तोमनाथ उप्रेती
बिहानको पहिलो घाम पूर्वी क्षितिजबाट बिस्तारै उठ्दै थियो। विराटनगरको सडकमा चहलपहल सुरु भइसकेको थियो। कतै चियाको बाफसँगै दिनका योजनाहरू बुनिँदै थिए, कतै मन्दिरका घण्टी बजिरहेका थिए, कतै मस्जिदबाट प्रार्थनाको स्वर हावामा मिसिँदै थियो। पसलका सटरहरू खुल्दै थिए। सडकको किनारमा फूल बेच्ने महिलाका डालामा सयपत्री र मखमलीका रङहरू चम्किरहेका थिए। मानिसहरू आआफ्नै गन्तव्यतिर हतारिँदै थिए। म भने एउटा अनौठो प्रश्न बोकेर यात्रामा निस्किएको थिएँ—यति धेरै भिन्नताबीच एउटा राष्ट्र कसरी एउटै अनुभूतिमा बाँधिन्छ?
मलाई लाग्यो, नेपाललाई बुझ्न यसको नक्सा हेरेर मात्र पुग्दैन। यसको आत्मासम्म पुग्न मानिसका अनुहार पढ्नुपर्छ, उनीहरूका बोली सुन्नुपर्छ, उनीहरूका पर्वमा सहभागी हुनुपर्छ र उनीहरूको मौनताभित्र लुकेका पीडा बुझ्नुपर्छ। राष्ट्र कुनै निर्जीव भूगोल होइन। यो त मानिसका स्मृति, सम्बन्ध, संघर्ष, आशा र आकाङ्क्षाले बनेको जीवित संरचना हो। यसको सौन्दर्य एकरूपतामा होइन, अनेक रूपहरूको सहअस्तित्वमा प्रकट हुन्छ।
बस विराटनगरबाट पुर्वतिर लाग्यो। खेतका हरिया फाँटहरू पछाडि छुट्दै गए। कतै धानका बालाहरू हावासँगै झुलिरहेका थिए, कतै किसानहरू खेतमा व्यस्त थिए। बाटोका साना बस्तीहरूमा जीवनका फरकफरक रङ देखिन्थे। कुनै घरको आँगनमा तुलसीको मठ थियो, कुनै घरको ढोकामा इस्लामिक कलात्मक आकृति। कतै मिथिला चित्रकलाले भित्ता सजाइएको थियो, कतै बाँसका सामग्री बनाउँदै गरेका हातहरू आफ्नो सीपमा तल्लीन थिए। यी दृश्यहरू हेर्दा लाग्थ्यो—नेपाल कुनै एउटै रङले कोरिएको चित्र होइन; यो अनेक रङ, रेखा र भावनाको साझा क्यानभास हो।तर मनभित्र अर्को प्रश्न उठ्यो—के हामीले यो चित्रलाई साँच्चै त्यसरी नै हेर्न सकेका छौँ? कि आफ्नो रङलाई मात्र सुन्दर ठानेर अरूका रङलाई फिका बनाउने प्रयत्न गरिरहेका छौँ?
मोरङका गाउँहरू पार गर्दै जाँदा एउटा चौतारोमा बस रोकियो। केही यात्रु ओर्लिए। त्यहाँ एक वृद्ध आफ्नो नातिलाई स्थानीय भाषामा केही सम्झाइरहेका थिए। नजिकै एउटी महिला बच्चाको कपाल कोर्दै थिइन्। उनीहरूको बोली मलाई पूर्ण रूपमा बुझिएन, तर त्यसमा माया स्पष्ट सुनिन्थ्यो। भाषाको अर्थ बुझ्न शब्दकोश चाहिन सक्छ, तर स्नेहको अर्थ बुझ्न अनुवाद आवश्यक पर्दैन। आमाको हातले कपाल सुमसुम्याउँदा, वृद्धले बालकको काँधमा हात राख्दा र साथीले साथीलाई मुस्कुराएर हेर्दा एउटा सार्वभौमिक मानवीय भाषा बोलिरहेको हुन्छ।
म आफैँसँग बोल्न थालेँ—सायद राष्ट्रिय एकताको पहिलो अक्षर यही हो। अरूको भाषा नबुझे पनि उसको भावना बुझ्ने प्रयत्न गर्नु। उसको पोसाक आफूभन्दा फरक भए पनि त्यसमा उसको पहिचान देख्नु। उसको पूजा पद्धति आफ्नैभन्दा भिन्न भए पनि त्यसको मानवीय अर्थ बुझ्न खोज्नु। विविधताको सम्मान कुनै भाषणबाट सुरु हुँदैन; त्यो त अर्को मानिसलाई बराबरको मनुष्यका रूपमा स्वीकार गर्ने क्षणबाट सुरु हुन्छ।
यात्रा अघि बढ्यो। हावाको तापक्रम बदलियो। सडकका मोडहरूमा दृश्यहरू खुल्दै र बन्द हुँदै गए। पहाडका हरिया थुम्काहरू, टाढाका गाउँ, वनका रुख र खोलाका चम्किला धाराहरूले आँखालाई बाँधिरहेका थिए। मलाई प्रकृतिको सौन्दर्यमा पनि बहुसांस्कृतिकताको प्रतीक देखिन थाल्यो। एउटै पहाडमा विभिन्न प्रजातिका रूख हुर्कन्छन्। एउटै बगैँचामा फरकफरक फूल फुल्छन्। कुनै फूलको सुगन्ध तीव्र हुन्छ, कुनैको कोमल; कुनैको रङ रातो हुन्छ, कुनैको सेतो। तैपनि बगैँचाको सौन्दर्य कुनै एउटै फूलले निर्माण गर्दैन। सबैको उपस्थितिले त्यसलाई पूर्ण बनाउँछ।
मानिसको शरीरमा पनि यही विविधता छ। अनुहारका बनावट फरक छन्, छालाका रङ फरक छन्, आँखाका आकार फरक छन्, बोली र हाउभाउ फरक छन्। यिनै भिन्नताले मानव संसारलाई जीवन्त बनाएका छन्। मानवीय सौन्दर्यलाई एउटै मापदण्डमा बाँध्न खोज्नु प्रकृतिको सिर्जनशीलतालाई सीमित गर्नु हो। कुनै अनुहारको आकर्षण उसको बनावटमा मात्र हुँदैन; त्यसमा आत्मविश्वास, संवेदना, सहजता र व्यक्तित्वको चमक पनि मिसिएको हुन्छ। कुनै व्यक्तिको मुस्कानले उसको भाषा नबुझ्ने मानिसलाई पनि नजिक ल्याउन सक्छ। कुनै आँखाको करुणाले अपरिचित हृदयमा पनि आत्मीयता जगाउन सक्छ।
मलाई लाग्यो, सौन्दर्यको वास्तविक अर्थ शरीरको आकर्षणभन्दा व्यापक छ। यौनिक आकर्षण पनि मानवीय अनुभूतिको स्वाभाविक पक्ष हो, तर त्यसको गरिमा पारस्परिक सम्मान र स्वतन्त्रतामा निर्भर हुन्छ। मानिसलाई केवल उसको शरीर, जातीय पहिचान वा सांस्कृतिक रूपका आधारमा मूल्याङ्कन गर्नु उसको सम्पूर्ण अस्तित्वलाई एउटा सीमित परिभाषामा कैद गर्नु हो। शरीरले आकर्षित गर्न सक्छ, तर व्यक्तित्वले सम्बन्ध निर्माण गर्छ। रूपले ध्यान खिच्न सक्छ, तर संवेदनशीलताले विश्वास जन्माउँछ। राष्ट्रिय एकताको सौन्दर्य पनि यस्तै हो—बाहिरी प्रतीकले मानिसलाई एक ठाउँमा उभ्याउन सक्छ, तर न्याय, सम्मान र समानताले मात्र उनीहरूलाई हृदयबाट जोड्न सक्छ।
बाटोमा एउटा सांस्कृतिक मेलाजस्तो जमघट देखियो। विभिन्न समुदायका मानिसहरू आआफ्ना भेषभूषामा सजिएका थिए। कसैको पोसाकमा परम्परागत कढाइ थियो, कसैको पहिरनमा पहाडी संस्कृतिको सौम्यता। कतै मादलको ताल बजिरहेको थियो, कतै स्थानीय बाजाको स्वर गुञ्जिरहेको थियो। महिलाहरूका गहनामा धातुको चमक मात्र थिएन; पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको स्मृतिको आभा पनि थियो। युवतीहरूका रङ्गीन पहिरन, आत्मविश्वासी हिँडाइ र हाँसोमा जीवनप्रतिको उमङ्ग देखिन्थ्यो। वृद्धहरूका अनुहारमा परम्पराको धैर्य थियो। बालबालिकाका आँखामा भविष्यको कौतूहल थियो।
त्यो दृश्यमा मैले एउटा राष्ट्रको जीवन्त शरीर देखेँ। यहाँ संस्कृति संग्रहालयमा थन्किएको वस्तु थिएन। त्यो मानिसको चाल, गीत, खाना, पहिरन, हाउभाउ र दैनिक व्यवहारमा जीवित थियो। संस्कृति मानिसले लगाउने पोसाकजस्तै बाहिर देखिने कुरा मात्र होइन; त्यो मानिसले अरूसँग गर्ने व्यवहारमा पनि प्रकट हुन्छ। आफ्ना चाडपर्व मनाउनु सांस्कृतिक अधिकार हो, तर छिमेकीको चाडपर्वलाई सम्मान गर्नु सामाजिक परिपक्वता हो। आफ्ना परम्पराप्रति गर्व गर्नु स्वाभाविक हो, तर अरूका परम्परालाई तुच्छ ठान्नु गर्व होइन, असुरक्षा हो।
मलाई हाम्रो संविधानको स्मरण भयो। नेपालले बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक यथार्थलाई स्वीकार गरेको छ। तर कानुनी स्वीकारोक्ति आफैँमा पर्याप्त हुँदैन। संविधानको भाषा नागरिकको दैनिक अनुभवमा रूपान्तरित हुनुपर्छ। कुनै बालकले आफ्नो मातृभाषा बोलेको कारण अपमानित हुनु नपरोस्। कुनै युवाले आफ्नो जातीय पहिचानका कारण अवसर गुमाउन नपरोस्। कुनै महिलाले आफ्नो समुदाय वा लैङ्गिक पहिचानका कारण असमान व्यवहार भोग्न नपरोस्। कुनै नागरिकले आफ्नो धार्मिक आस्थाका कारण राज्यबाट दूरी महसुस गर्न नपरोस्। जब यस्तो न्याय व्यवहारमा अनुभूत हुन्छ, तब मात्र राष्ट्रिय एकताको विचार जीवन्त बन्छ।
बस फेरि अघि बढ्यो। सडकको एउटा मोडबाट तल हेर्दा सानो बस्ती देखियो। घरहरू एकअर्कासँग नजिक थिए। आँगनहरू फरक थिए, तर बाटाहरू साझा थिए। एउटा घरको ढोकाबाट निस्किएको मानिस अर्को घरको आँगन हुँदै बाटोमा पुग्न सक्थ्यो। बच्चाहरू एउटै खुला ठाउँमा खेलिरहेका थिए। उनीहरूका लागि जातीय विभाजनको कुनै स्पष्ट नक्सा थिएन। उनीहरू हाँस्दै, दौडिँदै र झगडा गर्दै फेरि मिलिरहेका थिए। मलाई प्रश्न उठ्यो—हामी वयस्कहरूले किन कहिलेकाहीँ त्यही सरल मानवीय सम्बन्धलाई जटिल बनाइदिन्छौँ? किन बाल्यकालको सहज आत्मीयता ठूलो हुँदै जाँदा पहिचानको पर्खालमा ठोक्किन्छ?
सायद यसको उत्तर इतिहास, सत्ता र अवसरको असमान वितरणमा पनि छ। लामो समयसम्म केही समुदायका भाषा, संस्कृति र अनुभवले सार्वजनिक मान्यता बढी पाए; केही समुदायका आवाज किनारमा परे। कसैले आफ्नो पहिचान लुकाएर अवसर खोज्नुपर्यो, कसैले आफ्नो भाषा सार्वजनिक जीवनमा प्रयोग गर्दा संकोच गर्नुपर्यो। यस्तो इतिहासलाई बिर्सेर मात्र एकताको गीत गाउनु पर्याप्त हुँदैन। एकता बलियो बनाउन विगतका अन्यायलाई बुझ्नुपर्छ, वर्तमानका असमानतालाई सच्याउनुपर्छ र भविष्यका अवसर सबैका लागि खुला गर्नुपर्छ।
म आफैँलाई सोधिरहेको थिएँ—के राष्ट्रिय एकता भनेको सबैलाई एउटै भाषा बोल्न लगाउनु हो? एउटै संस्कृति अपनाउन बाध्य पार्नु हो? एउटै तरिकाले चाडपर्व मनाउन लगाउनु हो? होइन, त्यस्तो एकता बाहिरबाट थोपरिएको अनुशासन हुन सक्छ, तर हृदयको एकता हुन सक्दैन। साँचो एकताले भिन्नतालाई मेटाउँदैन; त्यसलाई सुरक्षित राख्दै साझा जीवनको आधार निर्माण गर्छ। नागरिकले आफ्नो मौलिक पहिचान त्याग्न नपरी नेपाली भएको गर्व अनुभव गर्न सक्नुपर्छ।
राष्ट्रको साझा पहिचान संविधान, राष्ट्रिय झण्डा र राष्ट्रिय गानमा मात्र सीमित हुँदैन। त्यो विपद्का बेला एकअर्कालाई सहयोग गर्ने हातमा देखिन्छ। रगत आवश्यक पर्दा रक्तदान गर्न अघि सर्ने युवामा देखिन्छ। बाढीले घर बगाउँदा अपरिचित परिवारलाई आश्रय दिने छिमेकीमा देखिन्छ। अन्यायमा परेका मानिसका पक्षमा बोल्ने नागरिकमा देखिन्छ। फरक धर्म मान्ने मानिसले दुःखको समयमा अर्को समुदायको घरमा पुगेर सान्त्वना दिँदा देखिन्छ। यस्ता व्यवहारमा राष्ट्रियता नाराभन्दा ठूलो हुन्छ; त्यो मानवीय उत्तरदायित्वको प्रत्यक्ष अनुभूति बन्छ।
साँझको घाम पहाडपछाडि झर्दै थियो। आकाशमा सुनौलो रङ फैलिएको थियो। यात्राका दृश्यहरू मनमा एकपछि अर्को खुलिरहेका थिए। मैले महसुस गरेँ—बहुसांस्कृतिक समाज एउटा सुन्दर मानव देहजस्तै छ, जसका विभिन्न अङ्गहरूको आफ्नै भूमिका र विशिष्टता हुन्छ। कुनै अङ्गलाई श्रेष्ठ र अरूलाई गौण ठानेर शरीर स्वस्थ रहन सक्दैन। त्यसैगरी कुनै समुदायलाई राष्ट्रको केन्द्र र अरूलाई परिधि ठानेर राष्ट्रिय एकता दिगो बन्न सक्दैन। प्रत्येक समुदायको गरिमा, प्रत्येक भाषाको अस्तित्व र प्रत्येक नागरिकको समान अधिकार राष्ट्रिय शरीरका जीवनदायी अङ्ग हुन्।
तर यो सौन्दर्य जोगाउन केवल भावनात्मक सद्भाव पर्याप्त छैन। शिक्षाले विविधताको इतिहास र योगदानबारे सिकाउनुपर्छ। सार्वजनिक प्रशासनले सेवामा निष्पक्षता र प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्नुपर्छ। सञ्चार माध्यमले समुदायलाई रूढ छविमा सीमित नगरी उनीहरूको वास्तविक जीवन र अनुभव प्रस्तुत गर्नुपर्छ। राजनीतिक नेतृत्वले पहिचानलाई मत बटुल्ने औजार बनाउनुको सट्टा समानता र सहकार्यको आधार बनाउनुपर्छ। स्थानीय भाषाको संरक्षण, सांस्कृतिक सम्पदाको अभिलेखीकरण र सीमान्तकृत समुदायको सहभागितालाई विकासको मूल प्रक्रियामा समेट्नुपर्छ। डिजिटल प्रविधिले विविध आवाजलाई स्थान दिनुपर्छ, घृणा र विभाजन फैलाउने माध्यम बन्नुहुँदैन।
रात पर्दै थियो। बसको झ्यालबाट बाहिर हेर्दा टाढाटाढाका घरमा बत्तीहरू बलिरहेका थिए। ती बत्तीका रङ फरक थिएनन्, तर तिनका पछाडि रहेका जीवनका कथाहरू निश्चय नै फरक थिए। कुनै घरमा परिवार भोजनका लागि भेला भएको होला, कुनै घरमा पर्वको तयारी भइरहेको होला, कुनै घरमा विद्यार्थी किताब पढिरहेको होला, कुनै घरमा बिरामीको स्याहार भइरहेको होला। सबैका जीवन फरक थिए, तर सबैको चाहना कतै न कतै मिल्थ्यो—सुरक्षा, सम्मान, आत्मीयता र राम्रो भविष्य।
त्यस क्षण मैले राष्ट्रिय एकताको अर्थ अलि स्पष्टसँग बुझेँ। एकता भनेको भिन्नताहरूको अन्त्य होइन; भिन्नताबीच विश्वासको निर्माण हो। विविधता भनेको विभाजनको नियति होइन; सहकार्यको सम्भावना हो। संस्कृति भनेको विगतको सम्झना मात्र होइन; साझा भविष्य निर्माण गर्ने जीवित शक्ति हो। र सौन्दर्य भनेको एउटै अनुहार, एउटै भाषा वा एउटै परम्पराको प्रभुत्व होइन; अनेक अनुहार, अनेक स्वर र अनेक जीवनदृष्टिको सम्मानपूर्ण सहअस्तित्व हो।
यात्रा समाप्तितिर पुग्दै थियो, तर मेरो मनको यात्रा अझै जारी थियो। मैले आफैँसँग अन्तिम प्रश्न गरेँ—हामी कस्तो नेपाल निर्माण गर्न चाहन्छौँ? यस्तो नेपाल, जहाँ नागरिकले आफ्नो पहिचान प्रमाणित गर्न निरन्तर संघर्ष गर्नुपरोस्? कि यस्तो नेपाल, जहाँ हरेक व्यक्तिले आफ्नो भाषा बोल्दा, आफ्नो संस्कृति जोगाउँदा र आफ्नो विश्वासअनुसार जीवन बिताउँदा राष्ट्रबाट आत्मीयता प्राप्त गरोस्?
उत्तर स्पष्ट थियो। हामीलाई यस्तो राष्ट्र चाहिन्छ, जहाँ विविधता उत्सव होस्, समानता अधिकार होस् र एकता साझा जिम्मेवारी। जहाँ नारीको सौन्दर्य उसको स्वतन्त्रतासहित सम्मानित होस्, पुरुषको गरिमा उसको संवेदनशीलतासँग जोडियोस् र हरेक व्यक्तिको अस्तित्व उसको मानवताका आधारमा स्वीकारियोस्। जहाँ शरीर, भाषा, जाति, धर्म र संस्कृतिका भिन्नताले मानिसलाई टाढा नबनाऊन्; बरु एकअर्कालाई बुझ्ने नयाँ ढोका खोलून्।
नेपालको वास्तविक सौन्दर्य हिमालको उचाइमा मात्र छैन, तराईको उर्वरतामा मात्र छैन, पहाडको हरियालीमा मात्र छैन। त्यो त यी सबै भूगोलमा बाँचिरहेका मानिसहरूको साझा आकाङ्क्षामा छ। अनेक संस्कृतिका रङ मिसिएर बनेको हाम्रो राष्ट्रिय चित्र त्यतिबेला मात्र पूर्ण हुन्छ, जब त्यसको कुनै रङलाई मेटाउनुपर्ने आवश्यकता पर्दैन।
म यात्राबाट फर्कँदै थिएँ। बाहिर अँध्यारो बढिरहेको थियो, तर मनभित्र एउटा उज्यालो स्पष्ट हुँदै थियो—राष्ट्रिय एकता कुनै तयार वस्तु होइन, प्रत्येक पुस्ताले पुनः निर्माण गर्नुपर्ने नैतिक सम्बन्ध हो। त्यसको जग सम्मान हो, त्यसको शक्ति न्याय हो र त्यसको सुगन्ध मानवीय आत्मीयता हो।
सायद नेपाल हुनुको सबैभन्दा सुन्दर अर्थ यही हो—हामी फरक छौँ, त्यसैले हाम्रो संसार समृद्ध छ; हामी एकअर्काको भिन्नतालाई सम्मान गर्न सक्छौँ, त्यसैले हाम्रो भविष्य साझा हुन सक्छ। विविधताको यही जीवित सौन्दर्यमा राष्ट्रिय एकताको आत्मा धड्किरहन्छ।