आन्तरिक जागरण र बाह्य समृद्धिको सामञ्जस्य
तोमनाथ उप्रेती
उपसचिव, नेपाल सरकार
मानव चेतनाको रहस्यबारे सोच्दा म आफैँसँग एउटा प्रश्न गर्छु—हामीले संसारलाई बुझ्ने क्षमता त विकास गर्यौँ, तर के हामीले आफूलाई बुझ्ने सामर्थ्य पनि त्यत्तिकै विकसित गरेका छौँ? हामीले आकाशको दूरी नाप्यौँ, समुद्रको गहिराइ मापन गर्यौँ र परमाणुको सूक्ष्म संरचनासम्म प्रवेश गर्यौँ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताको विकासमार्फत ज्ञानको विशाल भण्डारलाई क्षणभरमै परिचालन गर्न सक्ने भयौँ। तर यही प्रगतिको शिखरमा उभिएर पनि मानव मन अशान्त छ, सम्बन्धहरू जटिल छन् र जीवनको अर्थसम्बन्धी प्रश्न उत्तिकै जीवन्त छ। आखिर बाह्य संसारमाथि बढ्दो नियन्त्रण र आन्तरिक संसारप्रतिको अपरिचितता एकैसाथ कसरी सम्भव भइरहेका छन्? यही प्रश्नले मलाई विज्ञान र अध्यात्मबीचको संवादतर्फ डोर्याउँछ।
मेरो बुझाइमा विज्ञान र अध्यात्म मानव चेतनाका दुई भिन्न यात्रामार्ग हुन्। विज्ञानले बाह्य जगतका नियम, संरचना र प्रक्रियाको खोजी गर्छ भने अध्यात्मले अनुभूति, आत्मबोध र अस्तित्वको अर्थतर्फ मानिसलाई फर्काउँछ। विज्ञानको आधार अवलोकन, परीक्षण, तर्क र प्रमाण हो। अध्यात्मको आधार आत्मचिन्तन, ध्यान, अनुभूति र नैतिक परिष्कार हो। यी दुवैको कार्यविधि समान छैन, न त तिनका सबै निष्कर्षलाई एउटै मापदण्डबाट प्रमाणित गर्न सकिन्छ। तथापि, मानव जीवनलाई समग्रतामा बुझ्ने प्रयत्नमा तिनबीच अर्थपूर्ण संवाद सम्भव छ। मेरो विचारमा, यही संवाद आधुनिक सभ्यताको बौद्धिक परिपक्वताको महत्त्वपूर्ण आधार बन्न सक्छ।
विज्ञानले मलाई प्रश्न गर्न सिकाउँछ। कुनै तथ्यलाई केवल परम्पराले स्वीकार गरेको छ भन्दैमा सत्य मान्न हुँदैन भन्ने विवेक विज्ञानले दिन्छ। उसले प्रत्येक दाबीलाई प्रमाणको कसीमा राख्न आग्रह गर्छ। गुरुत्वाकर्षणको नियमदेखि आनुवंशिक संरचना, स्नायु प्रणालीदेखि अन्तरिक्ष अन्वेषणसम्म वैज्ञानिक अनुसन्धानले मानव ज्ञानको क्षितिज विस्तार गरेको छ। आधुनिक चिकित्सा, सञ्चार, यातायात र सूचना प्रविधिले जीवनका अनेक कठिनाइ घटाएका छन्। यी उपलब्धिलाई अस्वीकार गर्नु यथार्थबाट विमुख हुनु हो। विज्ञान मानव बुद्धिको असाधारण उपलब्धि हो, जसले अज्ञानका अनेक पर्दा हटाएको छ।
तर म यहाँ अर्को प्रश्न पनि उठाउँछु—के जान्नु र जानिएको ज्ञानको सदुपयोग गर्नु एउटै कुरा हुन्? परमाणुको संरचना बुझ्ने वैज्ञानिक ज्ञानले ऊर्जा उत्पादन गर्न सक्छ, तर त्यही ज्ञान विनाशकारी हतियार निर्माणमा पनि प्रयोग हुन सक्छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले रोग पहिचान, अनुसन्धान र सार्वजनिक सेवा सुधार्न सक्छ, तर यसको अनियन्त्रित प्रयोगले गोपनीयता, रोजगारी र मानवीय स्वायत्ततासमेत प्रभावित गर्न सक्छ। प्रविधिको क्षमता आफैँमा नैतिक हुँदैन; त्यसको उपयोगलाई निर्देशित गर्ने मानवीय विवेक निर्णायक हुन्छ। त्यसैले वैज्ञानिक प्रगतिको मूल्याङ्कन आविष्कारको सफलताबाट मात्र होइन, त्यसले मानव जीवन, सामाजिक न्याय र प्रकृतिमा पार्ने प्रभावबाट पनि गर्नुपर्छ।
यहीँ मेरो चिन्तन अध्यात्मतर्फ मोडिन्छ। अध्यात्मलाई म कुनै निश्चित कर्मकाण्ड, अन्धविश्वास वा बाह्य धार्मिक प्रदर्शनमा सीमित गर्न चाहन्नँ। यसको सार आत्मपरीक्षण, चित्तशुद्धि, करुणा, संयम र जीवनप्रतिको उत्तरदायित्वमा खोज्न चाहन्छु। मानिसले आफ्नो क्रोधलाई कसरी बुझ्छ? ईर्ष्याको उत्पत्ति कहाँबाट हुन्छ? सफलता प्राप्त गर्दा अहंकार किन बढ्छ? अरूको दुःख देख्दा करुणा किन जाग्छ? आफ्नै विचार, भावना र व्यवहारलाई प्रश्न गर्ने यही अभ्यासले आन्तरिक चेतनाको ढोका खोल्छ। अध्यात्मको महत्त्व मेरो लागि संसारबाट पलायन गर्नुमा होइन, संसारसँग अझ बढी सचेत, संवेदनशील र जिम्मेवार सम्बन्ध स्थापित गर्नुमा छ।
पूर्वीय दार्शनिक परम्पराले यस आत्मअन्वेषणलाई विशेष महत्त्व दिएको छ। उपनिषद्हरूमा आत्मा र ब्रह्मसम्बन्धी चिन्तन पाइन्छ। भगवद्गीताले कर्म, ज्ञान, भक्ति र समत्वको मार्ग प्रस्तुत गर्छ। बौद्ध दर्शनले अनित्यत्व, प्रतीत्यसमुत्पाद र सजगतामार्फत दुःखको प्रकृति बुझ्ने प्रयास गर्छ। यी परम्पराका अवधारणाहरू एकअर्कासँग पूर्णतः समान छैनन्, तर तिनमा आत्मकेन्द्रित आग्रहलाई प्रश्न गर्ने, चेतनाको स्वरूप अन्वेषण गर्ने र जीवनलाई नैतिक अनुशासनसँग जोड्ने महत्त्वपूर्ण आधार भेटिन्छ। मलाई लाग्छ, यस्ता दार्शनिक परम्पराको अध्ययन आधुनिक वैज्ञानिक दृष्टिसँग संवादमा आउँदा मानव अनुभवलाई बुझ्ने नयाँ सम्भावना खुल्न सक्छ।
तर यहाँ सावधानी आवश्यक छ। आध्यात्मिक अनुभूतिलाई वैज्ञानिक प्रमाणको विकल्प मान्नु उचित हुँदैन। कुनै व्यक्तिले ध्यानमा शान्ति अनुभव गर्यो भन्दैमा उसले प्रस्तुत गरेको प्रत्येक ब्रह्माण्डसम्बन्धी दाबी वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित हुँदैन। त्यसैगरी, कुनै आध्यात्मिक विचार वैज्ञानिक परीक्षणबाट प्रमाणित नभएको कारण मात्र त्यसको नैतिक वा अस्तित्वगत महत्त्व स्वतः समाप्त हुँदैन। अनुभवको व्यक्तिगत सत्य, दार्शनिक व्याख्या र वैज्ञानिक तथ्यबीच भिन्नता छुट्याउनु बौद्धिक इमानदारीको आधार हो। विज्ञानले परीक्षणयोग्य दाबीको परीक्षण गर्छ; अध्यात्मले मानिसलाई आफ्नो अनुभव, मूल्य र अस्तित्वगत प्रश्नमाथि चिन्तन गर्न प्रेरित गर्न सक्छ। दुवैलाई तिनको उपयुक्त सीमाभित्र बुझ्नु नै सार्थक संवादको पहिलो सर्त हो।
मानव चेतनाको प्रश्न यस संवादको केन्द्रमा छ। म विचार गर्छु—चेतना भनेको के हो? म कुनै वस्तु देख्छु, त्यसबारे सोच्दछु, त्यससँग सम्बन्धित भावना अनुभव गर्छु र आफ्नो अनुभवबारे पुनः विचार गर्न सक्छु। यी प्रक्रियामा मस्तिष्कको भूमिका के छ? अनुभवको व्यक्तिगत अनुभूत पक्षलाई कसरी व्याख्या गर्ने? न्यूरोसाइन्सले मस्तिष्कका गतिविधि र चेतनाका विभिन्न अवस्थाबीचका सम्बन्धबारे महत्त्वपूर्ण ज्ञान उपलब्ध गराएको छ। मनोविज्ञानले अनुभूति, स्मृति, ध्यान र व्यवहारको अध्ययन गरेको छ। तर चेतनाको व्यक्तिपरक अनुभूति कसरी उत्पन्न हुन्छ भन्ने प्रश्न अझै पूर्ण रूपमा समाधान भइसकेको छैन। यसलाई स्वीकार गर्नु विज्ञानको कमजोरी होइन; बरु ज्ञानको सीमाबारे वैज्ञानिक विनम्रताको परिचय हो।
यही सन्दर्भमा ध्यान, योग र सजगताजस्ता अभ्यासको वैज्ञानिक अध्ययन महत्त्वपूर्ण देखिन्छ। विभिन्न अनुसन्धानले केही प्रकारका ध्यान अभ्यासले तनाव व्यवस्थापन, भावनात्मक नियमन र मानसिक स्वास्थ्यका केही पक्षमा सहयोग गर्न सक्ने देखाएका छन्। यद्यपि तिनको प्रभाव अभ्यासको प्रकृति, अवधि, व्यक्ति र अनुसन्धानको गुणस्तरअनुसार फरक हुन सक्छ। त्यसैले ध्यानलाई सबै समस्याको अचूक उपचार ठान्नु वा यसका लाभलाई अतिरञ्जित गर्नु उचित हुँदैन। यसको महत्त्व वैज्ञानिक परीक्षणबाट प्राप्त प्रमाण र व्यक्तिको सचेत अभ्यास दुवैको सन्तुलित मूल्याङ्कनमा निहित छ। अध्यात्मसँग सम्बन्धित अभ्यासलाई वैज्ञानिक अनुसन्धानका लागि खुला राख्दा अन्धस्वीकारको सट्टा विवेकपूर्ण बुझाइ विकास गर्न सकिन्छ।
कहिलेकाहीँ क्वान्टम भौतिकीलाई चेतना र आध्यात्मिक शक्तिको प्रत्यक्ष प्रमाणका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ। तर म यस प्रकारको निष्कर्षमा हतार गर्न चाहन्नँ। क्वान्टम सिद्धान्तले सूक्ष्म भौतिक संसारका असाधारण व्यवहार व्याख्या गर्छ, तर त्यसले मात्र मानव चेतनाले ब्रह्माण्डलाई आध्यात्मिक अर्थमा निर्माण गर्छ भन्ने दाबी प्रमाणित गर्दैन। विज्ञानका जटिल अवधारणालाई आकर्षक आध्यात्मिक निष्कर्षका लागि प्रयोग गर्नु बौद्धिक भ्रम हुन सक्छ। वास्तविक संवादका लागि विज्ञानलाई उसकै प्रमाण र विधिसहित बुझ्नुपर्छ, अनि अध्यात्मलाई पनि उसको दार्शनिक तथा अनुभवगत विशिष्टतासहित सम्मान गर्नुपर्छ।
मलाई लाग्छ, विज्ञान र अध्यात्मको समन्वयको वास्तविक अर्थ तिनका सिद्धान्तलाई जबर्जस्ती एउटै बनाउनु होइन। यसको अर्थ वैज्ञानिक ज्ञानलाई नैतिक विवेकसँग जोड्नु र आध्यात्मिक अनुभूतिलाई तर्कशील प्रश्नका लागि खुला राख्नु हो। विज्ञानले हामीलाई कुनै कार्य कसरी गर्न सकिन्छ भन्ने क्षमता दिन्छ; नैतिक चिन्तनले त्यो कार्य गर्नुपर्छ कि पर्दैन भन्ने प्रश्न उठाउँछ। उदाहरणका लागि, कृत्रिम बुद्धिमत्ताले निर्णय प्रक्रियालाई तीव्र बनाउन सक्छ, तर त्यसको प्रयोग निष्पक्ष छ कि छैन, नागरिकको अधिकार सुरक्षित छन् कि छैनन् र त्यसले कमजोर वर्गलाई थप वञ्चित बनाउँछ कि बनाउँदैन भन्ने प्रश्न प्राविधिक क्षमताले मात्र समाधान गर्दैन। त्यहाँ नैतिक विवेक, मानवीय संवेदना र सार्वजनिक उत्तरदायित्व आवश्यक हुन्छ।
यसको प्रभाव व्यक्तिगत जीवनमा पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। हामी सफलता, प्रतिष्ठा र सम्पत्तिलाई जीवनका प्रमुख उपलब्धि मान्छौँ। तर म आफैँलाई सोध्छु—यदि उपलब्धिले अहंकार बढाउँछ, सम्पत्तिले करुणा घटाउँछ र प्रतिष्ठाले अरूलाई तुच्छ ठान्ने प्रवृत्ति जन्माउँछ भने त्यसलाई पूर्ण सफलता कसरी भन्न सकिन्छ? वैज्ञानिक सोचले आफ्ना विश्वासको समीक्षा गर्न सिकाउँछ भने आध्यात्मिक अनुशासनले आफ्ना इच्छाको समीक्षा गर्न प्रेरित गर्छ। एउटा दृष्टिले बाह्य संसारमा रहेका त्रुटि पहिचान गर्छ; अर्कोले आफ्नै व्यवहारमा लुकेका कमजोरी देख्न मद्दत गर्छ। आत्मविकासका लागि दुवै प्रकारको समीक्षा आवश्यक छ।
यस अर्थमा चेतनाको विकास केवल सूचना र ज्ञानको विस्तार होइन। यो आफ्ना विचारप्रति सजग हुने, भावनालाई बुझ्ने, आवेगलाई नियन्त्रण गर्ने र निर्णयका परिणामप्रति उत्तरदायी हुने प्रक्रिया पनि हो। धेरै जानकारी भएको व्यक्ति अनिवार्य रूपमा विवेकी हुन्छ भन्ने छैन। उच्च बौद्धिक क्षमता भएको व्यक्तिमा करुणा र न्यायबोध स्वतः विकसित हुन्छ भन्ने पनि छैन। ज्ञानलाई जीवनोपयोगी बनाउन आत्मअनुशासन र नैतिक प्रतिबद्धता चाहिन्छ। मेरो दृष्टिमा, मानव चेतनाको परिपक्वता त्यतिबेला प्रकट हुन्छ, जब जान्ने क्षमता र सही निर्णय गर्ने क्षमता एकअर्कासँग जोडिन्छन्।
आजको विश्वमा यो प्रश्न व्यक्तिगत सीमाभन्दा बाहिर फैलिएको छ। जलवायु परिवर्तन, जैविक विविधताको क्षय, युद्ध, असमानता र सामाजिक ध्रुवीकरणले मानव सभ्यताको विकासमाथि गम्भीर प्रश्न उठाएका छन्। हामीसँग प्रकृतिको दोहन गर्ने प्राविधिक क्षमता छ, तर त्यसको सीमा निर्धारण गर्ने सामूहिक विवेक पर्याप्त छ कि छैन? हामीसँग विश्वभर सूचना पुर्याउने माध्यम छन्, तर सत्य र असत्य छुट्याउने धैर्य कति छ? हामीसँग उत्पादन बढाउने प्रविधि छ, तर आवश्यकताभन्दा बढी उपभोग गर्ने प्रवृत्तिमाथि नियन्त्रण छ कि छैन? यी प्रश्नले देखाउँछन् कि सभ्यताको भविष्य केवल वैज्ञानिक आविष्कारमा निर्भर हुँदैन। ज्ञानलाई न्याय, करुणा र दीर्घकालीन उत्तरदायित्वसँग जोड्ने सामाजिक चेतना पनि आवश्यक हुन्छ।
यही कारणले शिक्षा प्रणालीमा विज्ञान र मानवीय मूल्यबीच संवाद स्थापित गर्नुपर्छ भन्ने मेरो धारणा छ। विद्यार्थीलाई सूत्र, तथ्य र प्रविधि सिकाउनु आवश्यक छ; तर प्रश्न गर्न, प्रमाणको मूल्याङ्कन गर्न, फरक मतलाई सम्मान गर्न र आफ्ना निर्णयको नैतिक परिणाम बुझ्न पनि सिकाउनुपर्छ। वैज्ञानिक साक्षरतासँगै आलोचनात्मक चिन्तन, सहानुभूति, आत्मचिन्तन र नागरिक उत्तरदायित्व विकास गर्ने शिक्षा आजको आवश्यकता हो। ध्यान वा सजगताका अभ्यास समावेश गर्दा पनि तिनलाई कुनै धार्मिक विश्वास थोपर्ने माध्यम होइन, स्वैच्छिक र प्रमाणमा आधारित कल्याणकारी अभ्यासका रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्छ। शिक्षा मानिसलाई सक्षम मात्र होइन, जिम्मेवार पनि बनाउने प्रक्रिया हो।
सार्वजनिक प्रशासन र शासन व्यवस्थामा समेत यस संवादको व्यावहारिक अर्थ छ। प्रशासनिक निर्णय कानुन, तथ्याङ्क, प्रमाण र कार्यसम्पादनका आधारमा हुनुपर्छ। तर नियमको यान्त्रिक पालनाले मात्र न्याय सुनिश्चित हुँदैन। सेवाग्राहीको अवस्था बुझ्ने संवेदनशीलता, अधिकारप्रतिको सम्मान, निष्पक्षता र सार्वजनिक हितप्रतिको प्रतिबद्धता पनि आवश्यक हुन्छ। प्रविधिमैत्री प्रशासनले सेवा प्रवाह छिटो बनाउन सक्छ, तर नागरिकको गरिमा र पहुँचको सुनिश्चितता नै सुशासनको वास्तविक मापदण्ड हो। वैज्ञानिक पद्धतिले निर्णयलाई प्रमाणमा आधारित बनाउँछ; नैतिक चेतनाले त्यस निर्णयलाई मानवीय मर्यादासँग जोड्छ। यी दुवैको अभावमा शासन या त अक्षम हुन सक्छ या संवेदनहीन।
यद्यपि अध्यात्मलाई सामाजिक समस्याको एकमात्र समाधान ठान्नु पनि उचित हुँदैन। गरिबी, विभेद, भ्रष्टाचार र संरचनागत अन्यायलाई केवल मानिसको आन्तरिक चेतना कमजोर भएको परिणाम भनेर व्याख्या गर्न सकिँदैन। यस्ता समस्याका आर्थिक, राजनीतिक, संस्थागत र ऐतिहासिक कारण हुन्छन्। तिनको समाधानका लागि प्रभावकारी नीति, उत्तरदायी संस्था, कानुनी सुधार र सामाजिक सहभागिता चाहिन्छ। आध्यात्मिक मूल्यले सुधारप्रतिको नैतिक प्रेरणा दिन सक्छ, तर त्यसलाई ठोस संस्थागत परिवर्तनको विकल्प बनाउन मिल्दैन। मेरो विचारमा, व्यक्तिगत रूपान्तरण र संरचनागत सुधार एकअर्काका पूरक हुनुपर्छ।