सती प्रथा हट्यो, अब बलि प्रथामाथि पनि पुनर्विचार गर्ने बेला भएन र?
— नन्दलाल खरेल
दसैँ नेपाली समाजको एउटा प्रमुख सांस्कृतिक पर्व हो। यो आस्था, विश्वास, पारिवारिक मिलन, आत्मीयता, सद्भाव र असत्यमाथि सत्यको विजयको प्रतीकका रूपमा मनाइन्छ। दसैँले अन्यायमाथि न्याय, अहङ्कारमाथि विनम्रता र आसुरी प्रवृत्तिमाथि मानवीय चेतनाको विजयको सन्देश दिन्छ। तर यही विजयको उत्सव मनाइरहँदा एउटा गम्भीर प्रश्नले हाम्रो विवेकको ढोका ढकढक्याइरहेको छ—के एउटा निर्दोष प्राणीको घाँटी रेटेर, उसको रगत बगाएर र जीवन समाप्त गरेर हामी साँच्चिकै विजयको उत्सव मनाइरहेका छौँ?
दसैँको नाममा बलि दिइएका खसी, बोका, राँगा, कुखुरा र अन्य पशुपन्छीको मृत्युमा उत्सव मनाउनु, त्यसलाई गर्वका साथ सामाजिक सञ्जालमा प्रदर्शन गर्नु र त्यसलाई धार्मिक आस्थासँग जोडेर गौरवको विषय बनाउनु कस्तो संस्कार हो? के अरूको जीवन समाप्त गर्नु हाम्रो विजय हो? कि अरूको पीडाप्रति संवेदनहीन बन्नु नै हाम्रो नैतिक पराजय हो?
एकपटक शान्त भएर आफ्नो अन्तर्मनलाई सोधौँ।
हाम्रो पीडा देख्छौँ, अरूको पीडा किन देख्दैनौँ?
हामीलाई आफ्नो जीवन प्यारो लाग्छ। सामान्य चोट लाग्दा पनि दुख्छ, बिरामी हुँदा छटपटी हुन्छ र मृत्युको सम्भावना देख्दा डर लाग्छ। हामी बाँच्न चाहन्छौँ, सुरक्षित रहन चाहन्छौँ र आफ्नो जीवनको रक्षा गर्न हरसम्भव प्रयास गर्छौँ। तर यही जीवनप्रतिको मोह र संवेदना अन्य प्राणीको हकमा किन हराउँछ?
हामीले बलि दिने पशुपन्छी बोल्न सक्दैनन्। उनीहरू आफ्नो पीडा शब्दमा व्यक्त गर्न सक्दैनन्, न्याय माग्न सक्दैनन् र आफ्नो जीवन बचाउन अदालतको ढोका ढकढक्याउन सक्दैनन्। तर के उनीहरूलाई पीडा हुँदैन? के उनीहरूलाई डर लाग्दैन? के उनीहरूमा बाँच्ने स्वाभाविक चाहना हुँदैन?
मानिसले उनीहरूको भाषा बुझ्न नसक्नु उनीहरूमा संवेदना छैन भन्ने प्रमाण होइन। उनीहरू बोल्न सक्दैनन् भन्दैमा उनीहरूको पीडा अर्थहीन हुँदैन। बरु आफ्नो पीडा व्यक्त गर्न नसक्ने प्राणीप्रति अझ बढी करुणाशील हुनु नै हाम्रो मानवीय कर्तव्य हो।
एउटा पशुको आँखामा देखिने डर र जीवन बचाउन गरिने छटपटीलाई क्षणभर मनन गर्ने हो भने हाम्रो उत्सवको अर्थबारे गम्भीर प्रश्न उठ्न सक्छ। आखिर हाम्रो खुसीका लागि अर्को प्राणीले आफ्नो जीवन गुमाउनुपर्ने किन?
धर्मको नाममा हिंसा कि करुणाको अभ्यास?
धर्मको मूल उद्देश्य मानिसलाई नैतिक, अनुशासित, दयालु र जिम्मेवार बनाउनु हो। धर्मले लोभ, घृणा, अहङ्कार र क्रूरताबाट मुक्त हुन प्रेरित गर्नुपर्ने हो। तर धार्मिक आस्थाको अभिव्यक्ति निर्दोष प्राणीको हत्या र रगतसँग जोडिँदा हामीले धर्मको वास्तविक मर्ममाथि पुनर्विचार गर्नुपर्ने हुन्छ।
देवीदेवता प्रसन्न पार्न पशुपन्छीको रगत नै आवश्यक पर्छ भन्ने विश्वासलाई प्रश्न गर्नु धर्मको अपमान होइन। बरु आफ्नो आस्था र अभ्यासलाई विवेकको कसौटीमा जाँच्नु हो। ईश्वरलाई सर्वशक्तिमान, करुणामय र न्यायप्रिय मान्ने हो भने उहाँलाई प्रसन्न पार्न एउटा असहाय प्राणीको जीवन समाप्त गर्नैपर्छ भन्ने निष्कर्षमा हामी कसरी पुग्यौँ?
भक्ति व्यक्त गर्न फूल चढाउन सकिन्छ, दीप प्रज्वलन गर्न सकिन्छ, अन्न र फलफूल अर्पण गर्न सकिन्छ, गरिबलाई भोजन गराउन सकिन्छ, दुःखीलाई सहयोग गर्न सकिन्छ र असहाय प्राणीको जीवन बचाउन सकिन्छ। श्रद्धाका यी अभिव्यक्तिमा कसैको रगत बग्दैन, कसैको जीवन खोसिँदैन र कसैको पीडालाई उत्सवमा बदल्नुपर्दैन।
आस्थालाई हिंसामुक्त बनाउनु आस्थाको अन्त्य होइन, त्यसको मानवीय रूपान्तरण हो।
सती प्रथा हट्यो, बलि प्रथा पनि हट्न सक्दैन?
इतिहासतर्फ फर्केर हेरौँ। कुनै समय नेपाली समाजमा सती प्रथालाई पनि धार्मिक विश्वास, सामाजिक प्रतिष्ठा र परम्परासँग जोडेर हेरिन्थ्यो। पतिको मृत्युपछि महिलाले आफ्नो जीवन त्याग्नुपर्ने अमानवीय अभ्यासलाई कतिपयले धर्म र संस्कारको आवरणमा उचित ठहर्याउँथे। तर समयसँगै चेतना बढ्यो, सुधारका आवाज उठे र कानुनी तथा सामाजिक परिवर्तनमार्फत सती प्रथाको अन्त्य भयो।
त्यतिबेला पनि परम्पराको पक्षमा तर्क गर्नेहरू थिए होलान्। परिवर्तनलाई सहजै स्वीकार गर्न नसक्नेहरू पनि थिए। तर आज हामी सती प्रथालाई सभ्य समाजको गौरव मान्दैनौँ। त्यसलाई मानवताको इतिहासमा रहेको एउटा पीडादायी अध्यायका रूपमा सम्झन्छौँ।
यसले एउटा महत्त्वपूर्ण पाठ सिकाउँछ—कुनै अभ्यास लामो समयदेखि चल्दै आएको छ भन्दैमा त्यो सही हुँदैन। समाजमा प्रचलित छ भन्दैमा त्यो न्यायपूर्ण हुँदैन। धार्मिक वा सांस्कृतिक मान्यता प्राप्त छ भन्दैमा त्यसलाई प्रश्न गर्न नमिल्ने पनि होइन।
सती प्रथा र पशुबलि ऐतिहासिक, सामाजिक तथा नैतिक दृष्टिले फरक विषय हुन्। तर दुवैका सन्दर्भमा परम्परालाई प्रश्न गर्न नहुने सोचमाथि विचार गर्न सकिन्छ। समय बदलिँदा समाजका मूल्य, चेतना र व्यवहार पनि बदलिनुपर्छ।
त्यसैले प्रश्न स्वाभाविक छ—सती प्रथाजस्तो अमानवीय अभ्यासको अन्त्य गर्न सकेको समाजले पशुबलिजस्तो हिंसात्मक अभ्यासलाई क्रमशः निरुत्साहित गर्दै अन्त्य गर्ने बाटो रोज्न सक्दैन र?
परम्परा जोगाऔँ, तर करुणा मारेर होइन
परम्पराको विरोध गर्नु र परम्पराभित्र सुधार खोज्नु एउटै कुरा होइन। दसैँको सांस्कृतिक महत्त्व, पारिवारिक भेटघाट, मान्यजनको आशीर्वाद, टीका, जमरा, शुभकामना र आपसी सद्भावलाई कायम राख्दै पनि पशुबलिको अभ्यासमाथि पुनर्विचार गर्न सकिन्छ।
हाम्रो संस्कृति स्थिर वस्तु होइन। पुस्तौँदेखि चलिआएको संस्कृतिले पनि समयअनुसार नयाँ अर्थ ग्रहण गर्छ। कुनै समय सामान्य मानिएको अभ्यास आज अनुचित ठहरिन सक्छ। त्यसैले परम्परालाई जस्ताको तस्तै दोहोर्याउनु मात्रै संस्कृतिको संरक्षण होइन; त्यसका सुन्दर पक्षलाई जोगाउँदै पीडादायी पक्षलाई सुधार्नु पनि संस्कृतिको संरक्षण हो।
पशुबलि दिने व्यक्तिलाई अपमान गरेर, उसको आस्थालाई गाली गरेर वा समाजलाई दोषी करार गरेर मात्र परिवर्तन सम्भव हुँदैन। परिवर्तनका लागि संवाद, चेतना, उदाहरण र वैकल्पिक अभ्यास आवश्यक छन्। मानिसलाई सोच्न प्रेरित गर्नुपर्छ, ताकि उसले आफ्नै विवेकबाट हिंसामुक्त अभ्यास रोज्न सकोस्।
यसका लागि धार्मिक अगुवा, सामाजिक अभियन्ता, राजनीतिक नेतृत्व, सञ्चारमाध्यम र सचेत नागरिक सबैको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ। धार्मिक संस्थाहरूले करुणा र अहिंसाको सन्देश प्रवाह गर्न सक्छन्। विद्यालयले बालबालिकामा सबै जीवप्रतिको संवेदना विकास गर्न सक्छ। सञ्चारमाध्यमले बलिका दृश्यलाई गौरवको प्रतीक बनाउनुको सट्टा जीवनको मूल्यबारे बहस चलाउन सक्छन्।
विजयादशमीको वास्तविक विजय
दसैँको विजयलाई केवल बाह्य उत्सवमा सीमित नराखौँ। आफ्नो मनभित्रको क्रोध, घृणा, अहङ्कार, लोभ र क्रूरतामाथि विजय प्राप्त गर्ने अवसरका रूपमा पनि यसलाई बुझौँ। हतियार उठाउनुभन्दा करुणा जगाउनु, रगत बगाउनुभन्दा जीवन बचाउनु र अरूको पीडामा रमाउनुभन्दा पीडा कम गर्न प्रयास गर्नु नै मानवीय विजय हो।
कल्पना गरौँ—दसैँका दिन कुनै पशुको घाँटी रेटिएको दृश्य होइन, उद्धार गरिएको एउटा असहाय प्राणीको जीवन देखाउन पाइयो भने कति सुन्दर हुन्थ्यो! बलि दिएकोमा गर्व गर्नुभन्दा एउटा जीवन बचाएकोमा गर्व गर्न सकियो भने हाम्रो समाज बदलिन्छ।
कति संवेदनशील बन्थ्यो! धार्मिक आस्थाको नाममा हिंसालाई निरन्तरता दिनुको सट्टा करुणालाई संस्कार बनाउन सकियो भने आगामी पुस्ताले हामीबाट कस्तो प्रेरणा पाउँथ्यो!
साँचो विजयादशमी त्यो हो, जहाँ कसैको आँसुमा हाम्रो उत्सव नहोस्, कसैको पीडामा हाम्रो खुसी नहोस् र कुनै निर्दोष प्राणीको रगतले हाम्रो आस्थाको मूल्य चुकाउन नपरोस्।
आउनुहोस्, यसपालिको दसैँमा एउटा सङ्कल्प गरौँ—हिंसालाई परम्परा भन्दै जोगाइराख्ने होइन, करुणालाई संस्कार बनाउने। पशुपन्छीको मृत्युमा उत्सव मनाउने होइन, जीवनको सम्मान गर्ने। धर्मका नाममा उठ्ने प्रश्नलाई दबाउने होइन, विवेकको आवाज सुन्ने।
दसैँको शुभकामना दिनुअघि एकपटक आफैँलाई प्रश्न गरौँ—हामी साँच्चिकै विजयको उत्सव मनाउँदै छौँ कि एउटा निर्दोष जीवनको अन्त्यमा खुसी मनाउँदै छौँ?
सती प्रथा अन्त्य हुनु समाजको चेतनाको विजय थियो। पशुबलिको अभ्यासलाई पनि करुणा, विवेक र अहिंसाको बाटोबाट अन्त्यतर्फ लैजान सकियो भने त्यो मानवताको अर्को विजय हुनेछ।
किनकि धर्मको सार रगतमा होइन, करुणामा छ। संस्कारको सौन्दर्य क्रूरतामा होइन, संवेदनामा छ। अनि साँचो विजय अरूको जीवन समाप्त गरेर होइन, जीवनको सम्मान गर्न सिकेर प्राप्त हुन्छ।
यसपालिको दसैँमा हिंसा होइन, मानवता रोजौँ। बलि होइन, जीवन रोजौँ। परम्पराको अन्धअनुकरण होइन, विवेकपूर्ण रूपान्तरण रोजौँ।
सबै जीवप्रति दया, सबै जीवनप्रति सम्मान—यही हो मानवीय दसैँ, यही हो साँचो विजय हो।