नेपाल संवत् एउटा पात्रो मात्र होइन

✍️ धर्म डंगोल

नेपाल संवत् एउटा पात्रो मात्र होइन, हाम्रो सभ्यताको पहिचान हो। शंखधर साख्वा एउटा ऐतिहासिक नाम मात्र होइनन्, सामाजिक न्याय र परोपकारको आदर्श हुन्। उनको स्मृतिमा नयाँ वर्ष मनाउनुको वास्तविक अर्थ उनको त्याग, उदारता र मानवीय चेतनालाई आफ्नो व्यवहारमा उतार्नु हो। जसले आफ्नो सम्पत्ति जनताको मुक्तिका लागि समर्पण गर्न सक्छ, वास्तविक इतिहासमा त्यही व्यक्ति महान हुन्छ। राजकीय शक्ति, धनसम्पत्ति र पदप्रतिष्ठाभन्दा जनताको दुःखमा मलम लगाउने मानवीय कर्म नै इतिहासमा अमर रहन्छ।
नेपाल संवत्को मौलिकता, नेपाली सभ्यता र शंखधर साख्वाको योगदानलाई भावी पुस्तासम्म पुर्‍याउनु हामी सबैको साझा दायित्व हो।
नेपाल संवत् हाम्रो गौरव, शंखधर साख्वा हाम्रो प्रेरणा र सामाजिक न्याय हाम्रो संकल्प बनोस्

नेपाल संवतको प्रारम्भसँग सम्बन्धित प्रचलित जनश्रुतिअनुसार भक्तपुरबाट काठमाडौं उपत्यकातर्फ ल्याइएको बालुवालाई शंखधर साख्वाले सुनमा परिणत भएको सम्पत्तिका रूपमा प्राप्त गरे र त्यसैको उपयोग गरी जनताको ऋणमोचन गराए। यही ऐतिहासिक किंवदन्तीसँग जोडेर नेपाल संवतको सुरुवात भएको मानिन्छ। यद्यपि बालुवा सुनमा परिणत भएको कथालाई प्रमाणित ऐतिहासिक तथ्यभन्दा पनि पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सांस्कृतिक जनश्रुतिका रूपमा बुझ्नुपर्छ। तर यस कथाले शंखधर साख्वाको उदारता, सामाजिक उत्तरदायित्व र जनताको दुःखप्रतिको संवेदनशीलतालाई जीवन्त रूपमा प्रस्तुत गर्छ।

शंखधर साख्वाको जीवनसँग जोडिएको सबैभन्दा ठूलो सन्देश आर्थिक समानता, सामाजिक न्याय, मानवीय संवेदना र सामूहिक मुक्तिको आदर्श हो। आज समाजमा धन र सम्पत्तिको असमान वितरण छ, श्रम गर्ने मानिस नै आर्थिक शोषणको मारमा छन् र सम्पन्नताको परिभाषा व्यक्तिगत स्वार्थमा सीमित हुँदै गएको छ। यस्तो परिस्थितिमा शंखधर साख्वाको योगदानलाई सम्झनु भनेको केवल विगतको गौरवगाथा गाउनु होइन, वर्तमान समाजलाई मानवीयता र न्यायको बाटोमा अघि बढ्न प्रेरित गर्नु पनि हो।

नेपाल संवतको इतिहास बुझ्दा एउटा महत्वपूर्ण पक्षमा ध्यान दिनुपर्छ। सन् ८७९ मा राजा राघवदेवको शासनकालमा नेपाल संवत् सुरु भएको ऐतिहासिक आधार भेटिन्छ। तर नेपाल संवतको सुरुवात शंखधर साख्वाकै ऋणमोचन कार्यका कारण भएको भन्ने कथा पछिल्ला वंशावली तथा जनश्रुतिहरूमा स्पष्ट रूपमा विकसित भएको देखिन्छ। त्यसैले बालुवा सुन भएको र त्यसबाट सबैको ऋण तिरेको कथालाई प्रमाणित ऐतिहासिक तथ्यभन्दा ऐतिहासिक परम्परा र जनविश्वासका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उचित हुन्छ।
यस विषयमा इतिहासकारहरूबीच अझै विमर्श छ। तर यसले शंखधर साख्वाको सांस्कृतिक र सामाजिक महत्वलाई कम गर्दैन।

शंखधर साख्वाको योगदान कुनै जाति, समुदाय वा भूगोलको सीमाभित्र कैद गर्न मिल्ने विषय होइन। उनी समग्र नेपाली समाजका साझा ऐतिहासिक व्यक्तित्व हुन्। तत्कालीन सामाजिक संरचनामा जातीय तथा वर्गीय विभेद विद्यमान रहेको समयमा एउटा व्यापारीले जनताको ऋणमुक्तिलाई आफ्नो सम्पत्तिभन्दा ठूलो उपलब्धि ठान्नु आफैँमा असाधारण सामाजिक चेतनाको उदाहरण हो। उनको योगदानले एउटा गम्भीर सन्देश दिन्छ– मानिसको महानता उसले कति सम्पत्ति जम्मा गर्‍यो भन्ने कुराले होइन, उसले समाजका लागि कति त्याग गर्न सक्यो भन्ने कुराले निर्धारण गर्छ।
नेपाल सरकारले वि.सं. २०५६ सालमा शंखधर साख्वालाई राष्ट्रिय विभूतिको सम्मान प्रदान गरेको थियो। त्यसैगरी वि.सं. २०६५ सालमा नेपाल संवत्लाई राष्ट्रिय संवतका रूपमा मान्यता दिने निर्णय भयो। यसले नेपाल संवत् र शंखधर साख्वाको योगदानलाई राष्ट्रिय इतिहासमा थप संस्थागत पहिचान प्रदान गरेको छ।
🌻🌻न्हुँदया भिन्तुना🌻🌻