मोरङको यात्रामा इतिहास, प्रकृति र सभ्यताको पदचाप
(नियात्रा )
तोमनाथ उप्रेती
पूर्वतिरको आकाशमा पहिलो घाम उदाउनुअघि नै म कोशीको समथर मैदानतिर यात्रा गर्दै थिएँ। रातको ओसले भिजेका धानका बाला अझै निदाएकै थिए। बाँसघारीको छायाँबाट चरा बिस्तारै ब्युँझिरहेका थिए। क्षितिजमा सुनौलो उज्यालो फैलिनुअघि नै एउटा अनुभूति मनमा जन्मियो।म समय आफैँले लेखेको एउटा जीवित इतिहासतिर यात्रा गर्दै थिएँ। मोरङ हजारौँ वर्षदेखि नदी, जंगल, मानिस, राज्य, संघर्ष र सभ्यताले संयुक्त रूपमा लेखिरहेको एउटा खुला इतिहासग्रन्थ हो।
यात्रा विराटनगरबाट सुरु भयो। बिहानको चियासँगै बजार खुल्दै थियो। सडकमा हिँडिरहेका मानिसहरूलाई हेर्दा लाग्थ्यो, उनीहरूका पाइला भित्र हजारौँ वर्ष पुरानो इतिहास पनि सँगै हिँडिरहेको छ। एउटा शहर केवल भवनहरूको समूह हुँदैन। त्यो स्मृतिहरूको संग्रहालय पनि हुन्छ। विराटनगरका गल्लीहरूमा हिंड्दा मैले उद्योगका चिम्नीहरू मात्र देखिनँ मैले श्रमिकहरूको पसिना, आन्दोलनका नाराहरू र लोकतन्त्रको पहिलो स्पन्दन पनि सुनेँ।
विराटनगरबाट उत्तरतिर लाग्दा धरती विस्तारै बदलिन थाल्छ। सिमसार, खेत, नदी र वनले बनेको भूगोलले बताउँछ कि सभ्यता धेरैजसो नदीका किनारमा जन्मिन्छ। कोशी, बक्राहा, रतुवा, केसलिया, सिंघिया, लोहन्द्रा र दर्जनौँ साना खोलाहरूले मोरङलाई केवल सिञ्चित गरेका छैनन्, यिनैले यहाँको इतिहास पनि बगाएका छन्। नदीहरू पानी मात्र बगाउँदैनन्। उनीहरूले स्मृति बगाउँछन्, भाषा बगाउँछन्, संस्कृतिहरूलाई एक ठाउँबाट अर्को ठाउँसम्म पुर्याउँछन्।
म केराबारीतिर उक्लिँदै गर्दा हरियो वन विस्तारै घना हुँदै गयो। चुरे पहाडका काखमा उभिएर तलको समथर तराई हेर्दा लाग्यो, प्रकृतिले यहाँ अद्भुत सन्तुलन रचेकी छ। उत्तरमा पहाड, दक्षिणमा उर्वर मैदान, बीचमा नदीहरूको जालो। सम्भवतः यही भूगोलले हजारौँ वर्षअघि मानिसलाई यहाँ बस्न आकर्षित गर्यो। इतिहास प्रायः राजाहरूले लेखेको जस्तो देखिए पनि वास्तवमा इतिहास भूगोलले लेख्छ। जहाँ पानी हुन्छ, त्यहाँ बस्ती बस्छ। जहाँ बस्ती बस्छ, त्यहाँ संस्कृति जन्मिन्छ। जहाँ संस्कृति जन्मिन्छ, त्यहाँ इतिहास सुरु हुन्छ।
मोरङको इतिहास पढ्दा किरात सभ्यताको पदचाप सबैभन्दा पहिले सुनिन्छ। जंगल र नदीसँग सहअस्तित्वमा बाँच्ने मानिसहरूले यहाँ केवल शासन गरेनन्; उनीहरूले प्रकृतिलाई धर्म, संस्कृतिलाई जीवन र भूमिलाई माताको रूपमा स्वीकार गरे। आज पनि लिम्बू, राई, याख्खा, सुनुवार, राजवंशी, थारु, धिमाल र अन्य आदिवासी समुदायका सांस्कृतिक परम्पराहरूमा त्यो पुरानो सभ्यताको प्रतिध्वनि सुनिन्छ। समयले शासन परिवर्तन गर्यो, तर संस्कृतिको आत्मा भने बदल्न सकेन।
मलाई एउटा वृद्धले भने, “नदीको पानी हरेक वर्ष फेरिन्छ, तर नदीको बाटो उस्तै रहन्छ।” उनको वाक्य सुनेपछि लाग्यो,मानिसको इतिहास पनि त्यस्तै हो। पुस्ता फेरिन्छन्, शासन फेरिन्छ, सीमा फेरिन्छ, तर सभ्यताको मूल चेतना निरन्तर बगिरहन्छ। यही चेतना मोरङको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति हो।
बिजयपुर पुगेपछि इतिहास अझ स्पष्ट रूपमा बोल्न थाल्छ। कुनै समय यो पूर्वी नेपालको महत्वपूर्ण शक्ति केन्द्र थियो। त्यहीँ कतै हाङ राजाहरूका पदचाप थिए। त्यहीँबाट प्रशासन सञ्चालन हुन्थ्यो। आज पुराना दरबारहरू धेरै बाँकी छैनन्, तर माटोले अझै सम्झिरहेको छ कि कुनै समय यही भूभागमा राज्य सञ्चालन हुन्थ्यो। इतिहास भवनहरूमा मात्र बाँकी रहँदैन; इतिहास भूगोलको स्मृतिमा पनि जीवित रहन्छ।
मोरङ नामको उत्पत्तिबारे अनेक कथाहरू सुन्दा मलाई एउटा सत्य महसुस भयो। कुनै ठाउँको नाम हजारौँ वर्षको सामूहिक स्मृतिको सार हुन्छ। कसैले यसलाई मयूरसँग जोड्छ। कसैले मरोहाङ वा मावरङसँग। कसैले किराती भाषिक परम्परासँग। सत्य सम्भवतः यी सबैको बीचमा कतै लुकेको छ। इतिहास कहिलेकाहीँ एउटा उत्तर होइन, अनेक सम्भावनाहरूको सहयात्रा हो।
पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरण अभियानले मोरङलाई नयाँ राजनीतिक संरचनामा जोड्यो। एउटा स्थानीय शक्ति केन्द्र अब राष्ट्रिय राज्यको अंग बन्यो। प्रशासन फेरियो। कर प्रणाली फेरियो। सैनिक संरचना फेरियो। तर मानिसहरूको दैनिक जीवन भने खेत, वन, नदी र ऋतुहरूसँगै चलिरह्यो। राज्य परिवर्तन छिटो हुन्छ। समाज परिवर्तन बिस्तारै हुन्छ। यही इतिहासको सबैभन्दा रोचक नियम हो।
राणाकालमा विराटनगरको उद्योगले नयाँ युगको ढोका खोल्यो। जुट मिलका अग्ला चिम्नीहरू आधुनिक नेपालको जन्मको संकेत पनि थिए। जब १९४७ को श्रमिक आन्दोलन सम्मानको आन्दोलन थियो। श्रमिकहरूले पहिलोपटक आफ्ना अधिकारको भाषा बोलेका थिए। इतिहास कहिल्यै दरबारमा मात्र बन्दैन कहिलेकाहीँ कारखानाको सायरनसँगै पनि जन्मिन्छ।
विराटनगरको पुरानो जुट मिल परिसरमा केहीबेर उभिँदा मैले कल्पना गरेँ,सायद यही आँगनमा कुनै मजदुरले पहिलोपटक आफ्नो भविष्यको सपना देखेको थियो। सम्भवतः कुनै आमाले आफ्ना छोराछोरीलाई राम्रो जीवन दिन संघर्ष गरेकी थिइन्। इतिहास सामान्य मानिसका असामान्य संघर्षहरूको जीवित कथा पनि हो।
मोरङको सांस्कृतिक विविधताले मलाई सबैभन्दा धेरै प्रभावित गर्यो। एउटै गाउँमा दशैंको टीका पनि देखिन्छ, उधौली–उभौलीको साकेला पनि। छठको अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिने श्रद्धा पनि देखिन्छ, उभौलीमा ढोलको तालसँगै नाच्ने उल्लास पनि। मस्जिदको अजान, मन्दिरको घण्टी, गुम्बाको शान्ति र चर्चको प्रार्थना एउटै आकाशमुनि सहअस्तित्वमा छन्। यही विविधता मोरङको वास्तविक शक्ति हो।
दिउँसो बक्राहा नदीको किनारमा पुगेँ। बालुवामाथि बसेर बगिरहेको पानी हेर्दा एउटा विचार आयो।नदीले कहिल्यै आफ्नो पानी आफैँका लागि बचाएर राख्दिन। ऊ निरन्तर बग्छ। जीवन पनि त्यस्तै हुनुपर्छ। जो बग्न जान्दछ, ऊ नै जीवित रहन्छ। जो रोकिएर बस्छ, ऊ विस्तारै दलदल बन्छ। मोरङका नदीहरूले सायद यही दर्शन हजारौँ वर्षदेखि सिकाइरहेका छन्।
साँझ पर्दै गर्दा रंगेलीतिर पुग्दा पुरानो सदरमुकामको इतिहास सम्झिएँ। प्रशासनिक सीमाहरू समयसँगै बदलिँदै गए। बिजयपुरबाट रंगेली, रंगेलीबाट गोग्राहा र अन्ततः विराटनगर। यसले एउटा गहिरो सत्य सम्झायो नक्सामा कोरिएका सीमाहरू स्थायी हुँदैनन्। स्थायी त मानिसको जीवन र स्मृतिको निरन्तरता हो।
आजको संघीय संरचनाले मोरङलाई नयाँ प्रशासनिक स्वरूप दिएको छ। महानगर, नगरपालिका र गाउँपालिकाहरूमा विभाजित वर्तमान संरचना आधुनिक शासनको आवश्यकता हो। तर यी सबै आधुनिक संरचनाभित्र अझै पुरानो सभ्यताको धड्कन सुनिन्छ। नयाँ भवनहरू उठेका छन्, तर पुराना पीपलका चौतारीहरू अझै गाउँको सामूहिक स्मृतिका केन्द्र बनेका छन्।
राति विराटनगर फर्किँदा शहर बत्तीले झिलिमिली थियो। सडकहरू उज्याला थिए। उद्योगका आवाज, मोटरसाइकलको गति र आधुनिक जीवनको चहलपहलबीच पनि मैले मनमनै एउटा प्रश्न सोधेँ—के विकास भनेको इतिहासलाई बिर्सनु हो? उत्तर तुरुन्तै आयो होइन। विकास भनेको इतिहासलाई बोकेर भविष्यतिर हिँड्नु हो।
मोरङको यात्राले मलाई सिकायो कि एउटा जिल्ला वास्तवमा समयको जीवित संग्रहालय हो। यहाँको प्रत्येक नदी एउटा अध्याय हो। प्रत्येक जंगल एउटा स्मृति हो। प्रत्येक गाउँ एउटा कथा हो। प्रत्येक मानिस एउटा इतिहास हो।
अन्तिम बिहान म फेरि पूर्वतिरको उदाउँदो घाम हेर्दै उभिएँ। सूर्य विस्तारै कोशीको मैदानमाथि फैलिँदै थियो। सुनौलो किरणले खेत, नदी, वन, उद्योग र शहरलाई एकैपटक स्पर्श गरिरहेको थियो। त्यस क्षण मलाई लाग्यो—मोरङको वास्तविक परिचय न त केवल विराटको राजधानी हो, न केवल उद्योगको केन्द्र, न केवल किरात सभ्यताको भूमि। यसको वास्तविक परिचय समयसँग संवाद गर्न सक्ने एउटा जीवित सभ्यता हो।
मैले यात्राको डायरी बन्द गरेँ। तर यात्रा भने सकिएको थिएन। किनभने मोरङबाट फर्किने मानिस केवल एउटा जिल्ला घुमेर फर्कँदैन; ऊ आफ्नो इतिहास, आफ्नो प्रकृति र आफ्नो सभ्यतालाई नयाँ आँखाले हेर्न सिकेर फर्कन्छ। शायद यही नै यात्राको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हो।