नैतिक सोच र सत्कर्म

तोमनाथ उप्रेती
आज बिहान म यात्रामा निस्किएँ। गन्तव्य निश्चित थिएन। बाटो अपरिचित पनि थिएन। म आफ्नै मनको बाटोमा हिँडिरहेको थिएँ। बाहिर घाम उदाउँदै थियो। भित्र अनेक प्रश्न जाग्दै थिए। म आफैँसँग संवाद गर्न चाहन्थेँ। जीवनको अर्थ खोज्न चाहन्थेँ। सफलता, सुख र सन्तुष्टिबीचको अन्तर बुझ्न चाहन्थेँ। मनमा एउटा प्रश्न बारम्बार उठिरहेको थियो। आखिर मानिसलाई महान् बनाउने कुरा के हो? धन, पद, प्रतिष्ठा वा सम्पत्ति? कि उसको नैतिक सोच र सत्कर्म?
म हिँडिरहेँ। बाटोको छेउमा एउटा पुरानो रूख देखेँ। त्यसका हाँगा विशाल थिए। पातहरू हरिया थिए। तर जराहरू कमजोर भएका भए त्यो रूख कति दिन टिक्थ्यो होला? मैले सोचेँ, मानिसको जीवन पनि त्यस्तै रहेछ। धन त्यसका हाँगा हुन सक्छन्। पद त्यसका पात हुन सक्छन्। प्रतिष्ठा त्यसका फूल हुन सक्छन्। तर नैतिकता त्यसको जरा हो। सत्कर्म त्यसको जीवनरस हो। जरा सुक्यो भने बाहिरी हरियालीले रूखलाई बचाउन सक्दैन। नैतिकता हरायो भने भौतिक उपलब्धिले मानिसलाई पूर्ण बनाउन सक्दैन।
मलाई लाग्यो, म जीवनभर बाहिरी उपलब्धिको पछि दौडिरहेको रहेछु। अझ धेरै प्राप्त गर्ने इच्छा। अझ माथि पुग्ने आकाङ्क्षा। अरूभन्दा अगाडि रहने प्रतिस्पर्धा। तर के यही नै जीवन हो? प्राप्तिको सीमा कहाँ छ? एउटा इच्छा पूरा भएपछि अर्को इच्छा जन्मिन्छ। एउटा शिखर चढेपछि अर्को शिखर देखिन्छ। मानिस दौडिरहन्छ। तर कहिलेकाहीँ आफू किन दौडिरहेको छु भन्ने कुरा नै बिर्सन्छ। मैले आफैँलाई सोधेँ, के मेरो यात्रामा गन्तव्यभन्दा दौड ठूलो भएको त छैन?
त्यही बेला एउटा बालक विद्यालयतर्फ जाँदै गरेको देखेँ। उसको झोलामा किताब थिए। अनुहारमा उत्साह थियो। उसले बाटोमा खसेको एउटा कागज उठायो। नजिकैको फोहोर राख्ने भाँडामा हाल्यो। कसैले उसलाई धन्यवाद दिएन। कसैले प्रशंसा गरेन। ऊ चुपचाप आफ्नो बाटो लाग्यो। त्यो दृश्य सानो थियो। तर त्यसले मेरो मनमा ठूलो प्रश्न उठायो। राम्रो काम गर्न सधैँ पुरस्कार चाहिन्छ र? सत्कर्मको मूल्य अरूले देख्दा मात्र बढ्छ र? सायद वास्तविक नैतिकता त्यही हो, जहाँ सही काम गर्न बाहिरी प्रशंसाको प्रतीक्षा गरिँदैन।
मलाई गीता सम्झना आयो। कर्म गर, फलको आसक्तिमा नबाँधिऊ। यस शिक्षाले मलाई नयाँ अर्थ दियो। फलको इच्छा हुनु स्वाभाविक हो। तर फलप्रतिको अत्यधिक आसक्तिले कर्मको पवित्रता कमजोर बनाउन सक्छ। जब म केवल आफ्नो लाभका लागि काम गर्छु, तब अरूको हित ओझेलमा पर्न सक्छ। जब म कर्तव्यलाई प्राथमिकता दिन्छु, तब मेरो कर्मको दायरा फराकिलो हुन्छ। म आफूभन्दा बाहिरको संसार देख्न थाल्छु। समाज देख्छु। दुःख देख्छु। अन्याय देख्छु। अनि जिम्मेवारी पनि देख्छु।
म अगाडि बढेँ। सडकमा मानिसहरू आआफ्नै गन्तव्यतर्फ दौडिरहेका थिए। कसैलाई कार्यालय पुग्न हतार थियो। कसैलाई व्यापारको चिन्ता थियो। कसैलाई परिवारको जिम्मेवारी थियो। सबैको जीवनमा इच्छा थिए। सबैको मनमा आशा थिए। तर इच्छाले सधैँ सही बाटो देखाउँदैन। इच्छा विवेकसँग जोडियो भने सिर्जना बन्छ। लोभसँग जोडियो भने विनाशको कारण बन्न सक्छ। क्रोधले विवेकलाई छोप्छ। ईर्ष्याले सम्बन्धलाई कमजोर बनाउँछ। आसक्तिले स्वतन्त्र निर्णय गर्न कठिन बनाउँछ। मैले बुझ्दै गएँ, मनको शक्ति ठूलो छ। तर त्यही मनलाई दिशा दिनु अझ ठूलो कुरा हो।
मलाई स्वामी विवेकानन्दका शिक्षाहरू सम्झना भए। मनलाई अनुशासित बनाउनुपर्छ। विचारलाई एकाग्र बनाउनुपर्छ। आत्मविश्वास जगाउनुपर्छ। मैले आफ्नो जीवनतर्फ फर्केर हेरेँ। कति पटक सानो असफलताले मेरो मन विचलित बनाएको थियो। कति पटक अरूको व्यवहारले मेरो शान्ति खोसेको थियो। कति पटक भविष्यको चिन्ताले वर्तमानको आनन्द घटाएको थियो। बाहिरी संसारलाई नियन्त्रण गर्न खोज्दा म थाकेको थिएँ। तर आफ्नो प्रतिक्रिया नियन्त्रण गर्ने अभ्यासमा कति ध्यान दिएको थिएँ? प्रश्न कठिन थियो। उत्तर पनि मभित्रै खोज्नुपर्ने थियो।
म एउटा शान्त ठाउँमा बसेँ। आँखा बन्द गरेँ। श्वास भित्र आयो। बाहिर गयो। विचारहरू आइरहे। पुराना सम्झना आए। अपूरा कामहरू सम्झिए। भविष्यका योजनाहरू मनमा आए। मैले तिनलाई जबर्जस्ती हटाउने प्रयास गरिनँ। केवल नियालिरहेँ। बिस्तारै मनको गति केही शान्त भयो। मैले महसुस गरेँ, ध्यान संसारबाट भाग्नु होइन। आफ्नै मनलाई बुझ्ने अभ्यास हो। मनमा उठेका प्रत्येक विचारलाई सत्य ठान्नु आवश्यक छैन। प्रत्येक इच्छालाई पूरा गर्नु पनि आवश्यक छैन। विचारलाई विवेकले जाँच्न सकिन्छ। इच्छालाई संयमले दिशा दिन सकिन्छ।
त्यसपछि मैले एउटा अर्को सत्य बुझेँ। सकारात्मक सोच भनेको सबै कुरा राम्रो हुन्छ भनेर आँखा बन्द गर्नु होइन। समस्यालाई स्वीकार गरेर समाधान खोज्ने साहस हो। असफलतालाई अन्त्य होइन, सिकाइको अवसर मान्नु हो। गल्ती भएपछि बहाना बनाउनुको सट्टा त्यसलाई सच्याउनु हो। पीडामा डुब्नुको सट्टा त्यसबाट अर्थ खोज्नु हो। सकारात्मक सोचले यथार्थलाई अस्वीकार गर्दैन। त्यसले यथार्थसँग सामना गर्ने शक्ति दिन्छ। तर सकारात्मक सोच नैतिकताविहीन भयो भने त्यसले स्वार्थलाई पनि सफलता ठान्न सक्छ। त्यसैले सोचलाई सही बनाउने आधार नैतिक विवेक हो।
म फेरि यात्रामा लागेँ। बाटोमा एउटा पसल देखेँ। पसलमा आधुनिक उपकरणहरू सजिएका थिए। मोबाइल, कम्प्युटर र अनेक प्रविधिका साधन थिए। मानिसले आफ्नो कल्पनाशक्ति र इच्छाशक्तिबाट यी सबै निर्माण गरेको हो। पदार्थ आफैँ बोल्दैन। त्यसलाई अर्थ मानिसले दिन्छ। प्रविधिले दूरी घटाउन सक्छ। ज्ञान फैलाउन सक्छ। जीवन सहज बनाउन सक्छ। तर यही प्रविधि झूट फैलाउन, ठगी गर्न र मानिसलाई भ्रमित पार्न पनि प्रयोग हुन सक्छ। शक्ति आफैँमा सद्गुण होइन। त्यसको उपयोगले त्यसको मूल्य निर्धारण गर्छ। मैले बुझेँ, मनले कल्पना गर्छ। इच्छाशक्तिले त्यसलाई कार्यमा बदल्छ। पदार्थले त्यसलाई आकार दिन्छ। तर नैतिकताले त्यसको दिशा निर्धारण गर्छ।
यही विचारले मलाई सार्वजनिक प्रशासनतर्फ फर्कायो। राज्य सञ्चालनमा पनि यही सत्य लागू हुन्छ। कानुन, नीति, बजेट र संरचना आवश्यक छन्। तर ती सबैलाई प्रभावकारी बनाउने मानिसको आचरण हो। कर्मचारीसँग अधिकार हुन्छ। त्यससँगै उत्तरदायित्व पनि हुन्छ। पदले निर्णय गर्ने शक्ति दिन्छ। तर विवेकले निर्णयको औचित्य जाँच्न सिकाउँछ। राजनीतिक रूपमा तटस्थता, आर्थिक रूपमा सदाचार, सामाजिक रूपमा नैतिकता र पेसागत रूपमा व्यावसायिकता सार्वजनिक सेवाका आधार हुन्। नागरिकले राज्यबाट केवल सेवा खोज्दैनन्। उनीहरू न्याय, निष्पक्षता र सम्मान पनि खोज्छन्।
मैले आफैँलाई सोधेँ, कुनै निर्णय कानुनको न्यूनतम सीमाभित्र छ भन्दैमा त्यो नैतिक पनि हुन्छ? कुनै कामबाट व्यक्तिगत लाभ हुन्छ भन्दैमा त्यो उचित हुन्छ? कुनै व्यक्तिसँग शक्ति छ भन्दैमा उसले जे गरे पनि स्वीकार्य हुन्छ? उत्तर स्पष्ट थियो। कानुनी वैधता र नैतिक औचित्यबीच सम्बन्ध छ। तर तिनको परीक्षणका आधार सधैँ एउटै हुँदैनन्। जिम्मेवार व्यक्तिले नियम पालना गर्नुपर्छ। त्यससँगै निर्णयले कसलाई लाभ पुर्‍याउँछ, कसलाई हानि गर्छ र सार्वजनिक हितमा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने प्रश्न पनि गर्नुपर्छ। सार्वजनिक पद व्यक्तिगत स्वार्थ पूरा गर्ने साधन होइन। यो जनविश्वासको जिम्मेवारी हो।
मलाई समाजका अनेक अनुहार सम्झना भए। घुस अस्वीकार गर्ने कर्मचारी। इमानदारीपूर्वक व्यापार गर्ने व्यवसायी। विद्यार्थीलाई निष्पक्ष रूपमा मूल्याङ्कन गर्ने शिक्षक। अन्यायविरुद्ध आवाज उठाउने नागरिक। पीडितलाई सहारा दिने अपरिचित व्यक्ति। यस्ता मानिसहरू सधैँ चर्चामा आउँदैनन्। उनीहरूका नाम समाचारमा नआउन सक्छन्। तर समाजको नैतिक जग उनीहरूकै कर्मले बलियो बनाउँछ। भ्रष्टाचारको विरोध भाषणबाट मात्र हुँदैन। आफ्नै व्यवहारमा स्वार्थको सीमा निर्धारण गर्न सक्नुपर्छ। इमानदारीको परीक्षा अरूले हेर्दा मात्र हुँदैन। कसैले नहेर्दा पनि सही काम गर्न सक्नु नै चरित्रको वास्तविक परीक्षा हो।
तर सत्कर्मको बाटो सधैँ सहज हुँदैन। कहिलेकाहीँ सत्य बोल्दा सम्बन्ध बिग्रन सक्छ। निष्पक्ष निर्णय गर्दा आफ्नै समूह असन्तुष्ट हुन सक्छ। अन्यायको विरोध गर्दा व्यक्ति एक्लो पर्न सक्छ। त्यस्तो अवस्थामा नैतिक साहस आवश्यक हुन्छ। भीडसँगै हिँड्नु सजिलो हुन्छ। विवेकको आवाज सुन्नु कठिन हुन सक्छ। तर लोकप्रियताभन्दा सत्य ठूलो हुन्छ। व्यक्तिगत लाभभन्दा न्याय ठूलो हुन्छ। क्षणिक प्रशंसाभन्दा चरित्रको स्थायित्व ठूलो हुन्छ। यसको अर्थ अरूका विचारलाई बेवास्ता गर्नु होइन। बरु आलोचना सुन्ने विनम्रता राख्दै पनि उचित निर्णयमा दृढ रहनु हो।
म यात्राको अन्तिम मोडमा आइपुगेँ। घाम माथि चढिसकेको थियो। बाटो उज्यालो थियो। तर मेरो मनमा अझै एउटा प्रश्न बाँकी थियो। उज्यालो भविष्य आखिर कहाँ छ? के त्यो ठूलो भवनमा छ? आधुनिक सहरमा छ? आर्थिक समृद्धिमा छ? यी सबै आवश्यक हुन सक्छन्। तर यिनले मात्र भविष्य उज्यालो बनाउँदैनन्। यदि विकाससँग न्याय छैन भने समृद्धि अपूर्ण हुन्छ। यदि प्रविधिसँग उत्तरदायित्व छैन भने प्रगति जोखिमपूर्ण हुन्छ। यदि शक्तिसँग करुणा छैन भने शासन कठोर बन्छ। यदि ज्ञानसँग विवेक छैन भने बुद्धि पनि विनाशको साधन बन्न सक्छ।
मैले पछाडि फर्केर आफ्नो यात्रालाई हेरेँ। बिहान म उत्तर खोज्दै निस्किएको थिएँ। अहिले पनि सबै प्रश्नको उत्तर भेटिएको थिएन। तर जीवनलाई बुझ्ने दृष्टि बदलिएको थियो। मैले बुझेँ, उज्यालो भविष्य कुनै एक दिन अचानक प्राप्त हुने उपलब्धि होइन। यो दैनिक निर्णयहरूको परिणाम हो। एउटा सत्यपूर्ण शब्द। एउटा निष्पक्ष निर्णय। एउटा सहयोगी हात। एउटा संयमित प्रतिक्रिया। एउटा जिम्मेवार कर्म। यिनै साना अभ्यासले ठूलो परिवर्तनको आधार बनाउँछन्।
अब मेरो यात्रा बाहिरी बाटोमा मात्र सीमित थिएन। त्यो आत्मपरीक्षणको यात्रा बनेको थियो। मैले मनलाई सचेत राख्ने संकल्प गरेँ। इच्छालाई विवेकको अधीनमा राख्ने संकल्प गरेँ। भौतिक साधनलाई मानव कल्याणमा प्रयोग गर्ने संकल्प गरेँ। गल्ती भए स्वीकार्ने। अरूलाई चोट पुगे क्षमा माग्ने। अन्याय देखे सम्भव भएसम्म प्रतिरोध गर्ने। आफ्नो कर्तव्य इमानदारीपूर्वक पूरा गर्ने। यी संकल्प असाधारण थिएनन्। तर जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउने आधार यिनै थिए।
मलाई अन्ततः लाग्यो, मानिसको वास्तविक विजय अरूलाई जित्नुमा होइन। आफ्नै लोभ, अहङ्कार र अनियन्त्रित इच्छामाथि विवेकको विजय प्राप्त गर्नुमा छ। मनमा नैतिक सोच जागोस्। इच्छाशक्ति सत्कर्ममा समर्पित होस्। ज्ञान र प्रविधि मानवताको सेवामा लागून्। सार्वजनिक पद जनहितको माध्यम बनोस्। समाजमा न्याय र करुणा सँगसँगै फुलून्। यही मेरो यात्राको निष्कर्ष थियो।
म फेरि हिँड्न थालेँ। यसपटक गन्तव्यभन्दा बाटोप्रति बढी सचेत थिएँ। किनकि मैले बुझिसकेको थिएँ—उज्यालो भविष्य टाढाको कुनै क्षितिजमा मात्र हुँदैन। त्यो आजको सोचमा हुन्छ। आजको निर्णयमा हुन्छ। आजको व्यवहारमा हुन्छ। जब विचार नैतिक बन्छ, कर्म सत्कर्म बन्छ र उपलब्धि जनकल्याणमा समर्पित हुन्छ, तब जीवनको यात्रा उज्यालोतर्फ मोडिन्छ। यही यात्रामा मानिसको आत्मसम्मान सुरक्षित हुन्छ। समाजको विश्वास बलियो हुन्छ। राष्ट्रको भविष्य उज्यालो बन्छ।