तोमनाथ उप्रेती
दसैँ नेपाली समाजको महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक तथा आध्यात्मिक पर्व हो। यसले पारिवारिक आत्मीयता, सामाजिक सद्भाव, नैतिकता र मानवीय मूल्यको संरक्षण गर्ने सन्देश दिन्छ। दुर्गा र महिषासुरको आख्यानलाई नैतिक तथा मनोवैज्ञानिक दृष्टिले विश्लेषण गर्दा अहंकारबाट उत्पन्न असन्तुलन र त्यसको प्रतिरोधमा प्रकट हुने विवेकशील शक्तिको अर्थ स्पष्ट हुन्छ। यस दृष्टिले दसैँ बाह्य विजयको उत्सव मात्र नभई आत्मचिन्तन, आत्मसंयम र सकारात्मक रूपान्तरणको अवसर पनि हो।
अहंकारको मूल समस्या शक्ति प्राप्त गर्नु होइन, त्यसलाई निरङ्कुश रूपमा प्रयोग गर्नु हो। ज्ञान, धन, पद र प्रतिष्ठा आफैँमा दोषपूर्ण हुँदैनन्। तर तिनको प्रयोग अरूलाई तुच्छ ठान्न, आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गर्न वा आलोचनालाई अस्वीकार गर्न थालिएपछि उपलब्धिहरू नै पतनका कारण बन्न सक्छन्। दुर्गाको आराधनाले अन्याय, दम्भ र अविवेकविरुद्ध सङ्घर्ष गर्ने प्रेरणा दिन्छ। यसको आध्यात्मिक सार आफ्नाभित्र रहेका क्रोध, लोभ, मोह, ईर्ष्या र द्वेषजस्ता प्रवृत्तिमाथि विजय प्राप्त गर्नु पनि हो।
अहंकार र अज्ञानताबीच गहिरो सम्बन्ध छ। अज्ञानता भन्नाले औपचारिक शिक्षाको अभाव मात्र बुझिँदैन; आफ्ना सीमितता, व्यवहारका परिणाम र अरूप्रतिको उत्तरदायित्व पहिचान गर्न नसक्ने अवस्थासमेत बुझिन्छ। जब मानिसले आफ्नो अस्तित्वलाई धन, पद वा प्रतिष्ठासँग मात्र जोड्छ, तब ती उपलब्धिमा आएको परिवर्तनले उसको सोच र व्यवहारलाई प्रभावित गर्न सक्छ।
भगवद्गीताको सोह्रौँ अध्यायमा दम्भ, दर्प, अभिमान र क्रोधलाई आसुरी प्रवृत्तिसँग सम्बन्धित गरिएको छ। यसको सन्देश मानिसलाई निरुत्साहित गर्नु नभई आफ्ना आचरणको नैतिक समीक्षा गर्न प्रेरित गर्नु हो। आत्मबोधको अभावमा व्यक्तिले आफ्नै विचारलाई अन्तिम सत्य ठान्न सक्छ र फरक मतलाई सिकाइको अवसरका रूपमा ग्रहण गर्न कठिन मान्न सक्छ।
दसैँको आत्मचिन्तनले यस्तो प्रवृत्तिबाट मुक्त हुने अवसर प्रदान गर्छ। टीका, जमरा र आशीर्वादको सांस्कृतिक अर्थ सद्बुद्धि, संयम, करुणा र विवेकको विकाससँग जोडिनुपर्छ। आफूले अरूबाट सम्मानको अपेक्षा गरेझैँ अरूलाई कति सम्मान दिएको छु भन्ने प्रश्न गर्न सक्नु नै आत्मसमीक्षाको महत्त्वपूर्ण आधार हो।
दसैँ पारिवारिक पुनर्मिलन, क्षमाशीलता र सम्बन्ध नवीकरणको पर्व पनि हो। आफन्तबीच भेटघाट हुन्छ, अग्रजबाट आशीर्वाद ग्रहण गरिन्छ र नयाँ पुस्ताले सांस्कृतिक मूल्य बुझ्ने अवसर पाउँछ। तर पर्वको उल्लाससँगै सम्बन्धमा उत्पन्न असमझदारी, असन्तुष्टि र भावनात्मक दूरीको समीक्षा गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।
अहंकारले संवादलाई कमजोर बनाउँछ। व्यक्तिले आफ्नो गल्ती स्वीकार गर्न नचाहँदा वा अरूको भावनालाई पर्याप्त महत्त्व नदिँदा सम्बन्धमा दूरी बढ्न सक्छ। त्यसैले दसैँको पुनर्मिलन पारस्परिक सम्मान, सहानुभूति र समझदारी अभिवृद्धि गर्ने अवसर बन्नुपर्छ। अग्रजले कनिष्ठका विचारलाई सम्मान गर्ने, कनिष्ठले अग्रजको अनुभवबाट सिक्ने र सबैले असहमतिलाई शिष्ट संवादबाट समाधान गर्ने संस्कारले पारिवारिक सद्भावलाई सुदृढ बनाउँछ।
दसैँको सन्देश व्यक्तिगत जीवनमा मात्र सीमित छैन। राजनीति, सार्वजनिक प्रशासन, शिक्षा, व्यवसाय र सामाजिक नेतृत्वमा समेत यसको सान्दर्भिकता उत्तिकै छ। पद व्यक्तिगत श्रेष्ठताको प्रमाण होइन; त्यो सार्वजनिक हितप्रतिको जिम्मेवारी हो। अधिकारसँग उत्तरदायित्व र उपलब्धिसँग विनम्रता जोडिन सकेमा मात्र नेतृत्वले नागरिकको विश्वास प्राप्त गर्न सक्छ।
अहंकार हावी हुँदा आलोचनाप्रतिको असहिष्णुता, पक्षपात र जिम्मेवारी पन्छाउने प्रवृत्ति विकास हुन सक्छ। सफलताको श्रेय आफैँले लिने र असफलताको दोष अरूमाथि थोपर्ने व्यवहारले संस्थागत सिकाइलाई कमजोर बनाउँछ। त्यसैले सार्वजनिक जिम्मेवारीमा रहेका व्यक्तिले आफ्नो शक्ति व्यक्तिगत प्रतिष्ठाका लागि होइन, न्याय, निष्पक्षता र जनकल्याणका लागि प्रयोग गर्नुपर्छ।
विनम्रता भनेको निर्णय गर्न नसक्नु होइन; तथ्य, विवेक र नागरिकको हितका आधारमा निर्णय गर्दै त्यसको परिणामप्रति उत्तरदायी रहनु हो। सच्चा नेतृत्वको मूल्याङ्कन प्रशंसाको आधारमा मात्र होइन, उसले समाजमा स्थापित गरेको विश्वास र सकारात्मक परिवर्तनका आधारमा हुनुपर्छ।दसैँमा नयाँ वस्तु खरिद गर्ने, उपहार दिने र पारिवारिक उत्सव मनाउने परम्परा छ। यस्ता अभ्यासले सामाजिक सम्बन्ध र आर्थिक गतिविधिलाई प्रोत्साहन गर्छन्। तर पर्वको अर्थ प्रदर्शन र उपभोगमा मात्र सीमित हुँदा यसको आध्यात्मिक पक्ष ओझेलमा पर्न सक्छ।
आफ्नो आर्थिक हैसियत देखाउन अनावश्यक खर्च गर्ने वा अरूको अवस्थासँग तुलना गरेर हीनभावना अथवा श्रेष्ठताबोध पाल्ने प्रवृत्ति उचित हुँदैन। आफ्नो सामर्थ्यअनुसार उत्सव मनाउनु, आवश्यकतामा परेकालाई सहयोग गर्नु र सामाजिक मर्यादा कायम राख्नु जिम्मेवार व्यवहार हो। समृद्धिको वास्तविक महत्त्व त्यसको विवेकपूर्ण उपयोग र सामाजिक हितमा योगदान दिन सक्ने क्षमतामा निहित हुन्छ।
अहंकारमाथि विजय प्राप्त गर्न आत्मसमीक्षा, आलोचनाप्रतिको खुलापन, करुणा, सामूहिक उपलब्धिको सम्मान र नैतिक अनुशासन आवश्यक हुन्छ। पूजा, ध्यान, प्रार्थना र स्वाध्यायको सार दैनिक व्यवहारमा सत्यनिष्ठा, सहिष्णुता र उत्तरदायित्वका रूपमा अभिव्यक्त हुनुपर्छ।
दसैँको वास्तविक उपलब्धि उत्सवको भव्यतामा मात्र होइन, त्यसले मानिसको सोच र व्यवहारमा ल्याएको सकारात्मक परिवर्तनमा खोजिनुपर्छ। दुर्गा र महिषासुरको आख्यानले शक्ति र दम्भबीचको भिन्नता स्पष्ट पार्छ। शक्ति जब विवेक, न्याय र लोककल्याणसँग जोडिन्छ, तब त्यसले संरक्षण र प्रगतिको आधार निर्माण गर्छ; तर अहंकारको अधीनमा पुग्दा विनाशको कारण बन्न सक्छ।
अन्ततः मानिसको महानता पद, सम्पत्ति वा प्रशंसाले मात्र निर्धारण हुँदैन। आफ्नो शक्ति कति संयमित रूपमा प्रयोग गर्छ, अरूलाई कति सम्मान दिन्छ र आफ्ना कमजोरी स्वीकारेर कति सुधार गर्छ भन्ने कुराले पनि उसको व्यक्तित्वको उचाइ निर्धारण गर्छ। दसैँले हामी सबैलाई आफ्ना दुर्गुणमाथि विजय प्राप्त गर्न, सम्बन्धमा आत्मीयता बढाउन र सामूहिक कल्याणमा योगदान दिन प्रेरित गरोस्। यही विनम्रता, सद्भाव र नैतिक चेतनामा दसैँको दार्शनिक सार निहित छ।