तोमनाथ उप्रेती
बिहानको पाँच बजेको थियो। सहर अझै निदाइरहेको थियो। सडकका बत्तीहरू रातको अन्तिम पहरेदारझैँ उभिएका थिए। आकाशको पूर्वी कुनामा हल्का उज्यालो देखिन थालेको थियो। चराहरूले पनि आफ्नो पहिलो स्वर निकालिसकेका थिएनन्। संसार निद्रा र जागरणको बीचमा थियो। म भने उठिसकेको थिएँ। झ्याल खोलेँ। चिसो हावाको एउटा झोक्का अनुहारमा आयो। त्यसले मलाई छोएर मात्र गएन, मानौँ एउटा प्रश्न छोडेर गयो—“आज तिमी कहाँ जानेछौ?” म केही क्षण मौन भएँ। हरेक दिन म कतै न कतै जान्छु। कार्यालय, बजार, बैठक, कार्यक्रम, यात्रा, भेटघाट। कहिलेकाहीँ सहरभन्दा टाढा, कहिलेकाहीँ देशभन्दा बाहिर। बाटाहरू बदलिन्छन्। दृश्यहरू बदलिन्छन्। मानिसहरू बदलिन्छन्। तर आज पहिलोपटक मलाई लाग्यो—मैले संसारका धेरै बाटा हिँडेँ, तर आफैँतर्फ जाने बाटो कति हिँडेँ?
मैले जुत्ता लगाएँ। ढोका खोलेँ। सडकमा निस्किएँ। सहरको बिहान अनौठो हुन्छ। रातको कोलाहल हराइसकेको हुन्छ, तर दिनको भीड आइपुगेको हुँदैन। पसलका सटर बन्द थिए। चिया पसलको भट्टीबाट धुवाँ उठ्न थालेको थियो। सडकको छेउमा एउटा वृद्ध मानिस बिस्तारै हिँडिरहेका थिए। केही पर दुई जना महिला हिँड्दै कुरा गरिरहेका थिए। एउटा युवक दौडिरहेको थियो। कसैको हातमा पानीको बोतल थियो, कसैको कानमा इयरफोन। म पनि हिँड्न थालेँ। पहिलो केही मिनेट शरीर भारी लाग्यो। मनले भन्यो—“आज नगरे पनि हुन्छ।” मैले मनलाई सोधेँ—“किन?” मनले कुनै उत्तर दिएन। त्यसपछि मैले आफैँलाई भनेँ—“हामी अरूका लागि समय निकाल्छौँ। कामका लागि समय निकाल्छौँ। मोबाइलका लागि घण्टौँ निकाल्छौँ। तर आफ्नै शरीरका लागि एक घण्टा निकाल्न किन गाह्रो हुन्छ?” त्यो प्रश्नसँगै मेरो चाल केही तीव्र भयो। म अगाडि बढ्दै गएँ।
सडक बिस्तारै खुल्दै गयो। पूर्वतिरको आकाश रातो हुन थालेको थियो। सूर्य अझै उदाएको थिएन, तर उसको आगमनको सूचना आइसकेको थियो। मलाई लाग्यो—सूर्यलाई पनि हतार हुँदैन। ऊ प्रत्येक दिन समयमै आउँछ। न दौडिन्छ, न शिकायत गर्छ, न घोषणा गर्छ। केवल आउँछ र उज्यालो फैलाउँछ। मैले सोचेँ—“सायद अनुशासन पनि यस्तै हो। ठूलो आवाज होइन, सानो निरन्तरता।” त्यही बेला मलाई भगवद्गीताको एउटा वाक्य सम्झियो—“कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।” म मुस्कुराएँ। हामी प्रायः परिणामका लागि दौडिन्छौँ। शरीर तन्दुरुस्त होस्, तौल घटोस्, ऊर्जा बढोस्, अनुहार चम्कियोस्, अरूले प्रशंसा गरून्। तर कर्मयोगले त कर्ममा ध्यान दिन सिकाउँछ। आजको मेरो काम केवल हिँड्नु हो। आजको मेरो जिम्मेवारी आफ्नो शरीरलाई केही समय दिनु हो। परिणाम? त्यो भविष्यको कुरा हो। म हिँडिरहेँ।
केही बेरपछि सडक छोडेर पार्कतिर लागेँ। त्यहाँ हरियो घाँसमा शीतका थोपा चम्किरहेका थिए। बिहानको पहिलो किरण ती थोपामाथि पर्दा तिनीहरू साना ताराझैँ देखिन्थे। म रोकिएँ। एउटा शीतको थोपालाई हेर्दै सोचें—कति सानो जीवन! तर त्यसभित्र पनि सम्पूर्ण आकाशको प्रतिबिम्ब देखिन सक्छ। “मानिस पनि यस्तै त हो,” मैले आफैँसँग भनेँ, “सानो शरीरभित्र विशाल चेतना बोकेर हिँडिरहेको।” त्यही विचारले मेरो यात्रा अचानक बाहिरबाट भित्रतिर मोडियो। म घाँसमा बसेँ। आँखा बन्द गरेँ। श्वास भित्र गयो। श्वास बाहिर आयो। केही क्षण मैले केही गरेनँ। केवल आफूलाई सुनिरहेँ। मनभित्र कति आवाज रहेछन्! कामको आवाज, जिम्मेवारीको आवाज, भविष्यको चिन्ता, पुराना सम्झना, अधुरा काम, अरूले भनेका कुरा र आफूले भन्न नसकेका कुरा। मलाई लाग्यो, शरीर त सडकमा आएको रहेछ; मन भने अझै हजारौँ ठाउँमा दौडिरहेको रहेछ।
मैले मनलाई भनेँ—“बस्। केही समय बस्।” मन सजिलै मान्ने कहाँ रहेछ र! फेरि एउटा विचार आयो—“तत्त्वमसि।” तिमी त्यही हौ। उपनिषद्को त्यो महावाक्य अचानक मेरो मौनतामा प्रतिध्वनित भयो। मैले वरिपरि हेरेँ। त्यो वृद्ध मानिस, त्यो दौडिरहेको युवक, घाँसमा हिँडिरहेका महिला, सडक सफा गरिरहेको कामदार र चिया पकाइरहेको पसले—सबै फरक थिए। उमेर फरक। काम फरक। विचार फरक। जीवन फरक। तर सबैको शरीरमा उही श्वास चलिरहेको थियो। सबैको आँखामा उही आशा थियो। सबैको जीवनमा सुख र दुःखको आफ्नै कथा थियो। त्यस क्षण मलाई लाग्यो—एकता भनेको सबै मानिस समान देखिनु होइन। एकता भनेको फरक देखिने मानिसभित्र पनि एउटै मानवीय चेतना देख्न सक्नु हो।
म उठेँ। फेरि हिँड्न थालेँ। अब मेरो हिँडाइमा एउटा नयाँ अनुभूति थियो। म एक्लै हिँडिरहेको थिइनँ। मेरो साथमा मेरा विचार थिए। मेरा सम्झना थिए। मेरो शरीर थियो। मेरो श्वास थियो। र एउटा प्रश्न थियो—“म कस्तो जीवन बाँच्न चाहन्छु?” उत्तर तुरुन्त आएन। मैले केही कदम अझ हिँडेँ। त्यसपछि मनले भन्यो—“स्वस्थ जीवन।” मैले फेरि सोधेँ—“केवल स्वस्थ शरीर?” मन चुप लाग्यो। मैले भनेँ—“होइन। स्वस्थ शरीरसँगै स्वस्थ मन पनि चाहिन्छ। स्वस्थ मनसँगै स्वस्थ सम्बन्ध। स्वस्थ सम्बन्धसँगै स्वस्थ समाज।” त्यसपछि अर्को शब्द आयो—“करुणा।” मलाई लाग्यो, व्यायामले शरीरलाई बलियो बनाउन सक्छ; तर करुणाले मानिसलाई मान्छे बनाउँछ। कसैको कमजोरीमा हाँस्नुभन्दा हात समात्नु, कसैको ढिलो गतिलाई उपहास गर्नुभन्दा सँगै हिँड्नु, कसैको असफलतामा आनन्द लिनुभन्दा उठ्न प्रेरित गर्नु—सायद यही हो, “सँगै अघि बढौँ।”
हामी प्रायः अगाडि बढ्न चाहन्छौँ। तर प्रश्न यो हो—कसलाई पछाडि छोडेर? यदि मेरो सफलताले अरूलाई कुचल्छ भने त्यसको अर्थ के? यदि मेरो स्वास्थ्यले मलाई अहंकारी बनाउँछ भने त्यसको अर्थ के? यदि मेरो ज्ञानले मलाई विनम्र बनाउँदैन भने त्यो ज्ञान कति उपयोगी? पूर्वीय दर्शनले बारम्बार बाहिरभन्दा भित्र फर्किन सिकाएको छ। योगले शरीरलाई अनुशासित गर्दै मनतर्फ लैजान्छ। ध्यानले मनलाई हेर्न सिकाउँछ। वेदान्तले आत्मचेतनाको खोजतर्फ संकेत गर्छ। बौद्ध दर्शनले करुणा र सजगताको बाटो देखाउँछ। मलाई लाग्यो—यी सबै बाटाहरू फरक देखिए पनि एउटा साझा प्रश्नतर्फ पुग्छन्—“तिमी आफैँलाई कति चिन्छौ?”
त्यही प्रश्न लिएर म फेरि घरतर्फ फर्किएँ। सूर्य अब पूर्ण रूपमा उदाइसकेको थियो। सहर पनि जागिसकेको थियो। सडकमा सवारी बढेका थिए। पसलहरू खुल्न थालेका थिए। मानिसहरू आफ्ना कामतिर दौडिरहेका थिए। तर मेरो बिहान अझै सकिएको थिएन। किनकि मैले केवल एक घण्टा हिँडेको थिइनँ। मैले एउटा यात्रा गरेको थिएँ—बाहिरबाट भित्रतिरको यात्रा, शरीरबाट चेतनातर्फको यात्रा, व्यायामबाट आत्मअनुशासनतर्फको यात्रा, एक्लोपनबाट सहयात्रातर्फको यात्रा र अन्ततः आफूबाट अरूतर्फको यात्रा। घरको ढोकामा पुगेर म रोकिएँ। पछाडि फर्केर सडकतिर हेरेँ। त्यो बाटो उस्तै थियो। तर म उस्तै थिइनँ।
मैले आफैँलाई भनेँ—“बिहानको एक घण्टा आफूलाई दिनु भनेको जीवनबाट एक घण्टा निकाल्नु होइन; जीवनमा एक घण्टा थप्नु हो।” त्यसपछि मनमा एउटा नयाँ वाक्य जन्मियो—“आउनुहोस्, सँगै व्यायाम गरौँ।” किनकि एक्लै स्वस्थ हुनु पर्याप्त छैन। “सँगै स्वस्थ बनौँ।” किनकि शरीरसँगै मन पनि स्वस्थ हुनुपर्छ। “सँगै अघि बढौँ।” किनकि यात्राको सुन्दरता केवल गन्तव्यमा पुग्नुमा होइन, बाटोमा कसैको हात समातेर हिँड्नुमा पनि हुन्छ। र अन्ततः—“माया, सद्भाव, करुणा र एकताले भरिएको अर्थपूर्ण जीवन जिऔँ।” सायद जीवनको सबैभन्दा लामो यात्रा यही हो—आफूबाट आफैँसम्म पुग्ने यात्रा।
र त्यस यात्राको सुरुवात गर्न कहिलेकाहीँ ठूलो दर्शन चाहिँदैन। एउटा बिहान पर्याप्त हुन्छ। एउटा खुला आकाश पर्याप्त हुन्छ। एउटा गहिरो श्वास पर्याप्त हुन्छ। र आफूलाई दिएको एउटा घण्टा पर्याप्त हुन्छ। भोलि बिहान फेरि म उठ्नेछु। जुत्ता लगाउनेछु। ढोका खोल्नेछु। र बाटोमा निस्कनेछु। सायद तपाईं पनि त्यही बाटोमा हुनुहुनेछ। हामी भेटौँला। हिँडौँला। दौडौँला। थाकौँला। फेरि उठौँला। र एकअर्कालाई सम्झाऔँला—जीवन केवल लामो समय बाँच्नु होइन, जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउँदै बाँच्नु हो।
आफ्नो शरीरलाई सम्मान गर्दै, आफ्नो मनलाई बुझ्दै, आफ्नो चेतनालाई जागृत गर्दै र अरूको जीवनमा पनि उज्यालो थप्दै अघि बढ्नु नै जीवनको सुन्दर साधना हो। त्यसैले आउनुहोस्—बिहानको एक घण्टा आफैँलाई दिऔँ। सँगै व्यायाम गरौँ। सँगै स्वस्थ बनौँ। सँगै अघि बढौँ। र यस्तो जीवन जिऔँ, जहाँ हाम्रो हरेक पाइला केवल अगाडि नबढोस्, कसैको मनसम्म पनि पुगोस। जहाँ हाम्रो शक्ति केवल शरीरमा नहोस्, करुणामा पनि होस्। जहाँ हाम्रो सफलता केवल आफूमा सीमित नहोस्, समाजसम्म फैलियोस्। र जहाँ हरेक बिहान नयाँ दिन मात्र होइन, नयाँ चेतनाको यात्राको सुरुवात बनोस्।