तोमनाथ उप्रेती
एक्काइसौँ शताब्दीको सभ्यता अभूतपूर्व प्राविधिक रूपान्तरणको चरणबाट गुज्रिरहेको छ। सूचना तथा सञ्चार प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, मेसिन लर्निङ, बिग डाटा, स्वचालन, रोबोटिक्स र डिजिटल प्लेटफर्मले मानव जीवनका लगभग सबै क्षेत्रलाई प्रभावित गरिरहेका छन्। शिक्षा, स्वास्थ्य, वित्त, उद्योग, कृषि, प्रशासन, न्याय, सञ्चार, मनोरञ्जन तथा सामाजिक सम्बन्धसम्म प्रविधिको पहुँच विस्तार भएको छ। निर्णय प्रक्रियामा तथ्याङ्क र एल्गोरिदमको प्रयोग बढ्दै जाँदा आधुनिक समाज क्रमशः डेटा–निर्देशित समाजमा रूपान्तरित हुँदै गएको छ। यस परिवर्तनले कार्यक्षमता, गति, पहुँच र उत्पादकत्वमा उल्लेखनीय सुधार ल्याए पनि यससँगै एउटा गम्भीर दार्शनिक प्रश्न पनि उभिएको छ—प्रविधिले मानिसको जीवनलाई सहज बनाउँदै गर्दा कतै मानिस स्वयं प्रविधिको तर्कमा सीमित त हुँदै गएको छैन?
एल्गोरिदम मूलतः निश्चित नियम, प्रक्रिया र गणनात्मक संरचनाको माध्यमबाट समस्या समाधान गर्ने प्रणाली हो। तर डिजिटल युगमा एल्गोरिदमले मानिसले के पढ्ने, के हेर्ने, के किन्ने, कसलाई भेट्ने, कुन सूचना विश्वसनीय ठान्ने र कहिलेकाहीँ कुन निर्णय उचित हुने भन्ने कुरासमेत प्रभावित गर्न थालेको छ। यस अर्थमा एल्गोरिदम आधुनिक जीवनको अदृश्य संरचनाका रूपमा विकसित भइरहेको छ। प्रश्न एल्गोरिदम मानव जीवनमा प्रवेश गर्नु हो कि होइन भन्ने होइन; प्रश्न यसको प्रयोग कस्तो मूल्य, नैतिकता र मानवीय संवेदनाबाट निर्देशित हुन्छ भन्ने हो। त्यसैले प्रविधिको भविष्यबारेको बहसलाई केवल प्राविधिक दक्षताको प्रश्न नबनाई मानवता, संवेदना, स्वतन्त्रता, न्याय र उत्तरदायित्वको प्रश्नसँग जोड्न आवश्यक छ।
एल्गोरिदमको सबैभन्दा महत्वपूर्ण विशेषता यसको तीव्रता र ठूलो मात्रामा सूचना प्रशोधन गर्ने क्षमता हो। मानिसले हजारौँ वा लाखौँ तथ्याङ्कलाई सीमित समयमा विश्लेषण गर्न कठिन हुन्छ, तर कम्प्युटर प्रणालीले अत्यन्त छोटो समयमा विशाल डेटा प्रशोधन गर्न सक्छ। स्वास्थ्य क्षेत्रमा रोग पहिचान, बैंकिङमा जोखिम मूल्याङ्कन, कृषि क्षेत्रमा मौसम तथा उत्पादनको पूर्वानुमान, यातायात व्यवस्थापन, विपद् पूर्वसूचना तथा सार्वजनिक सेवाको वितरणमा यस्ता प्रणाली उपयोगी सिद्ध भएका छन्।
तर दक्षता आफैँमा पर्याप्त मूल्य होइन। कुनै निर्णय छिटो हुनु र सही हुनु एउटै कुरा होइन। एल्गोरिदमले उपलब्ध डेटाको आधारमा निष्कर्ष निकाल्छ; तर डेटा स्वयं सामाजिक संरचना, ऐतिहासिक असमानता र मानव पूर्वाग्रहबाट प्रभावित हुन सक्छ। यदि पक्षपाती डेटा प्रयोग गरियो भने अत्याधुनिक प्रविधिले पनि पक्षपाती परिणाम उत्पन्न गर्न सक्छ। यसले प्रविधि तटस्थ हुन्छ भन्ने सामान्य धारणालाई चुनौती दिन्छ। प्रविधि निर्माण गर्ने मानिस, प्रयोग गरिने डेटा, डिजाइन गरिएका उद्देश्य र निर्णयका मापदण्डले प्रविधिको सामाजिक प्रभाव निर्धारण गर्छन्।त्यसैले एल्गोरिदमिक शासनमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न प्रणालीले कसरी गणना गर्छ? मात्र होइन, प्रणालीले कुन मूल्यका आधारमा निर्णय गर्छ? भन्ने पनि हो। यही बिन्दुबाट प्रविधिको बहस नैतिक दर्शनसँग जोडिन्छ।
मानव जीवन मानिससँग भावना, स्मृति, करुणा, विवेक, कल्पना, नैतिक चेतना र सम्बन्धको गहिरो अनुभूति हुन्छ। कुनै बिरामीको उपचारमा चिकित्सकीय तथ्याङ्क महत्त्वपूर्ण हुन्छ, तर बिरामीको भय, पीडा र पारिवारिक अवस्थाप्रतिको संवेदनशीलता पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। न्यायिक प्रणालीमा कानुनी प्रावधान आवश्यक हुन्छ, तर न्यायको मानवीय उद्देश्य पनि विस्मृत गर्न सकिँदैन। सामाजिक सुरक्षामा पात्रता निर्धारणका लागि डेटा आवश्यक हुन्छ, तर गरिबी, विपद् वा सामाजिक बहिष्करणको जटिल वास्तविकता केवल एउटा डिजिटल स्कोरमा समेट्न कठिन हुन्छ।
यहीँ प्रविधिको दक्षता र मानवीय संवेदनाबीच तनाव उत्पन्न हुन्छ। एल्गोरिदमले व्यक्तिलाई ‘डेटा पोइन्ट’का रूपमा हेर्न सक्छ; मानव संवेदनाले उसलाई जीवन, अनुभव र गरिमासहितको व्यक्तिका रूपमा हेर्छ। डिजिटल प्रणालीले जोखिम प्रतिशत देखाउन सक्छ, तर त्यस प्रतिशतभित्र लुकेको मानवीय पीडा बुझ्न संवेदना आवश्यक हुन्छ।यसकारण प्रविधिको मानवीकरण भन्नाले प्रविधिलाई भावनात्मक बनाउनु मात्र होइन; प्रविधिको डिजाइन, प्रयोग र नियमनमा मानव गरिमा तथा सामाजिक न्यायलाई केन्द्रमा राख्नु हो।
कृत्रिम बुद्धिमत्ताको तीव्र विकासले मानव र मेसिनबीचको सम्बन्धलाई नयाँ चरणमा पुर्याएको छ। आजका प्रणालीले भाषा बुझ्न, चित्र विश्लेषण गर्न, सामग्री निर्माण गर्न, जटिल तथ्याङ्क विश्लेषण गर्न र विभिन्न प्रकारका निर्णयमा सहयोग गर्न सक्छन्। यसले उत्पादकत्व र ज्ञानको पहुँच विस्तार गर्ने ठूलो सम्भावना बोकेको छ।
तर कृत्रिम बुद्धिमत्ताको क्षमता बढ्दै जाँदा ‘मानव हुनुको विशिष्टता के हो?’ भन्ने प्रश्न अझ गहिरो बनेको छ। मेसिनले भाषा उत्पादन गर्न सक्छ, तर भाषाभित्रको जीवनानुभूति उसले मानिसले जस्तै अनुभूत गर्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न सकिँदैन। मेसिनले करुणासम्बन्धी शब्द प्रयोग गर्न सक्छ, तर वास्तविक मानवीय करुणा पीडा, सम्बन्ध, जिम्मेवारी र नैतिक अनुभूतिसँग जोडिएको हुन्छ। त्यसैले कृत्रिम बुद्धिमत्ताको विकासलाई मानव बुद्धिको प्रतिस्थापनको रूपमा होइन, मानव क्षमताको विस्तार र सहयोगी संरचनाका रूपमा विकसित गर्नु अधिक विवेकपूर्ण हुन्छ।
मानवले प्रविधिसँग प्रतिस्पर्धा गर्नेभन्दा प्रविधिलाई मानव कल्याणका लागि परिचालन गर्न सक्नुपर्छ। अन्ततः प्रविधिले मानिसको निर्णय क्षमता, सिर्जनशीलता र नैतिक विवेकलाई कमजोर बनाउने होइन, अझ सशक्त बनाउने दिशामा काम गर्नुपर्छ।
प्रविधिको विस्तारले मानिसलाई जोडेको छ, तर कहिलेकाहीँ सम्बन्धलाई सतही पनि बनाएको छ। सामाजिक सञ्जालले संवादको पहुँच अभूतपूर्व रूपमा विस्तार गरे पनि डिजिटल सम्पर्क र वास्तविक मानवीय सम्बन्धबीच गुणात्मक भिन्नता हुन्छ। लाइक, कमेन्ट, सेयर र भर्चुअल प्रतिक्रियाले सामाजिक स्वीकृतिको नयाँ मापन निर्माण गरेका छन्। यसले व्यक्तिको आत्ममूल्यलाई बाह्य डिजिटल प्रतिक्रियासँग जोड्ने जोखिम पैदा गर्न सक्छ।
अर्कोतर्फ, एल्गोरिदमले प्रयोगकर्ताको रुचि पहिचान गरेर उस्तै प्रकारका सामग्री बारम्बार प्रस्तुत गर्दा ‘इको चेम्बर’ निर्माण हुन सक्छ। मानिसले आफूले मन पराउने विचार मात्र देख्ने अवस्था सिर्जना हुँदा सामाजिक संवाद, असहमतिको सम्मान र आलोचनात्मक सोच कमजोर हुन सक्छ। यसले ध्रुवीकरण, गलत सूचना र सामाजिक अविश्वासलाई बढावा दिन सक्छ।
त्यसैले डिजिटल साक्षरता केवल उपकरण चलाउने क्षमता होइन। डिजिटल साक्षरतामा सूचना परीक्षण गर्ने क्षमता, स्रोतको विश्वसनीयता मूल्याङ्कन गर्ने विवेक, अनलाइन व्यवहारमा नैतिकता, गोपनीयताको संरक्षण र फरक विचारप्रति सम्मान पनि समावेश हुनुपर्छ। प्रविधिको साक्षर प्रयोगकर्ता त्यो होइन जसले धेरै उपकरण चलाउन सक्छ; वास्तविक डिजिटल नागरिक त्यो हो जसले प्रविधिको सामाजिक प्रभाव बुझेर जिम्मेवार प्रयोग गर्न सक्छ।
एल्गोरिदमले सामाजिक असमानतालाई घटाउन पनि सक्छ र बढाउन पनि सक्छ। उदाहरणका लागि, सार्वजनिक सेवामा डेटा विश्लेषण प्रयोग गरेर स्रोतलाई वास्तविक आवश्यकताअनुसार वितरण गर्न सकिन्छ। तर गलत डेटा वा अपारदर्शी प्रणालीका कारण कुनै समुदाय वा समूह निरन्तर प्रतिकूल परिणामको सिकार हुन सक्छ।यसकारण एल्गोरिदमिक प्रणालीमा पारदर्शिता, परीक्षण, उत्तरदायित्व र मानव निरीक्षण अपरिहार्य हुन्छ। कुनै व्यक्तिको रोजगारी, ऋण, सामाजिक सुरक्षा, स्वास्थ्य सेवा वा अन्य महत्वपूर्ण अवसरमा प्रभाव पार्ने स्वचालित निर्णय भएमा त्यस निर्णयको आधार बुझ्न र आवश्यक परे पुनरावलोकन गर्न सक्ने अधिकार हुनुपर्छ।
मेसिनले निर्णय गरेको हो भन्ने तर्क उत्तरदायित्वबाट उम्कने माध्यम बन्नु हुँदैन। मेसिन जिम्मेवार हुँदैन; जिम्मेवारी अन्ततः प्रणाली डिजाइन गर्ने, प्रयोग गर्ने र नियमन गर्ने मानव संस्था तथा व्यक्तिमाथि रहन्छ। यही कारणले एल्गोरिदमिक शासनमा मानव–उत्तरदायित्व अपरिहार्य सिद्धान्त बन्नुपर्छ।
प्रविधिको विकासलाई मानवकेन्द्रित बनाउन तीनवटा आधारभूत पक्ष आवश्यक छन्—नैतिकता, संवेदना र उत्तरदायित्व। पहिलो, प्रविधिको डिजाइन चरणदेखि नै मानव अधिकार, गोपनीयता, समानता र गरिमालाई आधार बनाइनुपर्छ। दोस्रो, प्रविधि प्रयोग गर्दा मानवीय परिस्थितिको विविधता र संवेदनशीलतालाई ध्यान दिनुपर्छ। तेस्रो, स्वचालित प्रणालीका निर्णयमा स्पष्ट उत्तरदायित्व र पुनरावलोकनको व्यवस्था हुनुपर्छ।
शिक्षा प्रणालीले पनि यस परिवर्तनअनुकूल आफ्नो भूमिका पुनर्परिभाषित गर्नुपर्छ। विद्यार्थीलाई केवल डिजिटल उपकरण चलाउन सिकाउनु पर्याप्त हुँदैन। उनीहरूलाई आलोचनात्मक सोच, नैतिक निर्णय, सिर्जनशीलता, सहकार्य, सहानुभूति र समस्या समाधानको क्षमता विकास गराउन आवश्यक छ। भविष्यमा मेसिनले नियमित र दोहोरिने कामको ठूलो हिस्सा सम्हाल्न सक्ने भएकाले मानवीय विशिष्टता अझ बढी रचनात्मकता, करुणा, विवेक र सामाजिक जिम्मेवारीमा निर्भर हुनेछ।
सार्वजनिक प्रशासनमा डिजिटल प्रविधिले सेवा प्रवाहलाई छिटो, पारदर्शी र पहुँचयोग्य बनाउन सक्छ। डिजिटल नागरिक सेवा, अनलाइन आवेदन, स्वचालित अभिलेख व्यवस्थापन, डेटा विश्लेषण र कृत्रिम बुद्धिमत्तामा आधारित सेवा प्रणालीले प्रशासनिक लागत घटाउन र निर्णय प्रक्रियालाई प्रभावकारी बनाउन सक्छ।तर सार्वजनिक प्रशासनको अन्तिम उद्देश्य प्रक्रिया पूरा गर्नु होइन; नागरिकलाई परिणाम दिनु हो। कुनै डिजिटल प्रणाली प्राविधिक रूपमा सफल भए पनि वृद्ध, अशिक्षित, अपाङ्गता भएका, दुर्गम क्षेत्रमा बसोबास गर्ने वा डिजिटल पहुँचबाट वञ्चित नागरिकले सेवा प्राप्त गर्न नसकेमा त्यो प्रणाली पूर्ण रूपमा सफल मान्न सकिँदैन। त्यसैले डिजिटल शासनमा ‘डिजिटल फर्स्ट’ मात्र होइन, ‘मानव फर्स्ट’ दृष्टिकोण आवश्यक छ।
प्रशासनिक प्रविधिले नागरिकलाई फाइल, नम्बर वा डेटामा सीमित गर्नु हुँदैन। प्रत्येक डेटा पछाडि एउटा जीवन, एउटा परिवार, एउटा आवश्यकता र एउटा अपेक्षा रहेको हुन्छ। यही चेतनाले प्रविधिलाई सेवामुखी र संवेदनशील बनाउँछ।
भविष्यको सभ्यता प्रविधिविहीन हुन सक्दैन। बरु प्रविधिको प्रभाव अझ गहिरो हुने निश्चित छ। चुनौती प्रविधिलाई रोक्नु होइन; त्यसलाई सही दिशामा निर्देशित गर्नु हो। त्यसका लागि ‘प्रविधि के गर्न सक्छ?’ भन्ने प्रश्नसँगै ‘प्रविधिले के गर्नुपर्छ?’ भन्ने नैतिक प्रश्न पनि समान रूपमा महत्वपूर्ण हुनुपर्छ।
मानवताको भविष्य केवल शक्तिशाली एल्गोरिदममा निर्भर हुँदैन; ती एल्गोरिदमलाई कुन मूल्यले निर्देशित गर्छ भन्ने कुरामा निर्भर हुन्छ। यदि प्रविधिको केन्द्रमा नाफा मात्र राखियो भने मानिस उपभोक्तामा सीमित हुन सक्छ। यदि नियन्त्रण मात्र राखियो भने प्रविधि निगरानीको साधन बन्न सक्छ। यदि दक्षता मात्रलाई सर्वोच्च मूल्य मानियो भने संवेदना, समानता र न्याय कमजोर हुन सक्छन्। तर प्रविधिको केन्द्रमा मानव गरिमा, स्वतन्त्रता, करुणा, समानता र सार्वजनिक हित राखियो भने यही प्रविधि सभ्यताको उन्नतिको शक्तिशाली माध्यम बन्न सक्छ।
एल्गोरिदमको संसारमा मानवताको प्रश्न वास्तवमा प्रविधिको विरोधको प्रश्न होइन; प्रविधिलाई मानव मूल्यसँग कसरी संयोजन गर्ने भन्ने प्रश्न हो। एल्गोरिदमले गणना गर्न सक्छ, कृत्रिम बुद्धिमत्ताले विश्लेषण गर्न सक्छ, मेसिनले उत्पादन गर्न सक्छ र डिजिटल प्रणालीले सेवा प्रवाह गर्न सक्छ; तर समाजले कुन दिशा रोज्ने भन्ने अन्तिम प्रश्न मानवीय विवेक र नैतिक चेतनासँग सम्बन्धित रहन्छ।
भविष्यको सभ्यताको सफलता प्रविधि कति शक्तिशाली भयो भन्ने कुराले मात्र मापन हुनेछैन। त्यसले कमजोर मानिसलाई कति सम्मान दियो, असमानतालाई कति घटायो, नागरिकको स्वतन्त्रता र गोपनीयतालाई कति सुरक्षित गर्यो, निर्णय प्रक्रियालाई कति न्यायपूर्ण बनायो र मानव सम्बन्धलाई कति अर्थपूर्ण राख्यो भन्ने कुराले पनि यसको मूल्य निर्धारण गर्नेछ।
अतः एल्गोरिदमलाई मानवताको विकल्प होइन, मानव क्षमताको सहयोगी बनाउनु आवश्यक छ। प्रविधिको हातमा बुद्धि हुन सक्छ, तर दिशानिर्देशनका लागि विवेक चाहिन्छ प्रणालीसँग डेटा हुन सक्छ, तर त्यसको अर्थ बुझ्न संवेदना चाहिन्छ। मेसिनसँग गणना गर्ने शक्ति हुन सक्छ, तर न्यायको मूल्य निर्धारण गर्ने जिम्मेवारी मानव समाजकै हो। यही समन्वयबाट मात्र प्रविधिको उत्कर्ष र मानवताको गरिमा एकसाथ अघि बढ्न सक्छन्।