नेपालको अर्थतन्त्रको विकासमा निजी क्षेत्रको अब्बल र अग्रणी नबील बैंकको भूमिका
प्रा. डा. शत्रुघन श्रेष्ठ
१. स्थापना, इतिहास र संस्थागत विकास
निजी क्षेत्रबाट सञ्चालित नेपालको पहिलो वाणिज्य बैंकका रूपमा नबील बैंकले नेपाली बैंकिङ इतिहासमा विशिष्ट स्थान बनाएको छ। तत्कालीन नेपाल–अरब बैंकका रूपमा सन् १९८४ जुलाई १२ (वि.सं. २०४१ असार २८) मा स्थापना भएको बैंकले वि.सं. २०८२ असार २८ गते ४१ वर्ष पूरा गरी ४२औँ वर्षमा प्रवेश गरेको छ। चार दशकभन्दा लामो यात्रामा नबील बैंकले आफूलाई नेपालको अग्रणी, विश्वासिलो र उत्कृष्ट वित्तीय संस्थाका रूपमा स्थापित गर्न सफल भएको छ।
स्थापनाको प्रारम्भिक चरणमा बैंक संयुक्त लगानी (Joint Venture) का रूपमा सञ्चालन भएको थियो। पछि संयुक्त अरब इमिरेट्स (UAE) का विदेशी लगानीकर्ताहरू बाहिरिएपछि चौधरी ग्रुप (CG) ले बहुमत शेयर स्वामित्व प्राप्त गर्यो। हाल चौधरी ग्रुप नै बैंकको प्रमुख लगानीकर्ता हो। निजी क्षेत्रको व्यवस्थापन, अनुभवी नेतृत्व, आधुनिक बैंकिङ प्रविधि र ग्राहकप्रतिको प्रतिबद्धताले नबील बैंकलाई नेपालको सबैभन्दा सफल वाणिज्य बैंकमध्ये एक बनाएको छ।
ग्राहक सन्तुष्टिलाई केन्द्रमा राखी सञ्चालन हुँदै आएको नबील बैंकले बैंकिङ क्षेत्रमा नवीनतम प्रविधिको प्रयोग, दक्ष व्यवस्थापन, योग्य कर्मचारी, प्रतिस्पर्धी सेवा तथा ग्राहकमैत्री उत्पादनमार्फत आफ्नो बलियो ब्रान्ड पहिचान निर्माण गरेको छ। कर्मचारीको क्षमता विकास, प्रोत्साहन तथा आधुनिक व्यवस्थापन प्रणालीले बैंकको संस्थागत सुदृढीकरणमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ।
नेपाल बंगलादेश बैंकसँगको मर्जरपछि नबील बैंक चुक्ता पूँजी तथा पूँजीको आधारमा नेपालको सबैभन्दा ठूलो वाणिज्य बैंकमध्ये एक बन्न सफल भएको छ। हाल बैंकको चुक्ता पूँजी करिब रु. २८ अर्ब ५ करोड ७० लाख र कुल पूँजी रु. ५६ अर्ब ३८ करोड ४६ लाखभन्दा बढी पुगेको छ। यसले बैंकको वित्तीय आधार अत्यन्तै मजबुत रहेको पुष्टि गर्दछ।
स्थापनाकालमा सीमित शाखा र कर्मचारीबाट सेवा सुरु गरेको नबील बैंक आज देशभर फैलिएको शाखा सञ्जाल, हजारौँ कर्मचारी, आधुनिक डिजिटल सेवा तथा बलियो वित्तीय संरचनासहित नेपाली अर्थतन्त्रको विकासमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याउने अग्रणी निजी बैंकका रूपमा स्थापित भएको छ।
२. नबील बैंकको वित्तीय वृद्धि, विस्तार र आर्थिक योगदान
स्थापनाकालदेखि नै नबील बैंकले वित्तीय सूचकहरूमा निरन्तर उल्लेखनीय प्रगति हासिल गर्दै आएको छ। बैंकको नेटवर्थ, निक्षेप सङ्कलन, कर्जा प्रवाह, कुल सम्पत्ति, खुद नाफा, चुक्ता पूँजी तथा शाखा विस्तारलगायतका सबै प्रमुख सूचकहरूमा निरन्तर वृद्धि भएको छ। यही कारण नबील बैंक नेपालको निजी बैंकिङ क्षेत्रको अग्रणी तथा विश्वासिलो वित्तीय संस्थाका रूपमा स्थापित भएको छ।
बैंक स्थापना भएको आर्थिक वर्ष २०४१/४२ मा बैंकको नेटवर्थ करिब रु. २ करोड ८० लाख रहेको थियो। आर्थिक वर्ष २०८१/८२ को तेस्रो त्रैमाससम्म आइपुग्दा यो वृद्धि भएर रु. ६१ अर्ब २४ करोड ७० लाख पुगेको छ। त्यसैगरी, स्थापना अवधिमा रु. १४ करोड ६० लाख रहेको निक्षेप सङ्कलन बढेर आर्थिक वर्ष २०८१/८२ को तेस्रो त्रैमाससम्म रु. ५ खर्ब १० अर्ब ६६ करोड ९० लाख पुगेको छ। चालु आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को पहिलो ११ महिनामा बैंकले ३२.४२ प्रतिशतले वृद्धि गर्दै रु. ८ अर्ब ४९ करोड ३२ लाख खुद नाफा आर्जन गर्न सफल भएको छ।
कर्जा प्रवाहतर्फ पनि बैंकले उल्लेखनीय उपलब्धि हासिल गरेको छ। आर्थिक वर्ष २०४१/४२ मा रु. १३ करोड ३० लाख रहेको कर्जा प्रवाह आर्थिक वर्ष २०८१/८२ को तेस्रो त्रैमाससम्म बढेर रु. ४ खर्ब १५ अर्ब ८२ करोड ९० लाख पुगेको छ। यसले कृषि, उद्योग, व्यापार, सेवा, ऊर्जा, पर्यटन तथा अन्य उत्पादनमूलक क्षेत्रमा लगानी विस्तार गर्दै राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याएको देखिन्छ।
बैंकको कुल सम्पत्ति स्थापना अवधिमा रु. २६ करोड ९० लाख रहेकोमा आर्थिक वर्ष २०८१/८२ को तेस्रो त्रैमाससम्म बढेर रु. ६ खर्ब ११ अर्ब ८६ करोड २० लाख पुगेको छ। त्यस्तै, स्थापना वर्षमा करपछिको खुद नाफा करिब रु. १० लाख रहेको बैंकले आर्थिक वर्ष २०८१/८२ को तेस्रो त्रैमाससम्म रु. ५ अर्ब १५ करोडभन्दा बढी खुद नाफा आर्जन गरेको छ। यो वृद्धि बैंकको सुदृढ वित्तीय व्यवस्थापन, प्रभावकारी जोखिम व्यवस्थापन तथा ग्राहकको विश्वासको परिणाम हो।
शाखा विस्तार र मानव स्रोत व्यवस्थापनमा पनि नबील बैंकले उल्लेखनीय फड्को मारेको छ। स्थापना हुँदा केवल २ वटा शाखा र १४४ जना कर्मचारीबाट सेवा प्रारम्भ गरेको बैंकले २०८२ असार मसान्तसम्म २६८ भन्दा बढी शाखा तथा २,४३५ भन्दा बढी कर्मचारीमार्फत देशभर आधुनिक बैंकिङ सेवा प्रदान गरिरहेको छ। शाखा सञ्जालको विस्तारसँगै वित्तीय पहुँच वृद्धि, वित्तीय समावेशीकरण तथा ग्रामीण क्षेत्रमा बैंकिङ सेवा विस्तारमा पनि बैंकले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।
चार दशकभन्दा लामो यात्रामा नबील बैंकले पूँजी सुदृढीकरण, निक्षेप वृद्धि, कर्जा विस्तार, सम्पत्ति व्यवस्थापन, नाफा आर्जन, मानव स्रोत विकास तथा सेवा विस्तारका सबै प्रमुख सूचकहरूमा निरन्तर सफलता हासिल गर्दै नेपालको अर्थतन्त्रको विकासमा अग्रणी निजी बैंकका रूपमा आफ्नो पहिचान अझ सुदृढ बनाएको छ।
३. नेपालको जलविद्युत् विकासमा नबील बैंकको योगदान
नेपालको आर्थिक समृद्धिको प्रमुख आधारका रूपमा रहेको जलविद्युत् क्षेत्रको विकासमा नबील बैंकले अग्रणी भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ। स्थापना कालदेखि नै उत्पादनमूलक क्षेत्रमा लगानीलाई प्राथमिकता दिएको बैंकले विशेष गरी जलविद्युत् आयोजनाहरूमा दीर्घकालीन वित्तीय लगानी गरी ऊर्जा विकास, औद्योगिकीकरण, रोजगारी सिर्जना तथा आर्थिक वृद्धिमा उल्लेखनीय योगदान पुर्याएको छ।
हालसम्म नबील बैंकले ५८ वटा जलविद्युत् आयोजनामा कर्जा लगानी गरिसकेको छ। यी आयोजनाहरूको कुल उत्पादन क्षमता करिब २,९२८ मेगावाट रहेको छ। बैंकले जलविद्युत् क्षेत्रमा करिब रु. ७१ अर्ब लगानी गरेको छ, जुन नेपालको बैंकिङ क्षेत्रबाट जलविद्युत् क्षेत्रमा प्रवाह भएको कुल कर्जाको करिब १७ प्रतिशत बराबर हो। यसले ऊर्जा क्षेत्रमा नबील बैंकको नेतृत्वदायी भूमिका स्पष्ट रूपमा देखाउँछ।
नबील बैंकले ०.९९ मेगावाट क्षमताको साना जलविद्युत् आयोजनादेखि ९०० मेगावाट क्षमताको अरुण–३ जस्ता राष्ट्रिय गौरवका ठूला आयोजनासम्म वित्तीय लगानी गर्दै आएको छ। बैंकले विभिन्न आयोजनाहरूमा करिब रु. ६ करोड ५० लाखदेखि रु. ४ अर्ब ४८ करोडसम्म लगानी गरेको छ, जसले ऊर्जा पूर्वाधार विकासमा निजी क्षेत्रको सक्रिय सहभागितालाई बलियो बनाएको छ।
वि.सं. २०५५ मा ७.५ मेगावाट क्षमताको इन्द्रावती तेस्रो जलविद्युत् आयोजनामा लगानी गरी जलविद्युत् क्षेत्रमा वित्तीय लगानी गर्ने पहिलो निजी वाणिज्य बैंकका रूपमा नबील बैंकले नयाँ इतिहास रचेको थियो। त्यसयता बैंकले ऊर्जा क्षेत्रमा निरन्तर लगानी विस्तार गर्दै आफ्नो अग्रणी पहिचान कायम राखेको छ।
बैंकले लगानी गरेका प्रमुख आयोजनामध्ये १०६ मेगावाटको जगदुल्ला जलविद्युत् आयोजना, ७३ मेगावाटको सानिमा मिडिल तमोर, ४० मेगावाटको माथिल्लो चमेलिया तथा ३७ मेगावाटको त्रिशूली–३बी विशेष रूपमा उल्लेखनीय छन्। यी आयोजनाहरूमा क्रमशः करिब रु. ४ अर्ब ४६ करोड, रु. १ अर्ब ६७ करोड, रु. २ अर्ब १४ करोड र रु. २ अर्ब ५० करोड लगानी गरिएको छ।
जलविद्युत् क्षेत्रमा गरिएको यस प्रकारको लगानीले विद्युत् उत्पादन वृद्धि, ऊर्जा आत्मनिर्भरता, औद्योगिक विकास, रोजगारी सिर्जना, आयात प्रतिस्थापन तथा विद्युत् निर्यातको सम्भावना विस्तार गर्न महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ। साथै, निजी क्षेत्रको लगानीलाई प्रोत्साहन गर्दै राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई दिगो र उत्पादनमुखी बनाउने दिशामा नबील बैंकले उल्लेखनीय भूमिका खेलेको छ।
यसरी हेर्दा, नबील बैंक केवल एक वाणिज्य बैंकमा सीमित नभई नेपालको ऊर्जा सुरक्षा, पूर्वाधार विकास तथा दीर्घकालीन आर्थिक समृद्धिको सहयात्री संस्थाका रूपमा स्थापित भएको देखिन्छ।
४. बैंकिङ नवप्रवर्तन, डिजिटल प्रविधि र ग्राहक सेवा विस्तारमा नबील बैंकको योगदान
नेपालमा आधुनिक बैंकिङ प्रणालीको विकास र डिजिटल प्रविधिको विस्तारमा नबील बैंकले अग्रणी भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ। स्थापना कालदेखि नै अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका बैंकिङ प्रविधि भित्र्याएर ग्राहकलाई छिटो, सुरक्षित, भरपर्दो र गुणस्तरीय सेवा प्रदान गर्ने परम्परा नबील बैंकले विकास गरेको छ। यही कारण नबील बैंकलाई नेपालको बैंकिङ क्षेत्रको नवप्रवर्तन (Innovation) को अगुवा बैंकका रूपमा चिनिन्छ।
नबील बैंकले नेपालमा पहिलो पटक कम्प्युटरमा आधारित बैंकिङ सेवा सञ्चालन गर्दै आधुनिक बैंकिङ संस्कृतिको सुरुआत गरेको थियो। त्यसपछि सन् १९९४ मा वाणिज्य बैंकहरूमध्ये पहिलो एटीएम (ATM) सेवा सञ्चालन, सन् २०१२ मा मोबाइल बैंकिङ सेवा, सन् २०१४ मा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको मास्टरकार्ड तथा स्मार्ट चिप डेबिट कार्ड सेवा, सन् २०१६ मा कन्ट्याक्टलेस (Contactless) भुक्तानी प्रणाली तथा त्यसपछिका वर्षहरूमा विभिन्न डिजिटल बैंकिङ सेवाको विस्तार गर्दै बैंकले ग्राहक सेवालाई नयाँ उचाइमा पुर्याएको छ।
बैंकले डिजिटल बैंकिङलाई अझ प्रभावकारी बनाउन NBank मोबाइल एप, NBank Web सेवा, भिडियो KYC, Open Banking, N Remit, QR Payment, One Link Payment System लगायतका नवीन प्रविधि सञ्चालनमा ल्याएको छ। भिडियो KYC प्रणालीमार्फत ग्राहकले घरमै बसेर खाता खोल्न सक्ने व्यवस्था गरिएको छ भने Open Banking प्रणालीमार्फत विभिन्न डिजिटल प्लेटफर्मबीच सुरक्षित वित्तीय कारोबार सम्भव भएको छ।
सन् २०२४ मा नबील बैंकले नेपालमै पहिलो पटक Open Banking अवधारणालाई व्यवहारमा लागू गर्दै N Remit लाई हाम्रो पात्रो एपसँग एकीकृत गरेको छ। यसबाट विश्वका विभिन्न देशमा रहेका नेपालीहरूले अन्तर्राष्ट्रिय मास्टरकार्ड वा भिसा कार्डमार्फत नेपालका बैंक खातामा छिटो, सुरक्षित र सहज रूपमा रेमिट्यान्स पठाउन सक्ने सुविधा प्राप्त गरेका छन्।
त्यसैगरी, बैंकले CG Digital, Trip Turbo, Rhino Pass लगायतका डिजिटल प्लेटफर्मसँग सहकार्य गरी Single Sign-on तथा सहज डिजिटल भुक्तानी प्रणाली विकास गरेको छ। ग्राहकहरूले NBank एपमार्फत सुरक्षित, सरल र छिटो कारोबार गर्न सक्ने व्यवस्था गरिएको छ। बैंकले कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence–AI), डेटा एनालिटिक्स तथा डिजिटल इकोसिस्टमको प्रयोगलाई समेत विस्तार गर्दै भविष्यमुखी बैंकिङ प्रणाली निर्माणतर्फ अग्रसर रहेको छ।
भुक्तानी प्रणालीलाई अझ प्रभावकारी बनाउन नबील बैंकले One Link सेवा सञ्चालनमा ल्याएको छ। यस प्रणालीमार्फत व्यापारीहरूले इमेल वा अन्य डिजिटल माध्यमबाट ग्राहकलाई Payment Link पठाउन सक्ने र ग्राहकले सोही लिंकमार्फत सुरक्षित रूपमा अनलाइन भुक्तानी गर्न सक्ने व्यवस्था गरिएको छ। यसले ई–कमर्स, पर्यटन, सेवा व्यवसाय तथा अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारलाई समेत सहज बनाएको छ।
डिजिटल बैंकिङको विकाससँगै नबील बैंकले ग्राहक सेवा, सुरक्षा, पारदर्शिता तथा सहज पहुँचलाई निरन्तर प्राथमिकतामा राख्दै आएको छ। बैंकले वातावरणमैत्री, कागजरहित (Paperless) सेवा विस्तार गर्दै दिगो बैंकिङको अवधारणालाई व्यवहारमा उतारेको छ। आधुनिक प्रविधि, अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसारको सेवा, दक्ष जनशक्ति तथा ग्राहककेन्द्रित सोचका कारण नबील बैंक नेपालको डिजिटल बैंकिङ रूपान्तरणको अग्रणी संस्थाका रूपमा स्थापित भएको छ।
५. सामाजिक उत्तरदायित्व (CSR), उद्यमशीलता विकास र नेपालको अर्थतन्त्रमा नबील बैंकको समग्र योगदान
नबील बैंकले बैंकिङ व्यवसायलाई केवल नाफामुखी गतिविधिमा सीमित नराखी सामाजिक उत्तरदायित्व (Corporate Social Responsibility–CSR), उद्यमशीलता विकास, वित्तीय साक्षरता, दिगो बैंकिङ तथा समावेशी आर्थिक विकासलाई आफ्नो दीर्घकालीन रणनीतिक प्राथमिकताका रूपमा अघि बढाएको छ। बैंकले आर्थिक समृद्धिसँगै सामाजिक रूपान्तरणलाई पनि समान महत्त्व दिँदै विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको छ।
वि.सं. २०७८ देखि सञ्चालनमा आएको नबील स्कूल अफ इन्टरप्रेनरशिप (Nabil School of Entrepreneurship–Nabil SSE) कार्यक्रम बैंकको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सामाजिक पहलमध्ये एक हो। यस कार्यक्रममार्फत देशका विभिन्न भागका युवा, महिला तथा नवउद्यमीहरूलाई व्यवसाय सञ्चालन, वित्तीय व्यवस्थापन, नेतृत्व विकास, बजार व्यवस्थापन तथा उद्यमशीलताको व्यावहारिक ज्ञान प्रदान गर्दै आत्मनिर्भर बन्न प्रेरित गरिएको छ। यसले रोजगारी सिर्जना, स्वरोजगार प्रवर्द्धन तथा स्थानीय आर्थिक गतिविधि विस्तारमा उल्लेखनीय योगदान पुर्याएको छ।
बैंकले कोशी, गण्डकी, लुम्बिनी, कर्णाली तथा सुदूरपश्चिम प्रदेशका विभिन्न स्थानीय तहसँग सहकार्य गरी ग्रामीण क्षेत्रमा वित्तीय साक्षरता तथा सीपमूलक उद्यमशीलता विकास तालिम सञ्चालन गर्दै आएको छ। कृषि, पशुपालन, तरकारी खेती, च्याउ खेती, बाख्रापालन, बंगुरपालन तथा अन्य आयमूलक व्यवसायमा संलग्न वा संलग्न हुन चाहने नागरिकलाई बजेट निर्माण, बचत, ऋण व्यवस्थापन, बीमा, लगानी, बजार व्यवस्थापन तथा व्यवसाय सञ्चालनसम्बन्धी व्यावहारिक ज्ञान प्रदान गरिँदै आएको छ।
महिला आर्थिक सशक्तीकरणलाई प्राथमिकता दिँदै बैंकले ४२औँ वर्ष प्रवेशको अवसरमा “स्मार्ट नारी घर कर्जा” योजना सञ्चालनमा ल्याएको छ। यस योजनाअन्तर्गत महिलाहरूले घर खरिद, घर निर्माण, मर्मत–सम्भार वा अन्य बैंकबाट लिएको आवास कर्जा स्थानान्तरणका लागि आकर्षक ब्याजदर, सहज प्रक्रिया तथा अधिकतम ३५ वर्षसम्मको अवधिमा कर्जा सुविधा प्राप्त गर्न सक्ने व्यवस्था गरिएको छ। यसले महिलाको सम्पत्ति स्वामित्व वृद्धि, आर्थिक आत्मनिर्भरता तथा लैङ्गिक समानतालाई प्रवर्द्धन गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।
नबील बैंकले वातावरण संरक्षण, हरित लगानी (Green Finance), दिगो बैंकिङ, डिजिटल वित्तीय सेवा तथा सामाजिक समावेशीकरणलाई समेत प्राथमिकतामा राखेको छ। बैंकले कोरोना महामारी, भूकम्प लगायतका विपद्का समयमा राहत, स्वास्थ्य सामग्री, सामाजिक सहयोग तथा पुनःस्थापनामा सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्दै आफ्नो सामाजिक उत्तरदायित्वलाई व्यवहारमा प्रमाणित गरेको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पनि नबील बैंकले उल्लेखनीय पहिचान बनाएको छ। बैंकले Best Commercial Banking Brand, Best Bank for CSR, Best Bank for SME, Best Bank for Sustainable Finance, Euromoney Awards for Excellence लगायतका प्रतिष्ठित अन्तर्राष्ट्रिय सम्मान प्राप्त गरेको छ। साथै, एशिया–प्रशान्त क्षेत्रको Technology Award 2025 प्राप्त गर्ने पहिलो नेपाली बैंक बनेर नेपालको डिजिटल बैंकिङ क्षेत्रलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा परिचित गराएको छ।
शेयरधनीलाई उच्च प्रतिफल उपलब्ध गराउने, सरकारलाई प्रत्येक वर्ष अर्बौँ रुपैयाँ राजस्व योगदान गर्ने, लाखौँ ग्राहकलाई आधुनिक बैंकिङ सेवा प्रदान गर्ने तथा उत्पादनमूलक क्षेत्रमा लगानी विस्तार गर्ने कार्यमा नबील बैंक निरन्तर अग्रणी रहँदै आएको छ। बैंकले साना तथा मझौला उद्यम (SME), कृषि, ऊर्जा, उद्योग, व्यापार, पर्यटन र सेवा क्षेत्रलाई वित्तीय पहुँच उपलब्ध गराउँदै राष्ट्रिय उत्पादन, रोजगारी, पूँजी निर्माण तथा समग्र आर्थिक विकासमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ।
यसरी चार दशकभन्दा लामो यात्रामा नबील बैंक नेपालको निजी बैंकिङ क्षेत्रको अग्रणी संस्थाका रूपमा मात्र होइन, राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको विकास, वित्तीय समावेशीकरण, डिजिटल रूपान्तरण, उद्यमशीलता प्रवर्द्धन, सामाजिक उत्तरदायित्व तथा दिगो आर्थिक समृद्धिको विश्वसनीय साझेदारका रूपमा स्थापित भएको छ। नेपालको आर्थिक विकास यात्रामा नबील बैंकको योगदान भविष्यमा अझ प्रभावकारी र उदाहरणीय बन्ने अपेक्षा गर्न सकिन्छ।