तोमनाथ उप्रेती
उपसचिव, नेपाल सरकार
हरेक यात्रा सडकबाट सुरु हुँदैन। केही यात्रा प्रश्नबाट सुरु हुन्छन्। केही यात्रा मौनताबाट। केही यात्रा आफ्नै अन्तरात्मातर्फ फर्किएपछि सुरु हुन्छन्। मेरो एउटा यस्तो यात्रा श्रीमद्भगवद्गीताको पानाबाट सुरु भयो। हातमा गीता थियो। मनमा एउटा प्रश्न थियो—मान्छे सफल कसरी हुन्छ? सफलता के पद हो? के प्रतिष्ठा हो? के धन हो? के अरूको प्रशंसा हो? अथवा आफूभित्रको अशान्तिलाई जित्नु नै वास्तविक सफलता हो? यी प्रश्न बोकेर म गीताको यात्रामा निस्किएँ। यो यात्रा मनका पहाड, मोहका खोँच र अहंकारका अँध्यारा गल्ली हुँदै आत्मबोधतर्फ जाने यात्रा थियो।
आँखा चिम्लिएँ। कुरुक्षेत्र देखिएझैँ भयो। धूलो उडिरहेको थियो। शंख बजिरहेका थिए। रथहरू तयार थिए। सेनाहरू आमनेसामने थिए। तर युद्धभूमिको सबैभन्दा ठूलो द्वन्द्व बाहिर थिएन। त्यो अर्जुनको मनभित्र थियो। अर्जुनका हात काँपे। गाण्डीव झर्यो। आफ्नै स्वजनविरुद्ध युद्ध गर्ने प्रश्नले उनको चेतना थिच्यो। त्यो क्षण मलाई आजको मानिसको जीवनजस्तै लाग्यो। बाहिर हामी सफल देखिन्छौँ। भित्र अनेक प्रश्नसँग लडिरहेका हुन्छौँ। कहिलेकाहीँ कार्यालय पनि कुरुक्षेत्र हुन्छ। निर्णय पनि युद्ध हुन्छ। कर्तव्य र मोह आमनेसामने हुन्छन्। नियम र सम्बन्धबीच द्वन्द्व हुन्छ। स्वार्थ र सार्वजनिक हितबीच संघर्ष हुन्छ। त्यसैले गीताको कुरुक्षेत्र हरेक युगको मनुष्यभित्र पुनः जन्मिने मैदान हो।
मेरो यात्रा पहिलोपटक सोचतर्फ मोडियो। गीता मनको शक्तिबारे शिक्षा दिन्छ। मानिसको व्यवहार उसको मानसिक अवस्थासँग जोडिएको हुन्छ। चित्त अशान्त छ भने बाहिरी सुविधा पनि पर्याप्त हुँदैन। चित्त निर्मल छ भने कठिनाइभित्र पनि बाटो देखिन्छ। मलाई लाग्यो—व्यक्तित्वको पहिलो निर्माण विचारबाट हुन्छ। विचार बीउ हो। व्यवहार त्यसको बिरुवा हो। चरित्र त्यसको वृक्ष हो। अन्ततः व्यक्तित्व त्यसैको छायाँ हो। त्यसैले व्यक्तित्व विकासको पहिलो खुड्किलो बाहिर खोजेर भेटिँदैन। त्यो आफ्नै मनभित्र हुन्छ। शुभ चिन्तनले विवेक जगाउँछ। विवेकले सही निर्णय गराउँछ। सही निर्णयले चरित्र बनाउँछ। यात्राको यो पहिलो मोडमा मैले आफैँलाई सोधेँ—मेरो सोचले मलाई कहाँ पुर्याइरहेको छ? उत्तर खोज्दै म अघि बढेँ।
अर्को मोडमा कृष्णको आवाज सुनिएझैँ भयो।कर्म गर। जीवनमा कर्मबाट भाग्न सकिँदैन। प्रश्न कर्म गर्ने कि नगर्ने होइन। प्रश्न कर्म कस्तो गर्ने भन्ने हो। गीताको कर्मयोगले यही ठाउँमा मलाई रोकेको थियो। कर्तव्य गर। निष्ठापूर्वक गर। परिणामप्रतिको आसक्तिले कर्मलाई कमजोर नबनाऊ। सार्वजनिक सेवामा यो शिक्षा अझ गहिरो लाग्छ। एउटा फाइलको पछाडि एउटा मानिसको जीवन हुन सक्छ। एउटा निर्णयले कसैको अवसर खोल्न सक्छ। एउटा ढिलाइले कसैको आशा रोक्न सक्छ। त्यसैले प्रशासनिक कर्ममा निष्पक्षता आवश्यक छ। पारदर्शिता आवश्यक छ। उत्तरदायित्व आवश्यक छ। पदभन्दा कर्तव्य ठूलो हुनुपर्छ। कर्मभूमि कार्यालय होस् वा खेत। विद्यालय होस् वा अस्पताल। कर्मको मूल्य त्यहीँबाट सुरु हुन्छ जहाँ स्वार्थभन्दा कर्तव्य अगाडि आउँछ।
यात्रा अघि बढ्दै जाँदा बाटोको छेउमा धेरै मानिस केही खोजिरहेका देखिए। कसैले धन खोजिरहेको थियो। कसैले पद। कसैले प्रशंसा। कसैले प्रतिष्ठा। तर खोज्दाखोज्दै उनीहरू आफैँलाई हराइरहेका थिए। गीताको “कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन” भन्ने शिक्षा सम्झिएँ। यसको मर्म कर्मबाट विमुख हुनु होइन। कर्मको फलप्रतिको अन्धआसक्तिबाट मुक्त हुनु हो। मानिसले भविष्यको फलको चिन्तामा वर्तमानको कर्म बिगार्न सक्छ। प्रशंसाको लोभले सत्यलाई कमजोर बनाउन सक्छ। पदको मोहले विवेकलाई दबाउन सक्छ। मलाई लाग्यो—सफलता फल प्राप्त गर्नु मात्र होइन। सही तरिकाले कर्म गर्न सक्नु पनि सफलता हो। कहिलेकाहीँ परिणाम हाम्रो हातमा हुँदैन। तर प्रयत्न हाम्रो हातमा हुन्छ। निष्ठा हाम्रो हातमा हुन्छ। इमानदारी हाम्रो हातमा हुन्छ। त्यसैले मैले यात्राको यो मोडमा एउटा कुरा सिकेँ—फलभन्दा पहिले कर्मलाई पवित्र बनाउनुपर्छ।
अब बाटो शान्त भयो। वरिपरि कुनै भीड थिएन। केवल एउटा मौनता थियो। त्यही मौनतामा भक्तियोगको अनुभूति भयो। भक्ति केवल पूजा होइन। भक्ति समर्पण हो। अहंकारको भार घटाउनु हो। आफूभन्दा ठूलो सत्यलाई स्वीकार गर्नु हो। मानिसले सबै कुरा आफूले नियन्त्रण गर्न खोज्दा थाक्छ। जीवनमा केही कुरा आफ्नो नियन्त्रणभन्दा बाहिर छन्। जन्म। मृत्यु। समय। प्रकृतिका परिवर्तन। अरूका निर्णय। त्यसैले समर्पण कमजोरी होइन। विवेकपूर्ण समर्पण आत्मबलको अर्को रूप हो।
सार्वजनिक प्रशासकका लागि पनि यो शिक्षा अर्थपूर्ण छ। पद स्थायी हुँदैन। कुर्सी स्थायी हुँदैन। अधिकार स्थायी हुँदैन। तर कर्मको प्रभाव रहिरहन सक्छ। त्यसैले पदमा हुँदा अहंकार नगर्नु र पदबाट हट्दा निराश नहुनु। यही समत्वको अभ्यास हो।
यात्राको अर्को चरण ज्ञानतर्फ थियो। अज्ञान अँध्यारो हो। तर सबै सूचना ज्ञान होइनन्। धेरै कुरा जान्नु र सही कुरा बुझ्नु फरक कुरा हो। ज्ञानले विवेक जन्माउँछ। विवेकले मोह काट्छ। मोह हटेपछि निर्णय स्पष्ट हुन्छ। गीताले आत्मा र शरीरको भिन्नताको चर्चा गर्छ। शरीर परिवर्तनशील छ। आत्माको स्वरूपलाई अविनाशी मानिएको छ। यो दर्शनले मृत्यु र परिवर्तनलाई नयाँ दृष्टिले हेर्न सिकाउँछ। मानिसले आफ्नो सम्पत्ति, पद, शरीर र प्रतिष्ठालाई नै सम्पूर्ण अस्तित्व ठान्दा भय बढ्छ। तर जीवनलाई परिवर्तनको निरन्तर प्रक्रियाका रूपमा बुझ्दा आसक्ति केही हलुका हुन्छ। त्यस दिन मैले बुझेजस्तो लाग्यो—ज्ञानको अन्तिम उद्देश्य धेरै कुरा संग्रह गर्नु होइन। भ्रम कम गर्नु हो। बाहिरी संसारलाई जित्नेभन्दा पहिले आफ्नै अज्ञानमाथि विजय प्राप्त गर्नु नै ज्ञानयात्राको वास्तविक अर्थ रहेछ।
समय नदीजस्तै बगिरहेको थियो। हिजोको पद आज स्मृति हुन्छ। हिजोको भवन आज पुरानो हुन्छ। हिजोको शक्ति आज इतिहास बन्छ। मानिस आउँछ। केही समय बस्छ। अनि जान्छ। गीताको अनित्यता सम्बन्धी शिक्षाले यही सत्य सम्झाउँछ। हामी “मेरो” भन्ने शब्दमा धेरै बाँधिन्छौँ। मेरो घर। मेरो पद। मेरो धन। मेरो प्रतिष्ठा। मेरो विचार। तर समयले बिस्तारै सबै स्वामित्वका भ्रमहरू खोल्दै जान्छ। खाली हात आउने र खाली हात जाने जीवनको सत्यले लोभलाई प्रश्न गर्छ। यसको अर्थ सम्पत्ति त्याग्नु मात्र होइन। सम्पत्तिप्रतिको अन्धआसक्ति त्याग्नु हो। पद छोड्नु मात्र होइन। पदको अहंकार छोड्नु हो। त्यहीँ मैले यात्राको एउटा गहिरो दृश्य देखेँ—मान्छे वस्तु जम्मा गर्दै जान्छ। समय भने उसलाई बिस्तारै आफैँतिर फर्काउँदै लैजान्छ।
बाटोमा दुःखका धेरै अनुहार भेटिए। कसैको आँखामा बेरोजगारी थियो। कसैको अनुहारमा ऋणको चिन्ता। कसैको घरमा बिरामी थियो। कसैको जीवनमा विभेद। कसैको मनमा असफलताको पीडा। गीताले दुःखलाई केवल भाग्यको परिणाम मानेर बस्न सिकाउँदैन। यसले मनको स्थिरता, कर्तव्य, आत्मसंयम र विवेकको बाटो देखाउँछ। दुःख जीवनको अन्त्य होइन। कहिलेकाहीँ त्यो चेतनाको नयाँ सुरुवात हुन्छ। अर्जुनको विषाद नै गीताको आरम्भ बन्यो। यही दृश्यले मलाई छोयो। जीवनका सबै संकट विनाशका संकेत हुँदैनन्। केही संकट परिवर्तनका ढोका पनि हुन्छन्। अँध्यारोले उज्यालोको मूल्य सिकाउँछ। प्रश्नले उत्तरको खोजी गराउँछ। विषादले विवेकको ढोका खोल्न सक्छ। त्यसैले जीवनको कठिन बाटोबाट भाग्नु होइन। त्यसलाई अर्थपूर्ण यात्रामा बदल्नु आवश्यक रहेछ।
अब मेरो यात्राको बाटो समत्वतर्फ गयो। सफलतामा अत्यधिक उन्माद नगर्नु। असफलतामा अत्यधिक निराश नहुनु। प्रशंसामा नफुल्नु। आलोचनामा नटुट्नु। यो सजिलो छैन। तर व्यक्तित्व विकासको गहिरो अभ्यास यही हो। सार्वजनिक जीवनमा यो अझ कठिन हुन्छ। एउटा निर्णयले प्रशंसा ल्याउन सक्छ। अर्को निर्णयले आलोचना। एउटै काम कसैका लागि राम्रो र कसैका लागि असन्तोषजनक हुन सक्छ। त्यसैले विवेक आवश्यक हुन्छ। समत्व भने भावना हराउनु होइन। भावनाको दास नहुनु हो। न्याय गर्दा सम्बन्धले नछेक्नु। सेवा गर्दा स्वार्थले नछेक्नु। निर्णय गर्दा भयले नछेक्नु। सार्वजनिक पदमा बस्ने मानिसका लागि समत्व केवल आध्यात्मिक आदर्श होइन। यो प्रशासनिक नैतिकताको आधार पनि हो। निर्णयमा मनको शान्ति भएन भने बाहिरी निष्पक्षता पनि कमजोर हुन सक्छ।
कुरुक्षेत्रको कल्पनाबाट सुरु भएको यात्रा अब मेरो आफ्नै कर्मक्षेत्रमा आइपुगेको थियो। कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालयका फाइलहरू अगाडि थिए। अंकहरू थिए। बजेट थियो। राजस्व थियो। तलब थियो। निवृत्तिभरण थियो। सरकारी दायित्व थियो। तर प्रत्येक अंकको पछाडि मानिस थिए। प्रत्येक दस्तावेजको पछाडि कुनै परिवारको अपेक्षा थियो। प्रत्येक निर्णयको पछाडि सार्वजनिक विश्वास थियो। त्यस क्षण गीता फेरि सम्झिएँ। कर्मलाई पूजा मान्ने हो भने सार्वजनिक सेवा पनि साधना बन्न सक्छ। जिम्मेवारीलाई बोझ नठानी अवसर मान्ने हो भने कार्यालय पनि कर्मभूमि बन्न सक्छ। प्रशासकको वास्तविक परीक्षा निर्णयमा हुन्छ। व्यवहारमा हुन्छ।
नागरिकसँगको सम्बन्धमा हुन्छ। निष्पक्षता कागजमा लेखेर मात्र पुग्दैन। त्यसलाई व्यवहारमा उतार्नुपर्छ। यहीँ आएर गीता मेरो लागि पुस्तकबाट व्यवहारको मार्गदर्शक बन्न पुग्यो।
यात्राको सबैभन्दा कठिन मोड आफ्नै मनभित्र थियो। बाहिरका शत्रु देखिन्छन्। भित्रका शत्रु देखिँदैनन्। लोभ, मोह, अहंकार, ईर्ष्या, द्वेष यी मनका अदृश्य यात्रु हुन्। उनीहरू मानिससँगै हिँड्छन्। अवसर पर्खन्छन्। अनि कमजोर क्षणमा निर्णयलाई प्रभावित गर्छन्। गीताको साधना यिनै वृत्तिमाथि विजयको यात्रा पनि हो। प्रशासकका लागि यो शिक्षा विशेष महत्त्वपूर्ण छ। अधिकारसँगै प्रलोभन आउन सक्छ। निर्णयसँगै दबाब आउन सक्छ। पदसँगै अहंकार आउन सक्छ। त्यसैले बाहिरी नियमसँगै आन्तरिक अनुशासन पनि आवश्यक छ। कानुनले गलत काम रोक्न सक्छ। तर विवेकले गलत इच्छा नै रोक्न सक्छ। नियमले व्यवहार नियन्त्रण गर्न सक्छ। आत्मसंयमले नियत शुद्ध राख्न सक्छ। यही अन्तरशुद्धि नै सार्वजनिक नैतिकताको मौन आधार हो।
एक साँझ म एक्लै थिएँ। दिनभरका काम सम्झिएँ। कति निर्णय सही भए? कति निर्णय अझ राम्रो गर्न सकिन्थ्यो? कतै स्वार्थ मिसियो कि? कतै अहंकार बोल्यो कि? कतै कसैको पीडा बुझ्न छुट्यो कि? आफैँसँग प्रश्न गरेँ। त्यही आत्मसंवाद गीताको अर्को पाठजस्तो लाग्यो। आत्मविकास अरूलाई सुधारेर सुरु हुँदैन। आफैँलाई हेरेर सुरु हुन्छ। मानिसले संसारलाई बदल्न चाहन्छ। तर आफ्नै मन बदल्न कठिन मान्छ। तर परिवर्तनको वास्तविक यात्रा त्यहीँबाट सुरु हुन्छ। मन शुद्ध भयो भने दृष्टि बदलिन्छ। दृष्टि बदलियो भने व्यवहार बदलिन्छ। व्यवहार बदलियो भने सम्बन्ध बदलिन्छ। सम्बन्ध बदलियो भने समाज पनि विस्तारै बदलिन सक्छ। त्यसैले आध्यात्मिकता संसारबाट भाग्ने बाटो होइन। आफूलाई शुद्ध बनाएर संसारमा अझ जिम्मेवार भएर फर्किने बाटो पनि हो।
अब मेरो यात्रा लगभग अन्त्यतिर थियो। तर अन्त्यमा आएर मैले बुझें कुरुक्षेत्र टाढाको युद्धभूमि होइन। त्यो हरेक मानिसको अन्तरद्वन्द्व हो। अर्जुन केवल एक पात्र होइनन्। उनी हाम्रो द्विविधाको प्रतीक हुन्। कृष्ण केवल सारथि होइनन्। उनी विवेकका प्रतीक पनि हुन्। रथ केवल युद्धको साधन होइन। त्यो जीवनको प्रतीक हो। घोडाहरू इन्द्रिय हुन्। लगाम संयम हो। सारथि विवेक हो। यात्री आत्मा हो। जब इन्द्रियहरू अनियन्त्रित हुन्छन्, रथ दिशाहीन हुन्छ। जब विवेकले लगाम समाउँछ, यात्रा सही दिशामा अघि बढ्छ।
यात्रा सकिएको छैन। सायद कहिल्यै सकिँदैन। हरेक बिहान नयाँ कुरुक्षेत्र लिएर आउँछ। हरेक निर्णय नयाँ परीक्षा हुन्छ। हरेक पद नयाँ जिम्मेवारी हुन्छ। हरेक सम्बन्ध नयाँ पाठ हुन्छ। गीताले मलाई सफलता बाहिर खोज्नुभन्दा पहिले भित्र खोज्न सिकाएको छ। कर्मयोगले निष्ठा सिकाएको छ। भक्तियोगले समर्पण सिकाएको छ। ज्ञानयोगले विवेक सिकाएको छ। ध्यानले स्थिरता सिकाएको छ। समत्वले सन्तुलन सिकाएको छ। सार्वजनिक सेवाको यात्रा पनि यही शिक्षाबाट अर्थपूर्ण बन्न सक्छ। नागरिकप्रतिको सेवा नैतिक जिम्मेवारी हो। पद अधिकार होइन। उत्तरदायित्व हो। अन्ततः मैले बुझें,जीवनको सबैभन्दा ठूलो यात्रा पदबाट प्रतिष्ठातर्फ होइन। बाह्य सफलताबाट आन्तरिक सफलतातर्फ हो। कुरुक्षेत्रबाट कर्मक्षेत्रसम्म। कर्मक्षेत्रबाट आत्मक्षेत्रसम्म। अनि आत्मक्षेत्रबाट चेतनाको उज्यालोतर्फ। सायद गीताको यात्रा यही हो।आफूलाई जित्दै संसारमा आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्ने यात्रा। फलको मोह घटाउँदै कर्मको गरिमा बढाउने यात्रा। अहंकारबाट समर्पणतर्फ जाने यात्रा। अज्ञानबाट ज्ञानतर्फ जाने यात्रा। र अन्ततः मानिसबाट महामानवतर्फ उक्लिने एउटा शान्त, निरन्तर र अविराम यात्रा।