प्राे. शत्रुघन श्रेष्ठ
नेपालको आर्थिक विकासको यात्रामा वित्तीय प्रणालीको आधुनिकीकरण महत्वपूर्ण आधारका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ। परम्परागत रूपमा नेपालको वित्तीय कारोबार नगद, कागजी अभिलेख र भौतिक बैंकिङ सेवामा निर्भर थियो। बैंक तथा वित्तीय संस्थाका शाखा सीमित हुनु, दुर्गम तथा ग्रामीण क्षेत्रमा वित्तीय सेवाको पहुँच कमजोर हुनु र आधुनिक भुक्तानी प्रणालीको अभावका कारण ठूलो जनसंख्या औपचारिक वित्तीय प्रणालीबाट बाहिर रहनुपर्ने अवस्था थियो। यसले वित्तीय समावेशिता, उद्यमशीलता, बचत परिचालन तथा सरकारी राजस्व सङ्कलनमा समेत चुनौती सिर्जना गरेको थियो।
तर पछिल्ला दुई–तीन दशकमा सूचना प्रविधि, मोबाइल नेटवर्क, इन्टरनेट र डिजिटल प्रविधिको तीव्र विस्तारसँगै नेपालको वित्तीय प्रणालीमा गुणात्मक परिवर्तन आएको छ। मोबाइल बैंकिङ, इन्टरनेट बैंकिङ, डिजिटल भुक्तानी, क्यूआर कोड, विद्युतीय वालेट तथा विभिन्न वित्तीय प्रविधि सेवाहरू नागरिकको दैनिक जीवन र व्यावसायिक गतिविधिको अभिन्न हिस्सा बन्दै गएका छन्। डिजिटल वित्तीय प्रणालीले वित्तीय सेवाको पहुँच विस्तार गर्नुका साथै आर्थिक गतिविधिलाई छिटो, सरल, पारदर्शी र प्रभावकारी बनाउन महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ।
वित्तीय समावेशिताको विस्तार
डिजिटल वित्तीय प्रणालीको सबैभन्दा महत्वपूर्ण योगदान वित्तीय समावेशिताको विस्तार हो। बैंकको शाखा नभएका ग्रामीण तथा भौगोलिक रूपमा दुर्गम क्षेत्रमा समेत मोबाइल फोन र इन्टरनेटको माध्यमबाट वित्तीय सेवा प्राप्त गर्न सम्भव भएको छ। मोबाइल बैंकिङ तथा डिजिटल वालेटमार्फत घरमै बसेर रकम पठाउन, बिल तथा शुल्क भुक्तानी गर्न, बचत गर्न र अनलाइन खरिद–बिक्री गर्न सकिने अवस्था सिर्जना भएको छ।
यसबाट साना किसान, मजदुर, विद्यार्थी, महिला उद्यमी तथा विपन्न वर्ग औपचारिक वित्तीय प्रणालीमा जोडिन सहज भएको छ। वित्तीय पहुँच बढ्दा बचत गर्ने बानीको विकास, पूँजी परिचालन र साना व्यवसाय सञ्चालनमा समेत सकारात्मक प्रभाव परेको छ।
उद्यमशीलता र साना व्यवसायमा योगदान
डिजिटल वित्तीय प्रणालीले उद्यमशीलताको विकासमा पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। डिजिटल भुक्तानीका कारण साना तथा मझौला व्यवसायीले नगदरहित कारोबार गर्न पाएका छन्। अनलाइन बजार, सामाजिक सञ्जाल तथा डिजिटल प्लेटफर्ममार्फत स्थानीय उत्पादनलाई व्यापक बजारमा पुर्याउने अवसर बढेको छ।
विशेषगरी घरमै सञ्चालन हुने साना व्यवसाय, घरेलु उद्योग, कृषि उत्पादन तथा महिला उद्यमशीलतामा डिजिटल वित्तीय प्रणाली उपयोगी बनेको छ। कारोबारको डिजिटल अभिलेख उपलब्ध हुने भएकाले व्यवसायको वित्तीय विवरण व्यवस्थित राख्न र आवश्यकताअनुसार औपचारिक वित्तीय सेवा तथा कर्जा प्राप्त गर्न समेत सहयोग पुग्न सक्छ।
पारदर्शिता र सुशासन
डिजिटल वित्तीय प्रणाली आर्थिक पारदर्शिता र सुशासनका लागि पनि महत्वपूर्ण माध्यम हो। डिजिटल कारोबारको अभिलेख रहने भएकाले आर्थिक गतिविधिको निगरानी र लेखाजोखा गर्न सहज हुन्छ। नगदमा हुने अनौपचारिक कारोबारको तुलनामा डिजिटल कारोबारले कर प्रशासनलाई प्रभावकारी बनाउन, राजस्व चुहावट नियन्त्रण गर्न र आर्थिक अनियमितता न्यूनीकरण गर्न सहयोग पुर्याउन सक्छ।
सरकारी सेवामा डिजिटल भुक्तानीको विस्तारले सेवा प्रवाहलाई छिटो र उत्तरदायी बनाउन मद्दत गरेको छ। सामाजिक सुरक्षा भत्ता, छात्रवृत्ति तथा विभिन्न सरकारी सहायता रकम बैंक खातामार्फत वितरण हुँदा बिचौलियाको भूमिका घटाउने र लक्षित लाभग्राहीसम्म रकम पुर्याउने सम्भावना बढेको छ।
कृषि क्षेत्रमा डिजिटल वित्तीय प्रणाली
नेपालको अर्थतन्त्रमा महत्वपूर्ण योगदान गर्ने कृषि क्षेत्रमा पनि डिजिटल वित्तीय प्रणालीको भूमिका विस्तार हुँदै गएको छ। किसानले डिजिटल माध्यमबाट रकम प्राप्त गर्न, कृषि सामग्री खरिद गर्न तथा उत्पादनको भुक्तानी लिन सक्ने अवस्था बढेको छ। डिजिटल वित्तीय पहुँचले कृषि कर्जा, बीमा, बचत तथा बजारसँग किसानको सम्बन्ध विस्तार गर्न सहयोग गर्न सक्छ।
स्थानीय उत्पादनलाई डिजिटल बजारसँग जोड्न सकेमा किसानले आफ्नो उत्पादनको मूल्य, माग र बजारसम्बन्धी जानकारी सहज रूपमा प्राप्त गर्न सक्छन्। यसले कृषि क्षेत्रलाई परम्परागत निर्वाहमुखी प्रणालीबाट व्यावसायिक र बजारमुखी प्रणालीतर्फ लैजान सहयोग पुर्याउन सक्छ।
महिला सशक्तीकरणमा योगदान
डिजिटल वित्तीय प्रणालीले महिला सशक्तीकरणमा पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेको छ। ग्रामीण तथा आर्थिक रूपमा कमजोर महिलाले मोबाइल बैंकिङ र डिजिटल वालेट प्रयोग गर्न थालेपछि आफ्नै नाममा वित्तीय कारोबार गर्न सहज भएको छ। सामाजिक सुरक्षा भत्ता, मातृत्वसम्बन्धी सहायता तथा छात्रवृत्तिजस्ता रकम प्रत्यक्ष खातामा प्राप्त गर्न सकिने भएकाले वित्तीय आत्मनिर्भरता बढाउन सहयोग पुगेको छ।
त्यस्तै, महिलाले घरमै बसेर अनलाइन व्यवसाय सञ्चालन गर्ने, वस्तु तथा सेवा बिक्री गर्ने र डिजिटल माध्यमबाट भुक्तानी लिन सक्ने अवसर पाएका छन्। यसले परिवारको आम्दानीमा योगदान पुर्याउनुका साथै महिलाको आर्थिक निर्णय प्रक्रियामा सहभागिता बढाउन मद्दत गरेको छ।
वैदेशिक रोजगारी र विप्रेषण
नेपालको अर्थतन्त्रमा विप्रेषणको महत्वपूर्ण भूमिका रहेको अवस्थामा डिजिटल वित्तीय प्रणालीले वैदेशिक रोजगारीबाट प्राप्त रकम सुरक्षित र छिटो घरपरिवारसम्म पुर्याउन सहयोग गरेको छ। बैंक तथा डिजिटल वित्तीय सेवाको विस्तारले विप्रेषणलाई औपचारिक वित्तीय प्रणालीमा ल्याउन र त्यसलाई बचत तथा लगानीमा रूपान्तरण गर्न अवसर सिर्जना गरेको छ।
विप्रेषणलाई केवल उपभोगमा सीमित नराखी उत्पादनशील क्षेत्रमा लगानी गर्न सकेमा डिजिटल वित्तीय प्रणाली नेपालको आर्थिक विकासको थप महत्वपूर्ण आधार बन्न सक्छ।
चुनौतीहरू
डिजिटल वित्तीय प्रणालीका अनेकौँ फाइदा भए पनि यससँगै केही चुनौतीहरू पनि छन्। डिजिटल साक्षरताको कमी, साइबर अपराध, अनलाइन ठगी, व्यक्तिगत तथा वित्तीय विवरणको सुरक्षा, कमजोर इन्टरनेट पहुँच र डिजिटल पूर्वाधारको असमान विस्तार प्रमुख चुनौती हुन्। ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रका नागरिकलाई डिजिटल वित्तीय सेवाको सुरक्षित प्रयोगबारे पर्याप्त ज्ञान दिन आवश्यक छ।
त्यसैगरी, डिजिटल कारोबारमा विश्वास बढाउन साइबर सुरक्षा प्रणालीलाई बलियो बनाउनु, उपभोक्ता संरक्षणलाई प्रभावकारी बनाउनु तथा वित्तीय संस्थाबीचको डिजिटल प्रणालीलाई थप सुरक्षित र अन्तरआबद्ध बनाउनु आवश्यक छ।
निष्कर्ष
अन्ततः डिजिटल वित्तीय प्रणाली नेपालमा केवल प्रविधिको प्रयोग मात्र नभई आर्थिक रूपान्तरणको महत्वपूर्ण आधारका रूपमा विकसित हुँदै गएको छ। यसले वित्तीय समावेशिता, पारदर्शिता, उद्यमशीलता, उत्पादनशीलता, सरकारी सेवा प्रवाह, महिला सशक्तीकरण तथा औपचारिक अर्थतन्त्रको विस्तारमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ।
नेपालले डिजिटल वित्तीय प्रणालीको सम्भावनालाई पूर्ण रूपमा उपयोग गर्न डिजिटल पूर्वाधारको विस्तार, वित्तीय तथा डिजिटल साक्षरता, साइबर सुरक्षा, उपभोक्ता संरक्षण र ग्रामीण क्षेत्रमा पहुँच विस्तारलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। डिजिटल प्रविधिलाई उत्पादन, रोजगारी, उद्यमशीलता र लगानीसँग जोड्न सकेमा यसले नेपालको अर्थतन्त्रलाई थप समावेशी, पारदर्शी, आधुनिक र दिगो बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्नेछ।