तोमनाथ उप्रेती
मानव जीवनको सबैभन्दा गहिरो संघर्ष आफ्नै मनभित्र जन्मिने तृष्णासँग हो। इच्छा प्रगतिको प्रेरणा हुन सक्छ, तर जब त्यही इच्छा अनियन्त्रित लोभ, आसक्ति र अहङ्कारमा रूपान्तरित हुन्छ, त्यसले मानिसलाई आफ्नै चाहनाको बन्दी बनाइदिन्छ। यही कारण तृष्णाबाट मुक्ति मानव अस्तित्वको अपरिहार्य आवश्यकता हो। बुद्धले दुःखको मूल तृष्णालाई माने, गीताले कामनालाई विनाशको प्रारम्भ ठहर गर्यो र उपनिषद्ले आत्मज्ञानलाई तृष्णा गलाउने सर्वोच्च साधना माने। यी सबै दर्शनको निष्कर्ष एउटै छ बाहिरी संसार जित्नुभन्दा पहिले मानिसले आफ्नै मन जित्नुपर्छ।
भगवान् श्रीरामले राज्यभन्दा धर्मलाई रोजे। अर्जुनले मोहभन्दा कर्तव्यलाई स्वीकारे। सिद्धार्थले राजवैभव त्यागेर बुद्धत्व प्राप्त गरे। महात्मा गान्धीले शक्ति होइन, सत्य र आत्मसंयमलाई आफ्नो अस्त्र बनाए। मदर टेरेसाले व्यक्तिगत सुखभन्दा मानवसेवालाई जीवनको उद्देश्य बनाइन्। उनीहरूको महानता सम्पत्तिमा होइन, तृष्णामाथिको विजयमा थियो। आजको उपभोक्तावादी सभ्यतामा मानिससँग सुविधा बढेको छ, तर शान्ति घटेको छ; सम्पत्ति बढेको छ, तर सन्तोष हराएको छ। त्यसैले चेतनाको वास्तविक जागरण तब मात्र सम्भव हुन्छ, जब मानिसले तृष्णालाई नियन्त्रण गरी विवेक, करुणा, आत्मसंयम र आत्मबोधलाई जीवनको मार्गदर्शक बनाउँछ। त्यही यात्रा मानवलाई क्षणिक भोगबाट शाश्वत आनन्दतर्फ, बन्धनबाट स्वतन्त्रतातर्फ र अन्धकारबाट प्रज्ञाको उज्यालोतर्फ डोर्याउने वास्तविक मुक्तियात्रा हो।
ग्रीक चिन्तक एपिक्युरसले पनि सीमित इच्छाको पक्षमा जोड दिएका थिए—“साँचो सुख चाहना घटाउँदा प्राप्त हुन्छ।” स्टोइक दार्शनिकहरूले भने बाह्य वासनाबाट अलग भई आत्मनियन्त्रणमा नै जीवनको शान्ति देखे। फ्रेडरिक नित्शेले आधुनिक समाजलाई ‘अनियन्त्रित तृष्णाको दास’ भने। उनले चेतनाको जागरणलाई इच्छाको मृत्यु नभई, इच्छालाई रूपान्तरण गर्ने कला ठाने। यसले देखाउँछ—पश्चिममा पनि इच्छासँगको द्वन्द्व जीवनदर्शनको मूल विषय थियो।
आध्यात्मिक दृष्टिले, इच्छारहित जीवन चेतनाको स्वच्छता र उज्यालो सुनिश्चित गर्ने माध्यम हो। प्रत्येक इच्छा एक प्रकारको मानसिक ढाँचा हो, जसले चेतनालाई निश्चित सीमा भित्र बाँध्छ। जब यी बन्धनहरू हटाइन्छन्, चेतना स्वतन्त्र हुन्छ। स्वतन्त्र चेतनाले न केवल व्यक्तिको आत्म–विकास सम्भव बनाउँछ, तर त्यसले समाज र राष्ट्रको हितमा पनि क्रियाशील योगदान पुर्याउँछ। यही कारणले महाभारत र भगवद्गीतामा इच्छारहित कर्म र स्वार्थविहीनता महत्वपूर्ण तत्वका रूपमा राखिएका छन्।
मानिस जन्मँदा खाली हात आउँछ। तर ऊ खाली मन लिएर आउँदैन। उसको चेतनामा सम्भावनाको एउटा अदृश्य बीउ रोपिएको हुन्छ। त्यही बीउबाट इच्छा जन्मिन्छ। इच्छाले अपेक्षालाई जन्म दिन्छ। अपेक्षाले तृष्णालाई। तृष्णाले बन्धनलाई। र बन्धनले दुःखलाई। यही चक्रलाई भगवान् बुद्धले मानव जीवनको मूल समस्या मानेका छन्। दुःखको जरा बाहिरी संसारमा होइन, मानिसको आफ्नै मनमा छ। अभावमा होइन, अतृप्त इच्छामा छ। मानिसले संसार जित्ने प्रयत्न गरिरह्यो, तर आफ्नै मनसँग बारम्बार हारिरह्यो। त्यसैले बुद्धले स्पष्ट रूपमा भन्नुभयो— “तृष्णा नै दुःखको मूल कारण हो।” यो मनोविज्ञान हो, दर्शन हो र मानव जीवनको वैज्ञानिक सत्य पनि हो।
आज संसारमा सुविधा अभूतपूर्व रूपमा बढेको छ। सञ्चारका साधनहरू विस्तार भएका छन्। सम्पत्ति र प्रविधिको विकास चुलिएको छ। तर यिनै उपलब्धिहरूसँगै अशान्ति पनि बढेको छ। सञ्चार छ, तर संवाद हराएको छ। सम्पत्ति छ, तर सन्तोष हराएको छ। सूचना छ, तर आत्मज्ञान दुर्लभ बन्दै गएको छ। हामी प्रविधिमा अत्यन्त विकसित भयौँ, तर चेतनामा उन्नत भयौँ कि भएनौँ भन्ने प्रश्न आजको सभ्यताले आफैँसँग इमानदारीपूर्वक सोध्नुपर्छ।
तृष्णा धनको मात्र हुँदैन। प्रतिष्ठा, प्रशंसा, शक्ति, सुन्दरता, लोकप्रियता र अहङ्कारको पनि तृष्णा हुन्छ। आधुनिक युगमा सामाजिक सञ्जालले यस तृष्णालाई झन् तीव्र बनाइदिएको छ। मानिस अरूको जीवनसँग आफ्नो जीवन तुलना गर्न थालेको छ। अरूको सफलतामा ईर्ष्या गर्न थालेको छ। प्रशंसाको लोभ र क्षणिक प्रसिद्धिको लालसाले मानिसलाई आफ्नै वास्तविक जीवनभन्दा आफ्नो सार्वजनिक छविप्रति बढी चिन्तित बनाएको छ। यही आधुनिक तृष्णा हो। यही अदृश्य दासत्व हो।
उपनिषद्ले गहिरो सत्य उद्घोष गरेका छन्— “न कर्मणा न प्रजया धनेन, त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः।” यसको अर्थ त्यागले अमरताको अनुभूति हुन्छ भन्ने हो। यहाँ त्याग भनेको सम्पत्ति त्याग्नु मात्र होइन; अहङ्कार, आसक्ति र मोहको त्याग गर्नु हो। संसार छोड्नु त्याग होइन। संसारसँगको अस्वस्थ सम्बन्धबाट मुक्त हुनु नै वास्तविक त्याग हो।
भगवद्गीताले निष्काम कर्मको सिद्धान्त प्रस्तुत गर्दै भन्छ— कर्म गर, तर फलमा आसक्त नबन। फलको नियन्त्रण मानिसको हातमा हुँदैन, तर कर्मको नियन्त्रण अवश्य हुन्छ। यही दृष्टिले मानिसलाई स्वतन्त्र बनाउँछ। यही आन्तरिक शान्तिको आधार हो। त्यसैगरी महर्षि पतञ्जलिले योगलाई चित्तवृत्तिको निरोध भनेका छन्। चित्त स्थिर भएपछि संसार परिवर्तन हुँदैन, तर संसारलाई हेर्ने दृष्टि परिवर्तन हुन्छ। यही परिवर्तन नै आध्यात्मिक क्रान्तिको आरम्भ हो।
चिनियाँ दार्शनिक लाओ त्सेले एउटा अत्यन्त सुन्दर उदाहरण दिएका छन्। नदी महासागर किन बन्छ? किनभने ऊ सबैभन्दा तल रहन तयार हुन्छ। विनम्रता नै विशालताको आधार हो। अहङ्कारले उचाइ खोज्छ, तर चेतनाले गहिराइ खोज्छ। त्यस्तै सुकरातले दिएको आफूलाई चिन भन्ने सन्देश आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ। मानव सभ्यताको सबैभन्दा ठूलो यात्रा आफ्नै अन्तरात्मासम्म पुग्नु हो। बाहिरी विजय अस्थायी हुन्छ, तर आन्तरिक विजय शाश्वत हुन्छ।
आधुनिक मनोविज्ञानले पनि यही निष्कर्ष प्रस्तुत गर्छ। अनियन्त्रित इच्छा, अत्यधिक तुलना र असन्तुष्ट अपेक्षाले मानिसलाई दीर्घकालीन तनावतर्फ धकेल्छ। ध्यान, सजगता र आत्मपर्यवेक्षण मानसिक स्वास्थ्यका आधार हुन्। हजारौँ वर्षअघि बुद्धले यही अभ्यासलाई विपश्यना भन्नुभएको थियो। आज विज्ञानले त्यसलाई सचेत उपस्थितिको अभ्यासका रूपमा स्वीकार गरेको छ। नाम फरक हुन सक्छ, तर सत्य एउटै छ।
रवीन्द्रनाथ ठाकुरले स्वतन्त्रतालाई राजनीतिक अर्थमा बुझेनन्। उनका लागि स्वतन्त्रता आत्माको विस्तार थियो। मानिस डरबाट मुक्त होस्, घृणाबाट मुक्त होस् र संकीर्णताबाट मुक्त होस्—यही साँचो स्वतन्त्रता हो। महात्मा गान्धीले पनि भन्नुभएको थियो कि संसारमा प्रत्येक व्यक्तिको आवश्यकताका लागि पर्याप्त छ, तर प्रत्येक व्यक्तिको लोभका लागि पर्याप्त छैन। सभ्यताको वास्तविक संकट अभाव होइन, अतृप्त लोभ हो। त्यसैले विकासको मापन केवल उत्पादनले होइन, मानवताको गुणस्तरले हुनुपर्छ।
लियो टल्स्टोयले सम्पत्तिभन्दा नैतिकताको महत्त्व देखाए। फ्योदोर दोस्तोयेभ्स्कीले अपराधभन्दा अन्तरात्माको आवाजलाई ठूलो बनाए। खलिल जिब्रानले प्रेमलाई स्वामित्व होइन, स्वतन्त्रताको सम्बन्धका रूपमा व्याख्या गरे। यी सबै महान् चिन्तकहरूको निष्कर्ष एउटै थियो मानिस बाहिरी वस्तुले होइन, भित्री चेतनाले महान् बन्छ।
नेपाली साहित्य पनि यही चेतनाको यात्राले उज्यालिएको छ। महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले मानवतालाई ईश्वरभन्दा माथि उठाए। परिजातले अस्तित्वको पीडालाई आत्मबोधको यात्रामा रूपान्तरण गरिन्। बी.पी. कोइरालाले मनभित्रका द्वन्द्वलाई राजनीतिक घटनाभन्दा गहिरो ठाने। इन्द्रबहादुर राईले चेतनाको बहुआयामिक प्रवाहलाई साहित्यको केन्द्र बनाए। साहित्यले अन्ततः यही सिकाउँछ—बाहिरभन्दा भित्र ठूलो छ। शरीरभन्दा चेतना ठूलो छ। अधिकारभन्दा उत्तरदायित्व ठूलो छ। प्राप्तिभन्दा अनुभूति ठूलो छ।
आजको शिक्षा प्रणालीले धेरै कुरा सिकाउँछ, तर आफूलाई चिन्ने शिक्षा कम दिन्छ। हामी प्रतिस्पर्धा सिक्छौँ, तर सहअस्तित्व कम सिक्छौँ। सफलता सिक्छौँ, तर सन्तोष सिक्दैनौँ। सूचना सङ्कलन गर्छौँ, तर प्रज्ञा निर्माण गर्दैनौँ। त्यसैले शिक्षाले केवल सीप होइन, चेतना पनि विकास गर्नुपर्छ। परिवारले केवल सम्पत्ति होइन, संस्कार पनि दिनुपर्छ। समाजले केवल अधिकार होइन, कर्तव्य पनि सिकाउनुपर्छ। राज्यले केवल विकास होइन, मानवीय गरिमा पनि सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
चेतना कुनै रहस्यमय शक्ति होइन। यो सजग जीवनशैली हो। आफ्ना विचारलाई देख्ने क्षमता, आफ्ना क्रोधलाई बुझ्ने क्षमता, आफ्ना लोभलाई नियन्त्रण गर्ने क्षमता र आफ्ना अहङ्कारलाई प्रश्न गर्ने क्षमता नै चेतना हो। यही आत्मबोध हो। यही जागरण हो। यही मुक्ति हो।
तृष्णाको अन्त्य अनियन्त्रित आसक्तिको अन्त्य हो। सपना देख्नु गलत होइन, सपनाको दास बन्नु गलत हो। सम्पत्ति कमाउनु गलत होइन, सम्पत्तिको कैदी बन्नु गलत हो। प्रेम गर्नु गलत होइन, स्वामित्वलाई प्रेम सम्झनु गलत हो। यही सूक्ष्म भिन्नता बुझ्नु नै प्रज्ञा हो।
नदी महासागरमा पुग्छ, किनभने उसले आफ्नो प्रवाह रोकेको हुँदैन। ऊ निरन्तर बगिरहन्छ। मानिस पनि चेतनाको महासागरसम्म पुग्छ, जब उसले अहङ्कार, तुलना, लोभ र मोहका तटहरू छोड्न थाल्छ। त्यसपछि उसको यात्रा बाहिरबाट भित्रतिर मोडिन्छ। त्यही मोड जीवनको सबैभन्दा ठूलो परिवर्तन हो।
तृष्णाबाट मुक्ति स्वार्थ, अहङ्कार र अज्ञान त्याग्नु हो। जब मन लोभभन्दा ठूलो हुन्छ, करुणा क्रोधभन्दा ठूलो हुन्छ र प्रज्ञा तृष्णाभन्दा ठूलो हुन्छ, त्यही क्षण मानिस चेतनाको महासागरमा प्रवेश गर्छ। त्यहाँ भय हुँदैन, प्रतिस्पर्धा हुँदैन, ईर्ष्या हुँदैन। त्यहाँ केवल शान्ति, करुणा र प्रज्ञा हुन्छ। र त्यहीँबाट सुरु हुन्छ—मानव जीवनको वास्तविक जागरणयात्रा।
इच्छारहित जीवनले व्यक्तिमा धैर्य, स्थिरता र विवेक पैदा गर्छ। जब मानिस आफ्नो चाहनामा बाँधिँदैन, उसले भावनात्मक प्रतिक्रियामा होइन, विवेकी निर्णयमा केन्द्रित रहन सक्छ। जीवनका विविध परिस्थितिहरू—सफलता, असफलता, प्रशंसा वा आलोचना उसलाई विचलित गर्न सक्दैनन्। यस्तो अवस्था मानसिक स्वतन्त्रताको परिचायक हो। यसले केवल व्यक्तिगत सुख–शान्ति मात्र होइन, समाजसँगको सम्बन्धलाई पनि सकारात्मक रूप दिन्छ। जब व्यक्ति स्वार्थरहित रूपमा सामाजिक कार्यमा संलग्न हुन्छ, तब समाजमा न्याय, समानता र करुणाको वातावरण निर्माण हुन्छ।
( उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन् ।)