको प्रश्नतिर।

रतुवामाईका खेततिर हेर्दा मलाई लाग्यो किसानको जीवन आफैँमा एउटा दर्शन हो। उसले दर्शनका पुस्तक पढेको नहुन सक्छ। विश्वविद्यालयका कक्षामा जीवनको अर्थबारे बहस गरेको नहुन सक्छ। तर उसको हातमा एउटा बीउ हुन्छ। अगाडि अनिश्चित मौसम हुन्छ। माथि आकाश हुन्छ। तल माटो हुन्छ। अनि उसले बीउ रोप्छ। उसलाई थाहा हुँदैन, वर्षा समयमै हुन्छ कि हुँदैन। बालीमा रोग लाग्छ कि लाग्दैन। बजारले मूल्य दिन्छ कि दिँदैन। तर ऊ आफ्नो कर्म रोक्दैन। भगवद्गीताको कर्मयोगले कर्ममा अधिकार र फलप्रतिको अनासक्तिको कुरा गर्छ। मलाई लाग्यो, रतुवामाईको किसानले त्यो दर्शन कुनै शास्त्रीय व्याख्याबाट होइन, जीवनको अभ्यासबाट बुझेको छ। ऊ परिणामको ग्यारेन्टी खोज्दैन। ऊ कर्म गर्छ। सायद आशाको सबैभन्दा शुद्ध रूप यही हो भोलि निश्चित नभए पनि आज बीउ रोप्न सक्नु।
खेतको डिलमा उभिँदा मलाई अल्बर्ट आइन्स्टाइनको एउटा व्यापक मानवीय विचार सम्झना भयो।मानिसले जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउने काम आफैँ गर्नुपर्छ। किसानको जीवनमा त्यो अर्थ स्पष्ट देखिन्थ्यो। उसका लागि खेत उसको पहिचान हो। उसको परिवारको आधार हो। उसको पुर्खाको स्मृति हो। उसको भविष्यको सम्भावना हो। उसले माटोमा बीउ रोप्दा वास्तवमा एउटा सम्भावना रोपिरहेको हुन्छ। आजको श्रमबाट भोलिको जीवन निर्माण गरिरहेको हुन्छ।
अस्तित्ववादी दार्शनिक ज्याँ–पल सार्त्रले मानिस आफ्नो छनोट र कर्मबाट आफूलाई निर्माण गर्छ भन्ने धारणा अघि सारे। रतुवामाईको किसानले सायद सार्त्र पढेको छैन। तर उसको जीवनले त्यही सत्य बोलिरहेको छ। परिस्थितिले उसलाई सीमित गर्न सक्छ। मौसमले परीक्षा लिन सक्छ। बजारले निराश पार्न सक्छ। तर उसले आफ्नो कर्मबाट आफ्नो अस्तित्वको अर्थ बनाइरहेको हुन्छ।

यात्राका क्रममा बाटोमा भेटिएका मानिसहरूसँग छोटा संवाद भए। कसैले खेतको कुरा गरे। कसैले बजारको। कसैले रोजगारीको। कसैले छोराछोरीको। एउटा घरमा छोरा विदेशमा रहेछ। अर्को परिवारकी छोरी शहरमा पढिरहेकी रहिछ। कतै वृद्ध बाबुआमा गाउँमा थिए। सन्तानहरू टाढा थिए। तर उनीहरूको मोबाइलमा सन्तानको आवाज नजिक थियो। संसार साँच्चै बदलिएको रहेछ। पहिले नदी पार गर्नु ठूलो यात्रा हुन्थ्यो। अहिले मोबाइलको एउटा स्पर्शले हजारौँ किलोमिटर पार गर्न सकिन्छ। पहिले चिठी आउन महिनौँ लाग्थ्यो। अहिले सन्देश केही सेकेन्डमै आइपुग्छ। तर एउटा कुरा भने बदलिएको रहेनछ—प्रतीक्षा। आमाले छोराको फोन पर्खिरहेकी थिइन्। बाबुले छोरीको खबर पर्खिरहेका थिए। श्रीमतीले विदेशमा रहेको श्रीमान्को आवाज पर्खिरहेकी थिइन्। प्रविधिले दूरी घटाएको थियो। तर मनको दूरी अझै उस्तै थियो। मैले खलिल जिब्रानको प्रेम र सम्बन्धसम्बन्धी विचार सम्झिए।नजिक हुनु र एकअर्कालाई आफ्नो बनाउनु एउटै कुरा होइन। मानिसलाई जोड्न सञ्चार पर्याप्त छैन, आत्मीयता चाहिन्छ।

रतुवामाईको बाटोमा हिँड्दा विकासबारे पनि मेरो मनमा अनेक प्रश्न उठे। सडक बनेका छन्। बिजुली पुगेको छ। विद्यालयहरू विस्तार भएका छन्। बजार बढेका छन्। मोबाइल र इन्टरनेट गाउँसम्म पुगेका छन्। तर के यति मात्र विकास हो? महात्मा गान्धीको विकाससम्बन्धी दृष्टिकोण सम्झँदा विकासको केन्द्रमा अन्तिम मानिस हुनुपर्ने प्रश्न उठ्छ। यदि किसानले आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य पाउँदैन भने बजार विस्तारको अर्थ के हो? यदि शिक्षित युवा गाउँमा भविष्य देख्दैन भने विद्यालयको विस्तारको उपलब्धि कति गहिरो हो? यदि पक्की घर बने पनि परिवारका सदस्यबीच संवाद हराउँदै जान्छ भने त्यो समृद्धि पूर्ण हो? मलाई लाग्यो, विकासको असली परीक्षा संरचनामा होइन, मानिसको जीवनमा हुन्छ। विकासले मानिसलाई सुविधा मात्र दिनु हुँदैन। उसलाई सम्मान, अवसर, आत्मनिर्भरता र भविष्यप्रतिको विश्वास पनि दिनुपर्छ। अमर्त्य सेनले विकासलाई मानिसको वास्तविक क्षमता र स्वतन्त्रता विस्तारसँग जोडेर हेरेका छन्। रतुवामाईको यात्राले मलाई यही कुरा सम्झाइरहेको थियो, मानिसले आफूले रोजेको जीवन बाँच्न सक्ने क्षमता पाउनु नै विकासको गहिरो अर्थ हो।

यिनै विचारसँग म बक्राहा खोलाको किनारमा पुगेँ। नदी देख्नेबित्तिकै मन शान्त भयो। पानी बगिरहेको थियो। उसलाई कुनै हतार थिएन। अगाडि ढुंगा आयो। ऊ मोडियो। किनार आयो। ऊ घुम्यो। गहिराइ आयो। ऊ गहिरियो। तर रोकिएन। मैले हेराक्लिटसको परिवर्तनको दर्शन सम्झियो। संसार स्थिर छैन। नदी स्थिर छैन। मानिस स्थिर छैन। रतुवा र बक्राहा पनि बदलिँदैछ। उसको किनार बदलिएको छ। बस्ती बदलिएको छ। खेतको स्वरूप बदलिएको छ। मानिसका सपना बदलिएका छन्। म पनि बदलिएको छु। तर परिवर्तनको बीचमा एउटा कुरा बाँकी रहन्छस्मृति।
स्मृति मानिसको निजी नदी हो। शरीर जहाँ पुगे पनि स्मृति पुरानो ठाउँतिर फर्किन सक्छ। त्यसैले रतुवामाईबाट फर्किँदा मलाई लाग्यो, मैले एउटा नगरपालिका मात्र छोडेको होइन। मैले आफ्नो चेतनाभित्र नदी बोकेको छु। त्यो नदी रतुवा र बक्राहा मात्र होइन। त्यो कर्मको नदी हो। आशाको नदी हो। परिवर्तनको नदी हो। र अन्ततः स्मृतिको नदी हो। मार्कस अरेलियसले जीवनको परिवर्तनशीलतालाई स्वीकार गर्दै वर्तमान कर्ममा केन्द्रित हुन सिकाएझैँ, रतुवामाईका खेत र नदीले पनि मलाई एउटै सरल पाठ दिए, समय बग्छ, मानिस बदलिन्छ, संसार बदलिन्छ तर अर्थपूर्ण जीवनका लागि आजको कर्म गर्नैपर्छ। अनि बगिरहेको समयभित्र आफ्ना स्मृतिहरूलाई मानवीय अर्थ दिनुपर्छ।

दाम्राभिटातिर पुग्दा साँझको उज्यालो विस्तारै नरम हुँदै थियो। दिनभरि चर्किएको घाम अब थाकेको यात्रीझैँ पश्चिमको क्षितिजतिर ओर्लिरहेको थियो। खेतमाथि सुनौलो रङ फैलिएको थियो। धानका बोटहरू हावाको हल्का स्पर्शमा लहराइरहेका थिए। घरका आँगनबाट धुवाँ उठ्न थालेको थियो। कतै चुलो बलिसकेको थियो। कतै गाईबस्तु गोठतिर फर्काइँदै थिए। दिनभरि खेतमा पसिना बगाएका मानिसहरू घर फर्किरहेका थिए। उनीहरूका पाइला थाकेका थिए। तर अनुहारमा घर फर्किनुको शान्ति थियो। चराहरू आकाशको अन्तिम उज्यालो पछ्याउँदै आफ्ना गुँडतिर उडिरहेका थिए। म केहीबेर सडकको छेउमा रोकिएँ। मलाई लाग्यो, साँझ आफैँ एउटा ठूलो दर्पण हो। यसले दिनभरिका घटनाहरूलाई फेरि एकपटक देखाउँछ। आज मैले के देखेँ? माटो। नदी। मानिस। श्रम। इतिहास। आशा। अनि आफ्नै मन।

यात्राको अन्त्य नजिकिँदै थियो। तर मनभित्र एउटा अनौठो अनुभूति जन्मिरहेको थियो।यात्रा सकिँदै छैन। बरु अहिले मात्र त्यसको वास्तविक अर्थ खुल्दैछ। मैले धेरैपटक यात्रा गरेको छु। ठाउँहरू देखेको छु। तस्बिर खिचेको छु। बाटाहरू नापेको छु। तर कुनै ठाउँलाई देखेर फर्किनु मात्र यात्रा रहेनछ। यात्रा त तब पूरा हुँदोरहेछ, जब त्यो ठाउँ हाम्रो चेतनाको कुनै कुनामा गएर बस्छ। रतुवामाई अब मेरो आँखाको दृश्य मात्र रहेन। त्यो स्मृतिको एउटा जीवित भूगोल बनिसकेको थियो। मलाई लाग्यो, यात्रु जहाँ पुग्छ, त्यहाँबाट केही लिएर फर्किन्छ। कसैले दृश्य लिएर फर्किन्छ। कसैले कथा। कसैले अनुभूति। कसैले प्रश्न। म भने रतुवामाईबाट एउटा प्रश्न लिएर फर्किँदै थिएँ। मानिस आखिर के खोजिरहेको छ। धन? सत्ता? सुख? समृद्धि? प्रतिष्ठा? सुरक्षा? वा अर्थ? प्रश्नहरू एकपछि अर्को उठिरहेका थिए। मानिस घर बनाउँछ। किन? सन्तान हुर्काउँछ। किन? खेत जोत्छ। किन? सडक बनाउँछ। शहर बसाउँछ। किन? उसले भविष्य बनाउने प्रयास गर्छ। तर भविष्य पनि अन्ततः वर्तमानमा आएर बाँचिन्छ। सायद मानिसको चाहना सम्पत्ति होइन। ऊ आफ्नो अस्तित्व व्यर्थ नहोस् भन्ने चाहन्छ। उसले बाँचेको जीवनको कुनै अर्थ होस् भन्ने चाहन्छ। भिक्टर फ्रान्कलले जीवनको अर्थको खोजलाई मानवीय अस्तित्वको केन्द्रीय प्रेरणासँग जोड्छन्। रतुवामाईका सामान्य मानिसहरूको जीवन हेर्दा त्यो विचार असाध्यै नजिक लाग्यो। उनीहरूका ठूला दार्शनिक भाषण थिएनन्। तर उनीहरूको श्रममा अर्थ थियो। परिवारप्रतिको जिम्मेवारीमा अर्थ थियो। माटोसँगको सम्बन्धमा अर्थ थियो। भविष्यका लागि गरिएको सानो बचतमा अर्थ थियो। सन्तानलाई पढाउन गरिएको त्यागमा अर्थ थियो।

रतुवामाईका पुराना बस्तीहरूलाई सम्झँदा पुस्ताहरूको लामो शृङ्खला आँखाअगाडि आयो। कुनै पुस्ताले यहाँ पहिलोपटक घर बनायो होला। झाडी फाँड्यो होला। माटो समात्यो होला। नदीको धारसँग जुध्यो होला। बाढी आयो होला। फेरि घर बनायो होला। सुख्खा आयो होला। फेरि बीउ छर्यो होला। बालबालिका जन्मिए होलान्। उनीहरू हुर्किए होलान्। केही यहीँ बसे होलान्। केही टाढा गए होलान्। अनि उनीहरू पनि एक दिन गए। अर्को पुस्ता आयो। फेरि घर बनायो। फेरि खेत जोत्यो। फेरि नदीलाई हेर्‍यो। यही क्रम चलिरह्यो। मानिस बदलियो। भाषा बदलियो। पोसाक बदलियो। प्रविधि बदलियो। घर बदलियो। शासन बदलियो। तर माटोको कथा रोकिएन। सायद सभ्यताको सबैभन्दा ठूलो शक्ति यही निरन्तरता हो, मानिस जान्छ, तर उसको श्रमले अर्को पुस्ताका लागि बाटो छोड्छ।

फर्कने बेला सडकमा अँध्यारो गहिरिँदै थियो। रतुवामाई बिस्तारै पछाडि छुट्दै थियो। सडक अगाडि तन्किएको थियो। मोटरसाइकलका बत्तीहरू टाढा टाढा देखिन्थे। आकाशमा सूर्यको अन्तिम रङ हराउँदै थियो। मैले झ्यालबाट बाहिर हेरेँ। केहीबेरअघि देखिएका खेतहरू अब अँध्यारोको विशाल विस्तारजस्ता देखिन्थे। तर मलाई थाहा थियो त्यही अँध्यारोभित्र खेतहरू छन्। घरहरू छन्। मानिसहरू छन्। चुलाहरू छन्। सपनाहरू छन्। बिहान फेरि घाम लाग्नेछ। किसान उठ्नेछ। खेततिर जानेछ। नदी बगिरहनेछ। जीवन फेरि सुरु हुनेछ। यही चक्रमा आशा लुकेको छ। रात अन्त्य होइन। बिहानको तयारी हो। बिछोड अन्त्य होइन। अर्को भेटको सम्भावना हो। यात्रा पनि अन्त्य होइन। अर्को यात्राको आरम्भ हो।

मैले अन्तिमपटक पछाडि फर्केर हेरेँ। रतुवामाई अब एउटा नामजस्तो मात्र देखिएन। त्यो एउटा जीवित स्मृति थियो। एउटा भूगोल थियो। एउटा इतिहास थियो। एउटा माटो थियो। एउटा श्रम थियो। एउटा प्रश्न थियो। र सायद एउटा उत्तर पनि। मैले बुझें जीवनलाई एकै ठाउँमा उभिएर पूर्ण रूपमा बुझ्न सकिँदैन। नदीलाई बुझ्न उसको किनारसँगै हिँड्नुपर्छ। मानिसलाई बुझ्न उसको जीवनभित्र पस्नुपर्छ। इतिहासलाई बुझ्न अभिलेख मात्र होइन, सामान्य मानिसको मौन श्रम पनि पढ्नुपर्छ। अनि आफूलाई बुझ्न कहिलेकाहीँ आफ्नै परिचित संसारमै डुब्नुपर्छ। रतुवामाईको यात्राले मलाई यही सिकायो, जीवन रोकिएर बुझिने वस्तु होइन, बगेर बुझिने अनुभव हो।

रतुवा बगिरहेको थियो। बक्राहा बगिरहेको थियो। साँझ रातमा बदलिरहेको थियो। समय आफ्नो अदृश्य बाटोमा अगाडि बढिरहेको थियो। र म पनि त्यही अनन्त प्रवाहको एउटा क्षण बनेर फर्किरहेको थिएँ। तर मनभित्र रतुवामाई अझै रोकिएको थिएन। ऊ बगिरहेको थियो। मभित्र। स्मृतिमा। शब्दमा। र सम्भवतः फेरि कुनै दिन फर्किने एउटा अधुरो यात्राको निमन्त्रणाजस्तै।