धर्म डंङ्गोल
इतिहास, सभ्यता, सम्पदा र संस्कृति कुनै एउटा समुदाय, जाति, धर्म, भाषा वा भूगोल विशेषको निजी सम्पत्ति होइन; यी त पुस्तौँपुस्ताको अनुभव, संघर्ष, सिर्जना, आस्था, ज्ञान र जीवनपद्धतिबाट निर्माण भएको राष्ट्रको सामूहिक स्मृति र साझा गौरव हुन्।
एउटा समुदायले निर्माण गरेको मन्दिर अर्को समुदायका लागि पनि इतिहास हो, एउटा जातिले संरक्षण गरेको जात्रा सिंगो राष्ट्रको सांस्कृतिक पहिचान हो, कुनै एउटा भूगोलमा विकसित भएको भाषा, कला, वास्तुकला वा जीवनशैली सम्पूर्ण देशको सभ्यताको एउटा महत्वपूर्ण अध्याय हो। त्यसैले इतिहासलाई टुक्र्याएर हेर्नु, सम्पदालाई समुदायको सीमाभित्र कैद गर्नु र संस्कृतिलाई आफ्नो मात्र ठान्नु आफैँमा इतिहासको गहिराइ नबुझ्नु हो।
कुनै पनि सभ्यता एकै दिन, एकै व्यक्तिले वा एकै समुदायले निर्माण गरेको हुँदैन; त्यसको पछाडि अनेक पुस्ताको पसिना, सीप, ज्ञान, विश्वास, कल्पना र सामूहिक योगदान जोडिएको हुन्छ। हामीले आज गौरवका साथ हेर्ने दरबार, मन्दिर, विहार, चैत्य, पाटी–पौवा, ढुंगेधारा, पोखरी, कुवा, गुठी, बस्ती, मौलिक वास्तुकला, जात्रा, पर्व, नाच, बाजागाजा, लोककला, हस्तकला, भाषा, लिपि, भेषभूषा, खानपान र जीवन संस्कार कुनै एक समयको मात्र उत्पादन होइनन्; ती समयको प्रवाहसँगै पुस्ताले पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्दै परिष्कृत भएका जीवित सम्पदा हुन्।
त्यसैले सम्पदा केवल इँटा, ढुंगा, काठ र माटोले बनेको भौतिक संरचना मात्र होइन; त्यससँग जोडिएको कथा, स्मृति, भावना, ज्ञान, परम्परा र सामुदायिक चेतना पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।
नेपालको विशेषता नै यसको विविधताभित्र रहेको सांस्कृतिक एकता हो। हिमालदेखि तराईसम्म, पूर्वदेखि पश्चिमसम्म र शहरदेखि गाउँसम्म फरक–फरक समुदायले आफ्नै मौलिक जीवनशैली, भाषा, कला र परम्परा निर्माण गरेका छन्; तर ती सबै मिलेर नेपालको साझा सभ्यताको विशाल चित्र तयार गरेका छन्। काठमाडौं उपत्यकाका ऐतिहासिक बस्ती र जात्रादेखि हिमाली क्षेत्रका मौलिक परम्परा, पहाडका लोकसंस्कृतिदेखि तराईका प्राचीन सभ्यता र संस्कारसम्म हरेक सम्पदा नेपालको राष्ट्रिय परिचयको एउटा अमूल्य अक्षर हो। त्यसैले कुनै सम्पदालाई ‘त्यो समुदायको मात्र’ भनेर हेर्नु वा ‘त्यो ठाउँको मात्र’ भनेर सीमित गर्नु यसको राष्ट्रिय चरित्रलाई कमजोर बनाउनु हो। बरु जसले निर्माण गर्यो, जसले पुस्तौँदेखि जोगायो, उसको योगदानलाई सम्मान गर्दै त्यस सम्पदालाई सम्पूर्ण राष्ट्रको साझा धरोहरका रूपमा स्वीकार गर्नुपर्छ। सम्पदाको स्वामित्वभन्दा पनि त्यसप्रतिको जिम्मेवारी ठूलो कुरा हो। हामीले ‘यो मेरो हो’ भन्दा पहिले ‘यो हाम्रो हो’ भन्ने चेतना विकास गर्न सके मात्र सभ्यता पुस्तान्तरणको अर्थपूर्ण यात्रा बन्न सक्छ।
इतिहास केवल पुराना किताबका पानामा थन्किएको विगत होइन; इतिहास वर्तमानलाई बुझ्ने ऐना र भविष्य निर्माण गर्ने आधार हो। आफ्नै इतिहास बिर्सिएको समाजले आफ्नो पहिचान क्रमशः गुमाउँदै जान्छ, र आफ्नो सभ्यताको जरा नचिनेको पुस्ताले विकासको नाममा आफ्नै अस्तित्वमाथि प्रहार गर्न सक्छ। आधुनिकता आवश्यक छ, विकास आवश्यक छ, परिवर्तन अपरिहार्य छ; तर आधुनिक बन्ने नाममा आफ्ना मौलिक जरा उखेल्नु आधुनिकता होइन। विकासका नाममा ऐतिहासिक बस्ती मास्नु, सम्पदा क्षेत्रलाई अव्यवस्थित संरचनाले ढाक्नु, मौलिक वास्तुकला नष्ट गर्नु, परम्परागत जलस्रोत पुरिनु, जात्रा र सांस्कृतिक अभ्यासलाई कमजोर बनाउनु वा पुस्तौँदेखि जीवित रहेको सामुदायिक स्मृतिलाई बेवास्ता गर्नु विकासको स्वस्थ दृष्टिकोण हुन सक्दैन।
विकास त्यही हो, जसले भविष्य निर्माण गर्दा विगतको सम्मान गर्छ; आधुनिकता त्यही हो, जसले नयाँ सिर्जना गर्दा पुरानो ज्ञान र मौलिक पहिचानलाई मेटाउँदैन। हाम्रो सम्पदा र संस्कृतिलाई संग्रहालयमा बन्द गरेर राख्ने वस्तुका रूपमा मात्र होइन, समयसँगै जीवन्त राख्नुपर्ने गतिशील सभ्यताको रूपमा बुझ्न आवश्यक छ।
अझ महत्वपूर्ण कुरा, सम्पदा संरक्षण केवल सरकार वा कुनै एउटा समुदायको जिम्मेवारी होइन। राज्यले कानुन, नीति, बजेट र संस्थागत संरचनामार्फत संरक्षण गर्नुपर्छ; स्थानीय समुदायले आफ्नो परम्परा, ज्ञान र अभ्यासलाई जीवन्त राख्नुपर्छ; नयाँ पुस्ताले त्यसको महत्व बुझ्नुपर्छ; विद्वान्, कलाकार, अभियन्ता र नागरिक समाजले यसको पक्षमा निरन्तर आवाज उठाउनुपर्छ।
सम्पदा संरक्षणमा स्थानीय समुदायको ज्ञान र सहभागितालाई बेवास्ता गरेर बनाइने योजनाले कागजमा संरक्षण देखाए पनि व्यवहारमा सम्पदाको आत्मा जोगाउन सक्दैन। किनकि सम्पदा भवनमा मात्र हुँदैन, त्यसमा मानिसको जीवन जोडिएको हुन्छ। जात्रा रोकियो भने केवल एउटा कार्यक्रम रोकिँदैन, पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सामुदायिक स्मृति कमजोर हुन्छ। परम्परागत बाजा बजाउने पुस्ता हरायो भने केवल एउटा धुन हराउँदैन, एउटा सभ्यताको आवाज हराउँछ। पुरानो बस्ती भत्कियो भने केवल घरहरू भत्किँदैनन्, त्यहाँका पुस्तौँका सम्झना, सम्बन्ध र जीवनपद्धतिको एउटा अध्याय समाप्त हुन्छ।
त्यसैले इतिहासलाई विभाजनको हतियार होइन, सहअस्तित्वको सेतु बनाऔँ; संस्कृति प्रतिस्पर्धाको विषय होइन, सम्मानको आधार बनाऔँ; सम्पदा दाबीको विषय होइन, संरक्षणको साझा दायित्व बनाऔँ। जसको पुर्खाले सिर्जना गरे, उसको योगदानलाई गर्वका साथ स्वीकार गरौँ; जसले पुस्तौँदेखि जोगायो, उसको श्रमलाई सम्मान गरौँ; र जसको भविष्यमा हस्तान्तरण गर्नुपर्ने जिम्मेवारी हामीसँग छ, त्यसलाई इमानदारीपूर्वक पूरा गरौँ।
एउटा समुदायको पहिचान सुरक्षित हुँदा अर्को समुदायको पहिचान कमजोर हुँदैन; बरु अनेक पहिचान सुरक्षित हुँदा राष्ट्र अझ समृद्ध र सुन्दर बन्छ। विविधता विभाजन होइन, सभ्यताको शक्ति हो। फरक भाषा, फरक संस्कार, फरक कला र फरक परम्परा भएर पनि एउटै राष्ट्रिय आत्मासँग जोडिन सक्नु नै नेपालको वास्तविक सुन्दरता हो। त्यसैले इतिहास, सभ्यता, सम्पदा र संस्कृतिलाई संकीर्ण जातीय, धार्मिक वा भौगोलिक स्वामित्वको घेराबाट बाहिर निकालेर राष्ट्रिय चेतना, साझा उत्तरदायित्व र भावी पुस्ताको अधिकारका रूपमा स्थापित गरौँ। किनकि हामीले पुर्खाबाट पाएको सम्पदा हाम्रो निजी सम्पत्ति होइन—यो हामीले केही समयका लागि जिम्मा पाएको राष्ट्रको अमूल्य धरोहर हो, जसलाई अझ समृद्ध, सुरक्षित र जीवन्त बनाएर भावी पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्नु नै हाम्रो सच्चा सभ्यताको परीक्षा हो। इतिहास कसैको एक्लो कथा होइन, सम्पूर्ण राष्ट्रको स्मृति हो; संस्कृति कसैको एक्लो पहिचान होइन, समाजको आत्मा हो; र सम्पदा कुनै एउटा ठाउँको मात्र गौरव होइन, राष्ट्रको जीवित परिचय हो।