–विश्वनाथ खरेल
नेपाली समाजको सांस्कृतिक पहिचानमा तीज पर्वको विशेष स्थान छ । हिन्दू धर्मालम्बी महिलाहरूले मनाउने यो पर्व प्रेम, समर्पण, पवित्रता र सामाजिक एकताको प्रतीक हो । प्रत्येक वर्ष भाद्र महिनाको कृष्णपक्षको तृतीया तिथिका दिन मनाइने यो पर्वमा महिलाहरूले भगवान शिव र पार्वतीको पूजा गर्दै आफ्ना पतिहरूको दीर्घायु र सुखसमृद्धिका लागि व्रत बस्छन् । गीत, नृत्य, सिन्दूर, चुरा, पोते र रातो साडीको रङले भरिपूर्ण यो पर्व एक समयमा घरघरमा रौनक ल्याउने थियो । तर आजकल तीजको त्यो मौलिक रौनक हराउँदै गएको छ र विभिन्न विकृतिहरू बढ्दै गएका छन् ।
तीज पर्वको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक पृष्ठभूमि
तीजको उत्पत्ति पौराणिक कथासँग जोडिएको छ । भगवान शिव र पार्वतीको विवाह कथाबाट प्रेरित यो पर्वमा पार्वतीले शिवलाई पति रूपमा प्राप्त गर्न कठोर तपस्या गरेको विश्वास गरिन्छ । नेपालमा विशेष गरी पहाडी र तराई क्षेत्रका महिलाहरूले यसलाई ठूलो उत्साहका साथ मनाउँछन् । परम्परागत रूपमा तीजमा महिलाहरू रातो साडी, चुरा, पोते, सिन्दूर र फूलमाला लगाएर सिंगारिन्छन्। उनीहरू सामूहिक रूपमा गीत गाउँछन्, नाच्छन् र आफ्ना पीडा, खुशी र सामाजिक यथार्थलाई गीतमार्फत व्यक्त गर्छन् । तीजका गीतहरूमा माया, विछोड, सासू–बुहारीको सम्बन्ध, समाजका कुरीति र नारी जीवनका अनुभवहरू झल्किन्छन् । यो पर्व केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभएर, सामाजिक एकताको माध्यम पनि हो । गाउँघरमा महिलाहरू एकत्रित भएर गीत गाउने, नृत्य गर्ने र खानेकुरा बाँड्ने परम्परा थियो । घरका पुरुषहरूले पनि यस अवसरमा महिलाहरूलाई सम्मान र सहयोग गर्ने चलन थियो । तीजको रौनक घर–आँगन, चउर र मन्दिरहरूमा फैलिएको हुन्थ्यो । रातभरि जाग्राम बस्ने, भजनकीर्तन गर्ने र भोलिपल्ट व्रत बस्ने प्रक्रियाले यसलाई आध्यात्मिक गहिराइ प्रदान गथ्र्यो । तर समयसँगै यो पर्वको स्वरूप बदलिँदै गएको छ । सहरीकरण, आधुनिक शिक्षा, सामाजिक सञ्जाल र बजारवादको प्रभावले तीजको मौलिक रौनक कमजोर बनाउँदै लगेको छ । आजकल तीजलाई केवल फोटो खिच्ने, सामाजिक सञ्जालमा पोस्ट गर्ने र व्यावसायिक कार्यक्रमहरूमा सीमित बनाइएको छ । यसले पर्वको आत्मीयता र सामूहिकतालाई कमजोर बनाएको छ ।
रौनक हराउँदै जानुका प्रमुख कारणहरू
तीजको रौनक हराउनुका पछाडि धेरै सामाजिक, आर्थिक र सांस्कृतिक कारणहरू छन् । पहिलो कारण सहरीकरण र बसाइँसराइ हो । गाउँघरबाट शहर र विदेश जाने महिलाहरूको संख्या बढ्दो छ । विदेशमा रहेका नेपाली महिलाहरूले तीज मनाउँदा पनि त्यहाँको वातावरणमा मौलिक संस्कार कायम राख्न कठिन हुन्छ । घरपरिवार टुक्रिएका कारण सामूहिक गीत–नृत्यको परम्परा कमजोर भएको छ । शहरमा सानो कोठामा बस्ने परिवारहरूले ठूलो समूहमा भेला हुन सक्दैनन् ।
दोस्रो कारण आधुनिकता र पश्चिमी संस्कृतिको प्रभाव हो । युवा पुस्तामा तीजलाई पुरानो र अव्यावहारिक पर्वका रूपमा हेर्ने प्रवृत्ति बढेको छ । उनीहरूले व्रत बस्नु, रातो साडी लगाउनु र गीत गाउनुलाई समय खेर फाल्नुसरह ठान्छन् । सामाजिक सञ्जालमा देखाइने आधुनिक फेसन र जीवनशैलीले परम्परागत सिंगारलाई कम महत्वपूर्ण बनाएको छ ।
तेस्रो कारण व्यावसायीकरण पनि हो । तीजलाई बजारले कब्जा गरेको छ । साडी, गहना, सौन्दर्य सामग्री र खानेकुराका विज्ञापनहरू तीजको नाममा अत्यधिक बढेका छन् । होटल र रेस्टुरेन्टहरूले तीज विशेष प्याकेज निकाल्छन् । यसले पर्वलाई धार्मिक–सांस्कृतिक घटनाबाट व्यापारिक अवसरमा परिणत गरेको छ । महिलाहरूले महँगो साडी र गहना किन्न बाध्य हुने स्थिति सिर्जना भएको छ, जसले आर्थिक बोझ बढाएको छ ।
चौथो कारण शिक्षा र रोजगारीको दबाब हो । आधुनिक महिलाहरू कामकाजी छन् । उनीहरूले कार्यालयको व्यस्तताका कारण परम्परागत रूपमा तीज मनाउन समय निकाल्न सक्दैनन् । व्रत बस्नु स्वास्थ्यका लागि हानिकारक हुन सक्ने भन्ने चिन्ता पनि बढेको छ । यसले गर्दा धेरै महिलाहरूले प्रतीकात्मक रूपमा मात्र तीज मनाउन थालेका छन् ।
पाँचौं कारण सामाजिक सञ्जालको प्रभाव हो । फेसबुक, इन्स्टाग्राम र टिकटकमा तीजका तस्बिर र भिडियोहरू अत्यधिक पोस्ट गरिन्छन् । यसले प्रतिस्पर्धात्मक वातावरण सिर्जना गरेको छ । कसको साडी राम्रो, कसको मेकअप राम्रो, कसको फोटो राम्रो भन्ने होडबाजीले पर्वको आत्मीयतालाई नष्ट गरेको छ । वास्तविक भावना र समर्पणभन्दा बाहिरी देखावटी महत्त्वपूर्ण बनेको छ ।
बढ्दो विकृतिहरू
तीजमा देखिएका विकृतिहरू बहुआयामिक छन् । पहिलो विकृति भनेको धार्मिक शुद्धताको ह्रास हो । परम्परागत रूपमा तीजमा शुद्धता, संयम र भक्तिको भावना प्रमुख थियो । तर आजकल व्रत बस्दा पनि अनेकौं नियम उल्लङ्घन हुने गरेका छन् । केही महिलाहरूले व्रत बसेको भन्दै पनि पानी वा फलफूल खाएर आफूलाई छल्ने गर्छन् । मन्दिरमा पूजा गर्दा पनि ध्यानभन्दा फोटो खिच्ने र भिडियो बनाउने काम बढी हुन्छ ।
दोस्रो विकृति भनेको गीत र नृत्यको विकृत रूप हो । परम्परागत तीजका गीतहरूमा सामाजिक यथार्थ, नारी पीडा र मायाका भावहरू हुन्थे । तर आजकल तीजका गीतहरूमा अश्लील शब्द, शरीर प्रदर्शन र व्यावसायिक स्वाद बढेका छन् । युट्युब र टिकटकमा तीजका नाममा बनाइएका भिडियोहरूमा नृत्य शैली पश्चिमी र उत्तेजक बनेका छन् । यसले पर्वको गरिमालाई घटाएको छ ।
तेस्रो विकृति आर्थिक शोषण र प्रदर्शनको संस्कृति हो । तीजको नाममा महँगा साडी, गहना र सौन्दर्य सामग्री किन्नु अनिवार्यजस्तो बनाइएको छ । समाजमा “तीजमा राम्रो सिंगार नगरेमा अपमान” भन्ने धारणा बलियो बनेको छ । यसले निम्न आय भएका परिवारका महिलाहरूमा मानसिक दबाब सिर्जना गरेको छ । केही परिवारहरूले ऋण लिएर पनि तीज मनाउने अवस्था आएको छ ।
निष्कर्ष
समग्रमा भन्नुपर्दा तीज नेपाली समाजको अमूल्य सांस्कृतिक सम्पत्ति हो । यसको रौनक हराउँदै जानु र विकृति बढ्दै जानु चिन्ताको विषय हो ।