तोमनाथ उप्रेती
मानव मनको सबैभन्दा कठिन युद्ध आफ्नै अन्तर्मनसँग हुन्छ। क्रोध, ईर्ष्या, अहङ्कार, भय र घृणा त्यस्ता अदृश्य तरङ्ग हुन्, जसले मानिसको विवेक, सम्बन्ध र सामाजिक चेतनालाई प्रभावित गर्छन्। प्रस्तुत यात्राकथामा बाहिरी भूगोलको यात्रासँगै मनभित्रको द्वन्द्व, आत्मसंवाद, दार्शनिक चिन्तन र आत्मरूपान्तरणको खोजीलाई जोडिएको छ।
बिहानको आकाशमा बादलका टुक्राहरू तैरिरहेका थिए। पूर्वबाट उदाउँदै गरेको घाम बादलको पर्दाभित्र लुकामारी खेलिरहेको थियो। रातभरि परेको पानीले बाटो भिजेको थियो। रूखका पातमा शीतका थोपा थिए। म एउटा लामो यात्रामा निस्कने तयारी गर्दै थिएँ। गन्तव्य थियो—पहाडको काखमा रहेको एउटा शान्त बस्ती, जहाँ मानिसहरू अझै प्रकृतिको लयसँग जीवन बिताउँछन् भन्ने सुनेको थिएँ। तर मेरो यात्राको वास्तविक उद्देश्य त्यो बस्ती पुग्नु मात्र थिएन। म आफ्नै मनभित्र वर्षौंदेखि चलिरहेको अदृश्य युद्धको कारण खोज्न चाहन्थेँ।
घरबाट निस्कँदा मनमा अनौठो प्रश्न उठ्यो—“मानिसले संसारका युद्ध रोक्ने योजना बनाउँछ, राष्ट्रहरूबीच शान्ति सम्झौता गर्छ, हिंसाविरुद्ध भाषण दिन्छ। तर आफ्नै मनमा उठ्ने क्रोध, ईर्ष्या र अहङ्कारसँग शान्ति सम्झौता गर्न किन सक्दैन?” प्रश्नले मलाई पछ्याइरह्यो। सडकको मोडमा पुग्दा मैले पछाडि फर्केर हेरेँ। घर विस्तारै दृष्टिबाट ओझेल पर्दै थियो। सायद हरेक गहिरो यात्राले परिचित संसारबाट केही दूरी माग्छ, ताकि मानिसले आफूलाई नयाँ दृष्टिले हेर्न सकोस्।
बस पहाडी बाटोतिर अघि बढ्यो। झ्यालबाहिर हरिया डाँडा, घुमाउरा सडक र टाढा देखिने बस्तीहरू क्रमशः बदलिँदै गए। कतै किसान खेतमा काम गरिरहेका थिए। कतै बालबालिका विद्यालयतिर लागिरहेका थिए। कतै सडकछेउमा मानिसहरू आपसमा कुरा गर्दै थिए। बाहिरी संसार सामान्य गतिमा चलिरहेको थियो, तर मेरो भित्री संसारमा प्रश्नहरूको आँधी चलिरहेको थियो। मैले आफैँसँग भनेँ, “मन आखिर के हो? किन यसले कहिले प्रेमको फूल फुलाउँछ, कहिले घृणाको आगो बाल्छ? किन एउटा सानो शब्दले मानिसको मनमा वर्षौँसम्म घाउ बनाइराख्छ?”
मेरो छेउको सिटमा बसेका एक वृद्ध यात्रु झ्यालबाहिर हेरिरहेका थिए। अनुहारमा अनुभवका रेखाहरू थिए। उनले बिस्तारै भने, “बाबु, बाटोमा सबैभन्दा ठूलो कठिनाइ उकालो होइन, अधैर्य हो। हतार गर्ने मानिसले बाटोको सुन्दरता देख्न पाउँदैन।” उनको सामान्य वाक्यले मेरो मन छोयो। मैले सोचेँ—मानिसको मनमा पनि यस्तै उकालो हुन्छ। क्रोधले हतार गराउँछ। ईर्ष्याले अरूको गति हेर्न बाध्य बनाउँछ। अहङ्कारले आफूलाई सबैभन्दा अगाडि पुगेको ठान्छ। तर विवेकले मात्र यात्राको वास्तविक दिशा देखाउँछ।
बस एउटा साँघुरो पुलमा पुगेर रोकियो। अगाडि पहिरो गएको खबर आयो। यात्रुहरू झरेर सडकको अवस्था हेर्न थाले। केही मानिस चालकसँग रिसाउन थाले। कसैले व्यवस्थापनलाई दोष दिए। कसैले समय खेर गएको भन्दै आक्रोश व्यक्त गरे। केही बेरमै सामान्य असुविधाले विवादको रूप लिन थाल्यो। म चुपचाप उभिएर उनीहरूलाई हेरिरहेको थिएँ। एउटै परिस्थिति थियो, तर प्रतिक्रिया फरकफरक थिए। कसैले धैर्य गुमाए। कसैले सहयोग गर्न थाले। कसैले अरूलाई दोष दिए। मैले मनमनै भनेँ, “घटना सधैँ हाम्रो नियन्त्रणमा हुँदैन, तर घटनाप्रतिको प्रतिक्रिया अभ्यासबाट परिष्कृत गर्न सकिन्छ।”
म पुलको छेउमा उभिएँ। तल खोलो वेगका साथ बगिरहेको थियो। पानी ढुङ्गामा ठोक्किन्थ्यो, छाल उठाउँथ्यो र फेरि आफ्नो बाटो समात्थ्यो। खोलोले ढुङ्गासँग प्रतिशोध लिँदैनथ्यो। म सोच्न थालेँ, “क्रोध पनि यस्तै ऊर्जा हो कि? यसको उत्पत्ति स्वाभाविक हुन सक्छ, तर त्यसलाई विवेकविहीन रूपमा बग्न दिँदा यसले किन विनाश निम्त्याउँछ?” रिस उठ्नु मानवीय अनुभव हो। तर रिसको आवेगमा बोलेको कठोर शब्दले सम्बन्धमा गहिरो चोट पुर्याउन सक्छ। क्षणभरको आवेगले वर्षौँको विश्वास भत्काउन सक्छ। क्रोधले आफूलाई शक्तिशाली ठान्छ, तर वास्तवमा त्यसले मानिसलाई आफ्नै प्रतिक्रियाको दास बनाइरहेको हुन सक्छ।
केही समयपछि पहिरो हटाइयो र यात्रा फेरि सुरु भयो। बस उकालो चढ्दै जाँदा बादल बाक्लिँदै गए। झ्यालमा पानीका थोपा खस्न थाले। मलाई आफ्नै विगतका केही घटनाहरू सम्झना आए। कहिलेकाहीँ अरूले भनेका शब्दलाई मैले आफ्नो अपमान ठानेको थिएँ। कहिलेकाहीँ आफ्नो निर्णयको आलोचना हुँदा प्रतिरक्षात्मक बनेको थिएँ। कतिपय अवस्थामा सही प्रमाणभन्दा आफ्नो धारणालाई बलियो बनाउन खोजेको थिएँ। मैले आफैँसँग सोधेँ, “के मलाई साँच्चै अरूले अपमान गरेका थिए, वा मेरो अहङ्कारले सामान्य असहमतिलाई पनि अपमानका रूपमा व्याख्या गरेको थियो?” यो प्रश्न असहज थियो। तर आत्मविश्लेषणको ढोका प्रायः यस्तै असहज प्रश्नबाट खुल्छ।
दिउँसो बस एउटा पहाडी बजारमा रोकियो। सडकछेउको सानो चियापसलबाट धुवाँ उठिरहेको थियो। भिजेका लुगामा मानिसहरू आगो तापिरहेका थिए। पसलको भित्तामा पुरानो ऐना झुन्डिएको थियो। म चिया पिउँदै त्यही ऐनामा आफ्नो अनुहार हेर्न थालेँ। ऐनाले मेरो अनुहार देखायो, मन होइन। तर मैले आफैँलाई सोधेँ, “यदि ऐनाले मेरो क्रोध, ईर्ष्या र अहङ्कार पनि देखाउन सक्थ्यो भने मेरो अनुहार कस्तो देखिन्थ्यो होला?”
त्यही बेला दुई युवकबीच विवाद सुरु भयो। एउटाले अर्कोको सफलताको प्रशंसा गर्नुको सट्टा उसको कमजोरी देखाउन थाल्यो। अर्कोले पनि प्रत्युत्तरमा कठोर शब्द प्रयोग गर्यो। केही क्षणमै सामान्य कुराकानी प्रतिस्पर्धा र अपमानमा बदलियो। म उनीहरूलाई हेरिरहेँ। ईर्ष्या कति अनौठो हुन्छ! यसले अरूको उपलब्धिलाई प्रेरणाको स्रोत बनाउनुको सट्टा आफ्नै अपूर्णताको प्रमाण ठान्न लगाउँछ। अरूको सफलताले आफ्नो मूल्य घटाउँदैन, तर तुलना गर्ने मनले त्यही भ्रम सिर्जना गर्छ।
मैले मनमनै भनेँ, “हे मन, अरूको उज्यालो देखेर तिमी किन अँध्यारो महसुस गर्छौ? अर्को मानिस सफल हुँदा तिम्रो सम्भावना किन घट्नुपर्छ?” ईर्ष्याले मानिसलाई आफ्नै यात्राबाट विचलित बनाउँछ। ऊ आफ्नो क्षमता विकास गर्नुभन्दा अरूको उपलब्धि नाप्न थाल्छ। अरूको खुसीमा सहभागी हुन सक्ने हृदय क्रमशः प्रतिस्पर्धाको कारागारमा कैद हुन्छ। अन्ततः ईर्ष्याले जसलाई पराजित गर्न खोजिन्छ, त्यसलाई भन्दा बढी ईर्ष्या गर्ने व्यक्तिलाई नै थकाउँछ।
चियापसलको कुनामा एउटा सानो बालक आफ्नी आमासँग बसेको थियो। आमाले उसलाई रोटीको टुक्रा दिइन्। बालकले आधा रोटी छेउमा बसेको अर्को बालकलाई दियो। त्यो सानो दृश्यले मेरो मनमा ठूलो प्रश्न जन्मायो। “मानिस जन्मँदै ईर्ष्यालु हुन्छ, कि समाजले उसलाई निरन्तर तुलना गर्न सिकाउँछ?” परिवार, विद्यालय, कार्यस्थल र सामाजिक सञ्जालले कहिलेकाहीँ मानिसको मूल्यलाई अरूसँगको प्रतिस्पर्धामा सीमित गरिदिन्छन्। कसको घर ठूलो छ? कसको पद उच्च छ? कसले धेरै प्रशंसा पायो? कसको जीवन बढी आकर्षक देखिन्छ? यस्ता प्रश्नले आत्ममूल्यांकनलाई बाह्य मान्यतामा निर्भर बनाउँछन्।
सामाजिक सञ्जालको संसारमा त यो तुलना झन् तीव्र हुन्छ। अरूको जीवनका छानिएका सुन्दर क्षणहरू हेरेर मानिसले आफ्नै सामान्य दिनलाई असफल ठान्न सक्छ। प्रशंसाका सङ्ख्या आत्मसम्मानको मापक बन्न सक्छन्। अरूको लोकप्रियता आफ्नो उपेक्षाजस्तो लाग्न सक्छ। मैले सोचेँ, “प्रविधिले मानिसलाई संसारसँग जोडेको छ, तर के उसलाई आफ्नै मनबाट टाढा पनि बनाइरहेको छ?” समस्या प्रविधिमा मात्र छैन। समस्या त्यसलाई प्रयोग गर्ने हाम्रो चेतना, अपेक्षा र आत्ममूल्यको आधारमा पनि छ। आत्मस्वीकृतिबिनाको तुलना कहिल्यै समाप्त हुँदैन।
बजारबाट निस्कँदा आकाश केही खुलेको थियो। बस फेरि उकालो लाग्यो। बाटोको एउटा मोडबाट टाढा पहाडका चुचुराहरू देखिए। घामका किरणले बादल चिर्दै जमिन छोइरहेका थिए। प्रकृतिको विशालतासामु मानिसको अहङ्कार कति सानो देखिन्थ्यो! तर मानिसले आफ्नो सीमित उपलब्धिलाई कहिलेकाहीँ सम्पूर्ण सत्य ठान्छ। पद पाउँदा आफूलाई अपरिहार्य ठान्छ। प्रशंसा पाउँदा आफ्ना कमजोरी बिर्सन्छ। शक्ति प्राप्त गर्दा अरूको आवाज सुन्न छाड्छ। मैले आफैँसँग भनेँ, “अहङ्कारको सबैभन्दा खतरनाक पक्ष आफू ठूलो हुनु होइन, आफूले देखेको संसार नै सम्पूर्ण हो भन्ने विश्वास गर्नु हो।”
मलाई रामायणको रावण सम्झना आयो। ऊ विद्वान् थियो, शक्तिशाली थियो, अनेक ज्ञान र सामर्थ्यले सम्पन्न थियो। तर उसको ज्ञानले उसको अहङ्कारलाई जित्न सकेन। शक्ति हुँदाहुँदै पनि विवेकको मर्यादा उल्लङ्घन गर्दा उसको पतन भयो। मैले यस कथालाई मनोवैज्ञानिक दृष्टिले हेरेँ। मानिसका क्षमता र उपलब्धि जति ठूलो भए पनि आत्मसमीक्षाको अभावले उसलाई गलत निर्णयतर्फ धकेल्न सक्छ। ज्ञानले मात्र मानिसलाई विनम्र बनाउँदैन। ज्ञानलाई आत्मबोध र नैतिक विवेकसँग जोड्नुपर्छ। अन्यथा ज्ञानसमेत अहङ्कारको सेवक बन्न सक्छ।
यात्रा अघि बढ्दै गर्दा आकाश फेरि अँध्यारियो। हावाहुरी चल्न थाल्यो। बसको गति कम भयो। झ्यालबाहिरका रूखहरू हल्लिरहेका थिए। अचानक ठूलो गर्जन सुनियो। केही यात्रु डराए। एक महिलाले आफ्नो बच्चालाई छातीमा टाँसेर समातिन्। अर्को यात्रु झ्यालबाट बाहिर हेर्दै आत्तिन थाले। मैले पनि क्षणभर असुरक्षा महसुस गरेँ। त्यसैबेला मैले बुझ्ने प्रयास गरेँ—भय मानिसको शत्रु मात्र होइन। यसले सम्भावित जोखिमप्रति सचेत गराउँछ। तर भयले विवेकमाथि अधिकार जमायो भने सामान्य परिस्थिति पनि विनाशकारी देखिन सक्छ।
मैले आफैँसँग भनेँ, “भय, तिमीलाई म पूर्णतः अस्वीकार गर्न सक्दिनँ। तर तिमीलाई मेरो प्रत्येक निर्णयको मालिक पनि बन्न दिन सक्दिनँ।” स्वस्थ सावधानीले मानिसलाई जोगाउँछ। अनियन्त्रित भयले मानिसलाई शङ्का, असुरक्षा र कहिलेकाहीँ आक्रामकतासमेततर्फ धकेल्न सक्छ। जब मानिस आफ्नो असुरक्षालाई स्वीकार गर्न सक्दैन, उसले अरूलाई दोष दिन सक्छ। जब उसले आफ्नो भयको कारण बुझ्दैन, उसले फरक विचार राख्ने व्यक्तिलाई शत्रु ठान्न सक्छ। यहीँबाट भय, घृणा र क्रोधको विषाक्त चक्र सुरु हुन सक्छ।
केही समयपछि वर्षा थामियो। बस एउटा अग्लो डाँडाको फेदीमा रहेको बस्तीमा पुग्यो। त्यहाँबाट मैले पैदल यात्रा सुरु गरेँ। साँघुरो बाटोको दुवैतिर सल्लाका रूखहरू थिए। भुइँमा झरेका सुईजस्ता पातहरूमा पाइला चाल्दा मन्द आवाज आउँथ्यो। हावामा चिसोपन थियो। चराहरूको स्वर र टाढा बगिरहेको खोलाको ध्वनिले वातावरणलाई शान्त बनाएका थिए। म बिस्तारै हिँड्दै थिएँ। अब मेरो यात्रा बाहिरी दृश्यभन्दा बढी आन्तरिक प्रश्नहरूको यात्रा बनिसकेको थियो।
बाटोको छेउमा एउटा वृद्ध साधक रूखमुनि बसेका थिए। उनको अगाडि सानो झोला र पानीको भाँडो थियो। म नजिकै रोकिएँ। उनले मुस्कुराउँदै सोधे, “यात्री, के खोज्दै छौ?”
मैले सहजै उत्तर दिन सकिनँ। केही बेरपछि भनेँ, “आफ्नै मनलाई बुझ्ने बाटो खोज्दै छु। क्रोध, ईर्ष्या, भय र अहङ्कारले मानिसलाई किन यति धेरै दुःख दिन्छन्?”वृद्धले केही क्षण मौन रहेर भने, “भावना उठ्नु प्रकृति हो। भावनाले तिमीलाई जहाँसुकै घिसारेर लैजानु बाध्यता होइन। तर त्यसका लागि आफूभित्र के भइरहेको छ भन्ने देख्न सक्नुपर्छ।”
मैले फेरि सोधेँ, “त्यसो भए घृणालाई कसरी समाप्त गर्ने?”
उनले उत्तर दिए, “पहिले त्यसको जरो खोज। कहिलेकाहीँ घृणाको पछाडि भय हुन्छ। कहिलेकाहीँ अपमानको अनुभूति हुन्छ। कहिलेकाहीँ आफ्नो विचार गलत साबित हुने असुरक्षा हुन्छ। कारण नबुझी भावनासँग लड्दा त्यसले अर्को रूप लिन सक्छ।”
उनका शब्दहरू मेरो मनमा गहिरिए। मैले सोचेँ, घृणा प्रायः मानिस वा समूहलाई पूर्ण रूपमा नकारात्मक ठहर गर्ने प्रवृत्तिसँग बलियो हुन सक्छ। जब हामी कसैलाई केवल शत्रुका रूपमा देख्छौँ, उसको मानवीय पक्ष हराउन थाल्छ। संवादको सम्भावना घट्छ। पूर्वाग्रह बलियो हुन्छ। त्यसपछि क्रोधलाई उचित ठहर गर्न सजिलो हुन्छ। तर घृणाको कारण बुझ्नु भनेको अन्यायलाई स्वीकार गर्नु होइन। यसको अर्थ हो—अन्यायको प्रतिरोध गर्दा पनि आफ्नो विवेक र मानवीयता नत्याग्नु।
साधकसँग बिदा भएर म वनको गहिराइतिर अघि बढेँ। बाटोमा एउटा पुरानो ढुङ्गेधारा थियो। पानीको सतहमा रूखका हाँगा प्रतिबिम्बित भइरहेका थिए। हावा चल्दा प्रतिबिम्ब टुक्रिन्थ्यो। हावा रोकिँदा दृश्य फेरि स्पष्ट हुन्थ्यो। म धाराको छेउमा बसेँ र पानीमा आफ्नो अनुहार हेरेँ। मैले मनमनै भनेँ, “मेरो मन पनि यही पानीजस्तै रहेछ। क्रोध उठ्दा वास्तविकता विकृत देखिन्छ। ईर्ष्या बढ्दा अरूको उपलब्धि खतरा देखिन्छ। अहङ्कार बलियो हुँदा आफ्नै कमजोरी अदृश्य हुन्छ। भयले घेर्दा सम्भावनाभन्दा जोखिम ठूलो देखिन्छ।”
त्यस क्षण मलाई भगवद्गीताको शिक्षा सम्झना आयो। कामनामा अवरोध उत्पन्न हुँदा क्रोध बढ्न सक्छ, र अनियन्त्रित क्रोधले विवेकलाई कमजोर बनाउन सक्छ भन्ने शिक्षाले मलाई आफ्ना प्रतिक्रियाहरूको जरो खोज्न प्रेरित गर्यो। मैले बुझ्न थालेँ—आवेगलाई नियन्त्रण गर्नु भनेको भावनालाई दबाउनु मात्र होइन। त्यसको उत्पत्ति, प्रभाव र परिणामलाई सचेत रूपमा बुझ्नु पनि हो। भावना उठेको क्षणमा केही बेर रोकिनु, आफ्नो श्वासप्रति ध्यान दिनु, परिस्थितिलाई अर्को दृष्टिकोणबाट हेर्नु र आवश्यक परे संवादलाई पछि सार्नु आत्मसंयमका व्यावहारिक उपाय हुन्।
मलाई हिन्दू दर्शनका तीन गुण—सत्त्व, रजस् र तमस्—को अवधारणा पनि सम्झना आयो। सत्त्वले स्पष्टता, सन्तुलन र विवेकको प्रतीकात्मक अर्थ दिन्छ। रजस् क्रियाशीलता, आकाङ्क्षा र चञ्चलतासँग जोडिन्छ। तमस् जडता, मोह र अज्ञानको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरिन्छ। मैले यी गुणलाई आफ्नै मनको अवस्थासँग तुलना गरेँ। कहिले म स्पष्ट सोच्न सक्थेँ। कहिले प्रतिस्पर्धा र अपेक्षाले मलाई बेचैन बनाउँथे। कहिले आफ्नै गल्ती स्वीकार गर्न कठिन हुन्थ्यो। मनको अवस्था परिवर्तनशील छ भन्ने बुझ्नु महत्त्वपूर्ण रहेछ। कुनै एक क्षणको क्रोध नै सम्पूर्ण व्यक्तित्व होइन। तर त्यस क्रोधलाई निरन्तर पोसिरहँदा त्यो व्यवहारको स्थायी ढाँचा बन्न सक्छ।
साँझ पर्दै थियो। म डाँडाको एउटा खुला ठाउँमा पुगेँ। तल उपत्यकाको बस्ती देखिन्थ्यो। घरहरूबाट धुवाँ उठिरहेको थियो। चराहरू आ–आफ्ना गुँडतिर फर्किरहेका थिए। पश्चिममा घाम अस्ताउँदै थियो। आकाशका रङहरू बिस्तारै बदलिँदै थिए। त्यो दृश्य हेर्दा मलाई लाग्यो—प्रकृतिले परिवर्तनलाई सहज रूपमा स्वीकार गर्छ। बिहानको उज्यालो साँझको अँध्यारोमा बदलिन्छ, तर प्रकृतिले त्यसलाई पराजय ठान्दैन। मानिस भने आफ्नो धारणा बदल्नुपर्दा हार स्वीकार गरेको महसुस गर्छ। गल्ती मान्नुपर्दा प्रतिष्ठा घटेको ठान्छ। क्षमा गर्नुपर्दा कमजोरी देखाएको ठान्छ।
मैले आफैँसँग प्रश्न गरेँ, “के क्षमा गर्नु भनेको गलत कामलाई उचित ठहर गर्नु हो?” होइन। क्षमा गर्नु अन्यायलाई समर्थन गर्नु होइन। यसको अर्थ आफ्नो जीवनलाई प्रतिशोधको स्थायी बन्धनबाट मुक्त गर्ने प्रयास पनि हो। त्यसैगरी विनम्रता आत्मविश्वासको अभाव होइन। आफ्ना सीमाहरू स्वीकार गर्दै अरूबाट सिक्न सक्ने क्षमता हो। आत्मस्वीकृति कमजोरीप्रति आत्मसमर्पण होइन। कमजोरी चिनेपछि त्यसलाई सुधार्ने इमानदार सुरुवात हो। क्रोध, ईर्ष्या, भय र अहङ्कारलाई रूपान्तरण गर्ने बाटो यिनै अभ्यासबाट खुल्न सक्छ।
डाँडाबाट तल झर्दै गर्दा बाटोमा केही गाउँले भेटिए। उनीहरू पहिरोले अवरुद्ध भएको बाटो सफा गर्दै थिए। कसैले ढुङ्गा हटाइरहेको थियो। कसैले माटो पन्छाइरहेको थियो। कसैले अरूलाई पानी दिइरहेको थियो। उनीहरूमध्ये कोही धनी थियो कि गरिब, कोही प्रतिष्ठित थियो कि सामान्य, त्यसको कुनै महत्त्व थिएन। त्यहाँ सबै एउटै उद्देश्यका लागि काम गरिरहेका थिए। मैले सोचेँ, “मानिसको मनमा घृणाको पर्खालभन्दा सहकार्यको पुल बलियो बनाउन सकिँदैन र?” व्यक्तिगत अहङ्कारले मानिसलाई अलग गर्छ। साझा उद्देश्यले नजिक ल्याउँछ। समाजलाई शान्त बनाउन प्रत्येक मानिसको मनमा शान्ति हुनुपर्छ, तर व्यक्तिगत शान्तिसँगै न्यायपूर्ण संस्था, उत्तरदायी नेतृत्व र सहकार्यपूर्ण सामाजिक संरचना पनि आवश्यक हुन्छन्।
अँध्यारो बढ्दै थियो। म फर्कने बाटोतिर लागेँ। दिनभरिका दृश्यहरू मनमा क्रमशः दोहोरिन थाले। पहिरोमा आक्रोशित यात्रुहरू, चियापसलका प्रतिस्पर्धी युवकहरू, आँधीमा डराएका मानिसहरू, वनमा भेटिएका साधक र बाटो सफा गरिरहेका गाउँलेहरू। उनीहरू सबै मेरा लागि मनोविज्ञानका जीवित पाठ बनेका थिए। एउटै जीवनमा मानिस कहिले क्रोधित हुन्छ, कहिले भयभीत, कहिले ईर्ष्यालु र कहिले करुणामय। तर मानिस आफ्ना भावनाभन्दा ठूलो सम्भावना पनि हो। ऊ आफ्ना आवेगलाई बुझ्न, व्यवहारलाई बदल्न र चेतनालाई परिष्कृत गर्न सक्छ।
घर फर्कने गाडीमा बसेपछि मैले झ्यालबाहिर हेरेँ। अँध्यारोमा बत्तीहरू टाढाटाढा चम्किरहेका थिए। मैले डायरी खोलेँ र लेखेँ, “मानव मनका विषाक्त तरङ्गहरूलाई निष्क्रिय बनाउने पहिलो उपाय तिनलाई चिन्नु हो।” क्रोध उठ्दा त्यसको कारण बुझ्नु। ईर्ष्या जन्मिँदा आफ्नो यात्रामा फर्किनु। भय बढ्दा वास्तविक जोखिम र कल्पित आशङ्काबीच भिन्नता छुट्याउनु। अहङ्कार जाग्दा आफ्ना सीमाहरू स्वीकार गर्नु। घृणा बढ्दा आफ्नो धारणाको आधार जाँच्नु। यी अभ्यासले भावनालाई एकैपटक समाप्त नगर्लान्, तर तिनको नियन्त्रणमा विवेकलाई बलियो बनाउन सक्छन्।
मलाई अन्तिमपटक वृद्ध साधकका शब्दहरू सम्झना आए—भावना उठ्नु प्रकृति हो, तर त्यसको निर्देशनमा अनिवार्य रूपमा चल्नु पर्दैन। यही वाक्य मेरो यात्राको सार बनेर मनमा बस्यो। मानिसको वास्तविक शक्ति कहिल्यै क्रोध नउठ्नुमा होइन, क्रोध उठ्दा विवेक जोगाउन सक्नुमा छ। कहिल्यै ईर्ष्या नहुनुमा होइन, ईर्ष्यालाई आत्मविकासको प्रेरणामा बदल्न सक्नुमा छ। कहिल्यै भय नलाग्नुमा होइन, भय हुँदाहुँदै पनि सत्य र न्यायको पक्षमा उभिन सक्नुमा छ। कहिल्यै गल्ती नगर्नुमा होइन, गल्ती स्वीकार गरेर सुधारको बाटो रोज्न सक्नुमा छ।
राति घर पुग्दा शरीर थाकेको थियो, तर मनमा एउटा नयाँ स्पष्टता थियो। यात्राले मेरा सबै कमजोरी हटाएको थिएन। क्रोध, ईर्ष्या, भय र अहङ्कार भोलिदेखि कहिल्यै उत्पन्न नहुने पनि थिएनन्। तर अब म तिनलाई आफ्नै पहिचान ठान्नेछैन भन्ने सङ्कल्प गर्न सक्थेँ। भावना मेरो अनुभव हो, सम्पूर्ण अस्तित्व होइन। विचार मेरो मनमा उठ्न सक्छ, तर प्रत्येक विचार सत्य हुँदैन। आवेगले मलाई प्रभावित गर्न सक्छ, तर प्रत्येक आवेगअनुसार कर्म गर्नु आवश्यक हुँदैन। यही चेतनाले मानिसलाई प्रतिक्रियाको दासत्वबाट विवेकको स्वतन्त्रतातर्फ लैजान सक्छ।
मैले डायरीको अन्तिम पृष्ठमा लेखेँ, “मानव मनको सबैभन्दा ठूलो विजय अरूलाई पराजित गर्नु होइन, आफ्नै विषाक्त प्रवृत्तिलाई चिन्नु र तिनलाई रूपान्तरण गर्नु हो।” त्यसपछि केही बेर मौन बसेँ। बाहिर रातको शान्ति फैलिएको थियो। तर मलाई थाहा थियो, वास्तविक परीक्षा भोलि हुनेछ—कसैले आलोचना गर्दा, कसैले मभन्दा बढी सफलता प्राप्त गर्दा, मेरो इच्छाविपरीत परिस्थिति उत्पन्न हुँदा वा मेरो अहङ्कारमा चोट पुग्दा।
त्यसैले मैले आफैँसँग एउटा प्रश्न छाडेँ—“जब मनभित्र क्रोधको आगो बल्छ, ईर्ष्याको धुवाँ फैलिन्छ र अहङ्कारले विवेकलाई ढाक्छ, त्यस क्षण म आफ्नो मनको मालिक हुन्छु कि त्यसको बन्दी?”
यस प्रश्नको उत्तर कुनै पुस्तक, भाषण वा यात्राले स्थायी रूपमा दिन सक्दैन। यसको उत्तर प्रत्येक व्यक्तिले आफ्ना व्यवहार, निर्णय र सम्बन्धमा खोज्नुपर्छ। आत्मचेतना त्यस खोजीको आरम्भ हो। ध्यान र आत्मविश्लेषण त्यसका अभ्यास हुन्। क्षमा, विनम्रता र करुणा त्यसका नैतिक आधार हुन्। विवेकपूर्ण प्रतिरोध र न्यायप्रतिको प्रतिबद्धता त्यसका सामाजिक अभिव्यक्ति हुन्।
मेरो यात्रा एउटा पहाडी बस्तीमा पुगेर समाप्त भयो। तर मनको यात्रा अझै जारी छ। किनकि वास्तविक शान्ति विषाक्त भावनाहरू कहिल्यै नउठ्ने अवस्थामा होइन, तिनलाई चिन्न, बुझ्न र विवेकपूर्वक रूपान्तरण गर्न सक्ने अवस्थामा प्राप्त हुन्छ। संसारलाई बदल्ने आकाङ्क्षा राख्ने मानिसले पहिले आफ्नै प्रतिक्रियाहरूको जिम्मेवारी लिन सिक्नुपर्छ। राष्ट्रहरूबीचको शान्ति सम्झौताको महत्त्व छ, तर मानिसको अन्तःकरणमा पनि शान्तिको संस्कृति निर्माण हुनुपर्छ।
मनका विषाक्त तरङ्गहरूलाई जित्ने यात्रा अरूलाई बदल्ने अभियानबाट होइन, आफूलाई बुझ्ने साहसबाट सुरु हुन्छ। यही आत्मबोधको यात्रा हो। यही मानवीय रूपान्तरणको बाटो हो।