तोमनाथ उप्रेती
नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक तथा बहुसांस्कृतिक विशेषताले समृद्ध मुलुक हो। यहाँ प्रचलित विभिन्न चाडपर्व, संस्कार र सांस्कृतिक परम्पराले राष्ट्रिय पहिचानको निर्माण तथा सामाजिक एकताको प्रवर्द्धनमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याउँदै आएका छन्। यिनै मौलिक सांस्कृतिक पर्वहरूमध्ये तिहार नेपाली समाजको विशिष्ट पहिचान बोकेको महत्त्वपूर्ण पर्व हो। यसलाई दीपावली, यमपञ्चक तथा उज्यालोको पर्वका रूपमा समेत चिनिन्छ। सामान्यतया पाँच दिनसम्म मनाइने यस पर्वले प्रकृति, पशुपक्षी, मानव सम्बन्ध, पारिवारिक आत्मीयता, धार्मिक आस्था र सामाजिक सद्भावलाई एउटै सांस्कृतिक सूत्रमा आबद्ध गरेको छ।
तिहार केवल धार्मिक अनुष्ठान वा मनोरञ्जनको अवसर मात्र होइन। यो जीवनप्रतिको सम्मान, पारस्परिक सहयोग, कृतज्ञता, प्रेम र सहअस्तित्वको सामूहिक अभिव्यक्ति पनि हो। अन्धकारमाथि प्रकाश, निराशामाथि आशा र असामञ्जस्यमाथि सद्भावको विजयको प्रतीकका रूपमा यस पर्वको दार्शनिक महत्त्व रहेको छ।
तिहारको धार्मिक आधार हिन्दू धर्मशास्त्र, पुराण, लोकविश्वास तथा प्राचीन सांस्कृतिक परम्परासँग सम्बन्धित छ। यमराज र यमुनाको पौराणिक कथाले यस पर्वको धार्मिक महत्त्वलाई विशेष रूपमा व्याख्या गर्छ। लोकपरम्पराअनुसार यमुनाले आफ्ना दाजु यमराजलाई घरमा आमन्त्रण गरी आतिथ्य सत्कार तथा टीका लगाएर दीर्घायुको कामना गरेकी थिइन्। यही परम्पराको निरन्तरताका रूपमा भाइटीका मनाउने प्रचलन विकसित भएको मानिन्छ।
त्यसैगरी, भगवान् विष्णुका उपासक तथा धनसम्पत्तिकी देवी लक्ष्मीको पूजासँग पनि तिहारको गहिरो सम्बन्ध छ। धन, ऐश्वर्य र समृद्धिकी प्रतीक लक्ष्मीको आराधना गर्दै घरआँगन सफा गर्ने, दीप प्रज्वलन गर्ने र घरलाई आकर्षक बनाउने परम्पराले स्वच्छता, श्रम, अनुशासन र समृद्धिप्रतिको सांस्कृतिक दृष्टिकोणलाई प्रतिबिम्बित गर्छ।
यस पर्वका धार्मिक मान्यताहरूमा क्षेत्रीय तथा समुदायगत विविधता पाइए पनि यसको मूल सन्देश प्रेम, सद्भाव, कृतज्ञता र कल्याणसँग सम्बन्धित रहेको देखिन्छ।
तिहारका पाँच दिनले मानव जीवन र प्रकृतिका विभिन्न पक्षलाई सम्मान गर्ने विशिष्ट सांस्कृतिक अर्थ बोकेका छन्।
काग तिहार बाट यमपञ्चक प्रारम्भ हुन्छ। कागलाई सन्देशवाहक तथा प्रकृतिको महत्त्वपूर्ण पक्षीका रूपमा सम्मान गर्दै खानेकुरा अर्पण गरिन्छ। यसले पशुपक्षीप्रतिको सहानुभूति र जैविक विविधताको संरक्षणसम्बन्धी चेतना अभिव्यक्त गर्छ।
कुकुर तिहार मा कुकुरलाई माला लगाइदिने, टीका लगाउने तथा मिठो खानेकुरा दिने परम्परा छ। कुकुरलाई मानव जीवनको विश्वासिलो साथी, सुरक्षा सहयोगी तथा निष्ठाको प्रतीक मानिन्छ। यस दिनले मानवेतर प्राणीप्रतिको प्रेम, करुणा र जिम्मेवारीको सन्देश दिन्छ।
गाई तिहार तथा लक्ष्मीपूजा समृद्धि, पवित्रता र कृषि संस्कृतिसँग सम्बन्धित छन्। नेपाली समाजमा गाईलाई धार्मिक तथा आर्थिक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण प्राणी मानिन्छ। साँझ घरआँगनमा दीप प्रज्वलन गरी लक्ष्मीको पूजा गरिन्छ। घरको सरसफाइ, सजावट, देउसीभैलो र सामूहिक उल्लासले यस दिनलाई विशेष बनाउँछन्।
गोवर्धन पूजा तथा म्हः पूजा तिहारको चौथो दिन मनाइने महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक अनुष्ठान हुन्। गोवर्धन पूजाले प्रकृति, कृषि, पशुधन र पर्यावरणीय सन्तुलनप्रतिको सम्मान प्रकट गर्छ। नेपाल संवत् मनाउने नेवार समुदायमा म्हः पूजामार्फत आफ्नै शरीर, अस्तित्व र आत्मचेतनाको पूजा गरिन्छ। यसले आत्मसम्मान र आत्मशुद्धिको दार्शनिक पक्षलाई उजागर गर्छ।
भाइटीका तिहारको अन्तिम तथा भावनात्मक रूपमा महत्त्वपूर्ण दिन हो। दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई सप्तरङ्गी टीका, माला तथा उपहार प्रदान गर्दै दीर्घायु र सुखसमृद्धिको कामना गर्छन्। दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीप्रति सम्मान, स्नेह र संरक्षणको प्रतिबद्धता व्यक्त गर्छन्। यसको मूल भावना लैङ्गिक समानता, पारिवारिक आत्मीयता र पारस्परिक उत्तरदायित्वमा आधारित हुनुपर्छ।
तिहारको सबैभन्दा विशिष्ट पक्ष प्रकृति तथा मानवेतर प्राणीप्रतिको सम्मान हो। काग, कुकुर, गाई र गोरुजस्ता जीवजन्तुको पूजा गर्नुले मानिस प्रकृतिबाट अलग अस्तित्व भएको प्राणी होइन भन्ने सन्देश दिन्छ। मानव जीवनको अस्तित्व जैविक विविधता, प्राकृतिक स्रोत र पारिस्थितिक प्रणालीसँग अन्योन्याश्रित रहेको हुन्छ।
आधुनिक पर्यावरणीय चिन्तनले पनि जैविक विविधताको संरक्षण, पशुकल्याण र प्राकृतिक स्रोतको दिगो उपयोगलाई महत्त्व दिएको छ। यस दृष्टिले तिहारका परम्पराहरूलाई केवल धार्मिक कर्मकाण्डका रूपमा नभई पर्यावरणीय नैतिकताको सांस्कृतिक अभिव्यक्तिका रूपमा समेत विश्लेषण गर्न सकिन्छ। यद्यपि धार्मिक सम्मानलाई व्यवहारमा पनि रूपान्तरण गर्दै पशुपक्षीमाथि हिंसा, उपेक्षा र अमानवीय व्यवहार अन्त्य गर्नु आवश्यक छ।
तिहार नेपाली समाजमा सामाजिक सम्बन्ध सुदृढ बनाउने महत्त्वपूर्ण माध्यम हो। यस अवसरमा परिवारका सदस्य, आफन्त, छिमेकी तथा मित्रजनबीच भेटघाट, शुभकामना आदानप्रदान र उपहार वितरण गरिन्छ। देउसीभैलोले सामूहिक सहभागिता, सिर्जनशीलता र सांस्कृतिक निरन्तरताको अभ्यासलाई प्रोत्साहन गर्छ।
देउसीभैलोका गीतमा सामाजिक विकृति, राजनीतिक अवस्था, आर्थिक चुनौती र समसामयिक विषयलाई व्यङ्ग्यात्मक तथा सिर्जनात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्ने परम्परा पनि छ। यसले लोकसंस्कृतिलाई मनोरञ्जनको माध्यममा मात्र सीमित नराखी सामाजिक चेतना अभिवृद्धिको साधन बनाएको छ।
बहुजातीय र बहुसांस्कृतिक नेपाली समाजमा तिहारले पारस्परिक सम्मान, सहिष्णुता र सांस्कृतिक सहअस्तित्वलाई प्रोत्साहन गर्न सक्छ। चाडपर्वको वास्तविक सफलता सबै समुदायको भावना र परम्पराप्रति सम्मान कायम गर्न सक्नुमा निहित हुन्छ।
तिहारले नेपाली अर्थतन्त्रका विभिन्न क्षेत्रमा मौसमी आर्थिक गतिविधि सिर्जना गर्छ। फूल, माला, फलफूल, मिठाई, लत्ताकपडा, विद्युतीय सामग्री, सजावटका वस्तु तथा उपहारको माग बढ्छ। यसबाट साना व्यवसायी, किसान, घरेलु उद्योग, हस्तकला व्यवसायी र खुद्रा व्यापारीले आर्थिक अवसर प्राप्त गर्छन्।
विशेषगरी सयपत्री तथा मखमली फूलको व्यावसायिक उत्पादनले स्थानीय कृषि उद्यमशीलतालाई प्रोत्साहन गर्न सक्छ। स्थानीय उत्पादन र घरेलु वस्तुको प्रयोग बढाउन सके तिहार आन्तरिक उत्पादन, रोजगारी र आयआर्जनको माध्यम बन्न सक्छ।
तर पछिल्लो समय चाडपर्वमा देखिने अत्यधिक उपभोग, महँगा उपहार, अनावश्यक प्रतिस्पर्धा र आयातित वस्तुप्रतिको निर्भरताले आर्थिक तथा सामाजिक चुनौती पनि सिर्जना गरेका छन्। चाडपर्वलाई आर्थिक प्रदर्शनको माध्यम बनाउनुको सट्टा स्थानीय उत्पादनको प्रवर्द्धन, मितव्ययिता र जिम्मेवार उपभोगलाई प्राथमिकता दिनु आवश्यक छ।
विश्वव्यापीकरण, सहरीकरण र सूचना प्रविधिको विस्तारले तिहार मनाउने शैलीमा परिवर्तन ल्याएको छ। पहिले परम्परागत दियो, तेल र बत्तीको प्रयोग बढी हुने गरेकामा अहिले विद्युतीय बत्ती, आधुनिक सजावट र डिजिटल माध्यमबाट शुभकामना आदानप्रदान गर्ने प्रचलन बढेको छ। विदेशमा रहेका नेपालीले पनि प्रविधिको सहायताबाट परिवारसँग भावनात्मक सम्बन्ध कायम राख्ने गरेका छन्।
यी परिवर्तनले पर्वको पहुँच र आकर्षण विस्तार गरे पनि मौलिक सांस्कृतिक अभ्यास कमजोर हुने जोखिम रहन्छ। विशेषगरी देउसीभैलोमा मौलिक गीत र सामूहिक सहभागिताको स्थानमा अत्यधिक व्यावसायिकता तथा ध्वनि प्रदूषण बढ्नु चिन्ताको विषय हो। आधुनिक प्रविधिलाई सांस्कृतिक संरक्षणको साधनका रूपमा प्रयोग गर्दै परम्पराको मौलिकता जोगाउनु आजको आवश्यकता हो।
तिहारसँग जोडिएका केही अभ्यासले वातावरण, सार्वजनिक स्वास्थ्य र सामाजिक सुरक्षामा नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छन्। पटाका तथा विस्फोटक पदार्थको प्रयोगले वायु र ध्वनि प्रदूषण बढाउनुका साथै आगलागी, दुर्घटना र शारीरिक चोटपटकको जोखिम सिर्जना गर्छ। प्लास्टिकजन्य सजावट र कृत्रिम सामग्रीको अत्यधिक प्रयोगले फोहोर व्यवस्थापनमा चुनौती थप्छ।
त्यसैगरी, जुवातास तथा अनियन्त्रित आर्थिक प्रतिस्पर्धाले पारिवारिक तनाव र आर्थिक क्षति निम्त्याउन सक्छ। चाडपर्वका नाममा हुने अनावश्यक खर्चले न्यून आय भएका परिवारमा सामाजिक दबाब सिर्जना गर्न सक्छ।
यसर्थ, वातावरणमैत्री सजावट, स्थानीय फूलको प्रयोग, सुरक्षित विद्युतीय बत्ती, प्लास्टिकको न्यूनतम उपयोग र मर्यादित मनोरञ्जनलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। तिहारलाई उल्लासपूर्ण मात्र नभई सुरक्षित, समावेशी र जिम्मेवार पर्वका रूपमा विकास गर्नु आवश्यक छ।
तिहार नेपाली समाजको धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक पहिचान, पारिवारिक आत्मीयता र सामाजिक सद्भावको समन्वित अभिव्यक्ति हो। यसले मानिसलाई आफ्नो परिवारसँग मात्र होइन, प्रकृति, पशुपक्षी र समग्र समाजसँग पनि आत्मीय सम्बन्ध स्थापित गर्न प्रेरित गर्छ। यसको पाँचदिने परम्पराभित्र निहित कृतज्ञता, करुणा, आत्मसम्मान, समृद्धि र पारस्परिक सहयोगका मूल्यहरू आधुनिक समाजका लागि पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छन्।
आजको उपभोक्तावादी, प्रतिस्पर्धात्मक र प्रविधिप्रधान समाजमा तिहारको वास्तविक महत्त्व यसको बाह्य सजावट र भौतिक वैभवमा होइन, अन्तर्निहित मानवीय मूल्य र सामाजिक सन्देशमा खोजिनुपर्छ। दीप प्रज्वलनले घर उज्यालो बनाएझैँ ज्ञान, विवेक, सदाचार र सहानुभूतिले व्यक्तिको चित्त तथा समाजको चेतना उज्यालो बनाउनुपर्छ।