दशैँको सांस्कृतिक क्रान्ति : अहिंसाको पुनर्जागरण र सभ्यताको नैतिक रूपान्तरण

तोमनाथ उप्रेती
उपसचिव, नेपाल सरकार
दशैँ नेपाली समाजको धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक पहिचान, सामूहिक स्मृति र सामाजिक एकताको महत्त्वपूर्ण पर्व हो। विजयादशमीले सत्यको विजय, अन्यायको पराजय र नैतिक शक्तिको पुनर्स्थापनालाई प्रतीकात्मक रूपमा अभिव्यक्त गर्छ। देवी दुर्गाको आराधना, टीका, जमरा, आशीर्वाद र पारिवारिक पुनर्मिलन यस पर्वका जीवन्त सांस्कृतिक आयाम हुन्। तथापि, यही पर्वसँग जोडिएको पशुबलि प्रथाले आधुनिक समाजमा गम्भीर नैतिक, दार्शनिक र सभ्यतागत प्रश्न उत्पन्न गरेको छ। एकातिर दशैँलाई धर्म, शक्ति र विजयको उत्सवका रूपमा व्याख्या गरिन्छ; अर्कोतिर धार्मिक आस्थाकै नाममा संवेदनशील प्राणीको जीवन अन्त्य गरिन्छ। यो विरोधाभासको समाधान परम्पराको अन्धअनुकरणमा होइन, त्यसको विवेकपूर्ण पुनर्व्याख्या र अहिंसामा आधारित सांस्कृतिक रूपान्तरणमा खोजिनुपर्छ। आजको आवश्यकता दशैँको सांस्कृतिक अस्तित्व समाप्त गर्नु होइन, यसलाई पशुहिंसाबाट मुक्त गर्दै करुणा, सहअस्तित्व र जीवनप्रतिको सम्मानमा आधारित बनाउनु हो।
सभ्यता स्थिर संरचना होइन; यो मानव चेतना, नैतिक मान्यता, सामाजिक सम्बन्ध र संस्थागत अभ्यासको निरन्तर परिवर्तनशील प्रक्रिया हो। कुनै समाजको सभ्यतागत परिपक्वता त्यसले विगतका परम्परालाई कति कठोरतापूर्वक जोगाउँछ भन्ने आधारमा मात्र होइन, तिनलाई वर्तमानका नैतिक मापदण्डअनुसार परीक्षण गर्न कति सक्षम छ भन्ने आधारमा पनि मूल्याङ्कन गरिन्छ। इतिहासमा अनेक अभ्यास कुनै समयमा सामाजिक रूपमा स्वीकृत भए पनि पछि मानव गरिमा, समानता र न्यायका मान्यतासँग असङ्गत ठहरिएका छन्। यसबाट स्पष्ट हुन्छ—परम्पराको प्राचीनता त्यसको नैतिक औचित्यको स्वतः प्रमाण होइन।
सांस्कृतिक क्रान्ति भन्नाले स्थापित संस्कार, विश्वास र व्यवहारलाई आलोचनात्मक चेतनाका आधारमा रूपान्तरण गर्ने सामूहिक प्रक्रिया बुझ्न सकिन्छ। यस्तो रूपान्तरण हिंसात्मक विद्रोह वा धार्मिक पहिचानको निषेधबाट होइन, ज्ञान, संवाद, संवेदना र सामाजिक सहमतिबाट अघि बढ्नुपर्छ। दशैँमा पशुबलिको अन्त्य गर्ने अभियानलाई पनि यही अर्थमा बुझ्न आवश्यक छ। यो नेपाली संस्कृतिविरुद्धको आन्दोलन होइन; बरु संस्कृतिलाई अझ मानवीय, नैतिक र जीवनमैत्री बनाउने सुधारवादी प्रयास हो। सांस्कृतिक परम्पराको जीवन्तता त्यसको बाह्य स्वरूप अपरिवर्तित राख्नुमा भन्दा यसको मानवीय सारलाई समयानुकूल सुदृढ बनाउनुमा निहित हुन्छ।
धर्मको सामाजिक तथा दार्शनिक महत्त्व सत्य, आत्मसंयम, करुणा, उत्तरदायित्व र नैतिक जीवनसँग सम्बन्धित छ। पूर्वीय दार्शनिक परम्परामा अहिंसा, प्राणीप्रतिको संवेदना र आत्मशुद्धिका विचारले महत्त्वपूर्ण स्थान प्राप्त गरेका छन्। यद्यपि विभिन्न धार्मिक ग्रन्थ, सम्प्रदाय र परम्परामा बलि तथा हिंसाबारे फरक व्याख्या पाइन्छन्, तिनको व्याख्यात्मक विविधतालाई स्वीकार गर्दै पनि अहिंसामुखी नैतिक दृष्टिकोणको महत्त्वलाई कम आँक्न सकिँदैन।
भगवद्गीताको सोह्रौँ अध्यायमा दम्भ, दर्प, अभिमान, क्रोध र कठोरतालाई नैतिक विकासमा बाधा पुर्‍याउने प्रवृत्तिका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। गीताको समदर्शितासम्बन्धी विचारले जीवप्रतिको दृष्टिकोणलाई व्यापक बनाउने दार्शनिक आधार प्रदान गर्छ। बौद्ध तथा जैन परम्पराले पनि अहिंसा र प्राणीप्रतिको करुणालाई नैतिक जीवनका प्रमुख आधार मानेका छन्। यी विचारको समकालीन सान्दर्भिकता मानिसले आफ्ना धार्मिक विश्वासलाई अरू जीवको पीडा र जीवनको मूल्यप्रति कति संवेदनशील बनाउँछ भन्ने प्रश्नमा निहित छ।
यस सन्दर्भमा पशुबलिको औचित्यमाथि प्रश्न उठाउनु धर्ममाथिको आक्रमण होइन; धार्मिक आचरणको नैतिक परीक्षण हो। यदि पूजाको उद्देश्य शक्ति, शुद्धता र आध्यात्मिक उन्नति हो भने त्यसलाई जीवनको विनाशसँग अनिवार्य रूपमा जोड्नुपर्ने कारण के हो? यदि विजयादशमीले अधर्ममाथि धर्मको विजयको सन्देश दिन्छ भने निर्दोष प्राणीको पीडालाई धार्मिक उपलब्धिको माध्यम बनाउनु कति सुसङ्गत हुन्छ? यी प्रश्नको उत्तर आस्थाको अपमान नगरी विवेकपूर्ण संवादबाट खोजिनुपर्छ। धार्मिक आस्था व्यक्तिको अधिकार हो, तर कुनै अभ्यासको नैतिक औचित्यबारे सार्वजनिक बहस गर्नु पनि सभ्य समाजको वैध अधिकार हो।
परम्परागत नैतिक चिन्तनमा मानवलाई प्रायः सामाजिक तथा राजनीतिक जीवनको केन्द्रमा राखिएको छ। आधुनिक नैतिक दर्शनले भने पीडा अनुभव गर्न सक्ने अन्य जीवप्रतिको हाम्रो दायित्वबारे पनि गम्भीर विमर्श अघि बढाएको छ। पशु नैतिकतासम्बन्धी चिन्तनले कुनै जीव मानव भाषा बोल्न, धार्मिक अनुष्ठान बुझ्न वा आफ्ना अधिकार लिखित रूपमा प्रस्तुत गर्न असमर्थ भएकै कारण उसको पीडालाई कम महत्त्व दिन नमिल्ने तर्क गर्छ। जीवको संवेदनशीलता र पीडाको सम्भावनालाई नैतिक विचारको विषय बनाउनु करुणाको विस्तार हो।
पशुबलिको प्रश्न यही नैतिक विस्तारसँग सम्बन्धित छ। धार्मिक उद्देश्यका लागि गरिने भए पनि पशुको हत्या जीवनको अन्त्य हो र त्यस प्रक्रियामा पीडा उत्पन्न हुन सक्छ। धार्मिक प्रयोजनले मात्र त्यस्तो पीडालाई स्वतः नैतिक रूपमा उचित बनाउँदैन। मानव सभ्यताको विकाससँगै हाम्रो नैतिक समुदायको परिधि पनि विस्तृत हुँदै जानुपर्छ। मानव अधिकारको संरक्षण र पशुप्रतिको मानवीय व्यवहार परस्पर विरोधी अवधारणा होइनन्; तिनले शक्ति प्रयोग गर्ने पक्षको जिम्मेवारीमाथि जोड दिन्छन्।
यसको अर्थ मानव र अन्य प्राणीबीचका सबै भिन्नता अस्वीकार गर्नु होइन। यसको अर्थ अनावश्यक पीडा, क्रूरता र जीवनको अवमूल्यनलाई सामान्य सांस्कृतिक अभ्यासका रूपमा स्वीकार नगर्नु हो। करुणा त्यतिबेला वास्तविक नैतिक गुण बन्छ, जब त्यो आफ्ना परिवार र समुदायका सदस्यमा मात्र सीमित नरही अरूको पीडाप्रति पनि संवेदनशील हुन्छ। दशैँलाई पशुबलिबाट मुक्त गर्ने अभियानले यही विस्तारित नैतिक चेतनालाई सामाजिक संस्कारमा रूपान्तरण गर्न सक्छ।
धर्म र संस्कृतिबीच गहिरो सम्बन्ध भए पनि यी दुई पूर्णतः समान अवधारणा होइनन्। धर्मले आस्था, आध्यात्मिक खोज, नैतिक मूल्य र जीवनसम्बन्धी मान्यतालाई समेट्न सक्छ भने संस्कृति सामाजिक अभ्यास, प्रतीक, परम्परा, भाषा र सामूहिक स्मृतिको व्यापक क्षेत्र हो। संस्कृतिका कतिपय अभ्यास ऐतिहासिक परिस्थितिमा विकसित हुन्छन् र समयसँगै परिवर्तन पनि हुन्छन्। त्यसैले कुनै प्रचलन संस्कृतिको अङ्ग बनेको छ भन्दैमा त्यसलाई सधैँ अपरिवर्तनीय मान्न आवश्यक छैन।
दशैँको ऐतिहासिक तथा धार्मिक विविधतालाई सम्मान गर्दै पशुबलिको अन्त्यको पक्षमा तर्क गर्न सकिन्छ। टीका, जमरा, दुर्गापूजा, पारिवारिक भेटघाट, आशीर्वाद र सामाजिक सहयोगजस्ता अभ्यासलाई निरन्तरता दिन पशुहत्या अनिवार्य छ भन्ने निष्कर्ष स्वतः स्थापित हुँदैन। पूजाको प्रतीकात्मकता र धार्मिक समर्पणलाई फूल, फल, अक्षता, दीप, प्रार्थना, सेवा तथा दानजस्ता अहिंसामुखी विकल्पमार्फत अभिव्यक्त गर्न सकिन्छ। कुन विकल्प कुन धार्मिक परम्परामा उपयुक्त हुन्छ भन्ने विषय सम्बन्धित समुदायसँगको संवादबाट तय गरिनुपर्छ।
सांस्कृतिक पुनर्व्याख्याको उद्देश्य मानिसको आस्थालाई अपमानित गर्नु वा कुनै समुदायलाई नैतिक रूपमा हीन ठहर गर्नु होइन। यसको उद्देश्य स्थापित अभ्यासका परिणाममाथि प्रश्न उठाउँदै कम हिंसात्मक र बढी करुणामय विकल्पलाई सामाजिक स्वीकृति दिलाउनु हो। सांस्कृतिक परिवर्तन दिगो हुन सम्बन्धित समुदायको सहभागिता, धार्मिक नेतृत्वको विवेकपूर्ण भूमिका र सार्वजनिक संवाद आवश्यक हुन्छ। सुधारलाई बाह्य दबाबका रूपमा मात्र प्रस्तुत गर्दा प्रतिरोध बढ्न सक्छ; साझा नैतिक उत्तरदायित्वका रूपमा अघि बढाउँदा परिवर्तनले सामाजिक वैधता प्राप्त गर्न सक्छ।
संस्कार पुस्तान्तरणको माध्यमबाट निरन्तरता प्राप्त गर्छ। बालबालिकाले परिवार, विद्यालय, धार्मिक स्थल र समुदायमा देखेका अभ्यासबाट नैतिकता, सामाजिक व्यवहार र सांस्कृतिक पहिचानसम्बन्धी धारणा निर्माण गर्छन्। त्यसैले पशुबलिजस्ता अभ्यासको सामाजिक प्रभाव केवल तत्कालीन धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित हुँदैन; यसले भावी पुस्ताले जीवन, पीडा र करुणालाई कसरी बुझ्छ भन्ने प्रश्नसँग पनि सम्बन्ध राख्छ।
पशुबलि देख्ने प्रत्येक बालबालिकामा अनिवार्य रूपमा हिंसात्मक प्रवृत्ति विकास हुन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। तथापि, कुनै पनि अभ्यासलाई धार्मिक वा सांस्कृतिक मान्यताका कारण नैतिक प्रश्नभन्दा बाहिर राख्दा त्यसको आलोचनात्मक मूल्याङ्कन गर्ने अवसर कमजोर हुन सक्छ। बालबालिकालाई धर्मको अर्थ केवल विधि पूरा गर्नुमा होइन, सत्य, दया, संयम र जिम्मेवारीमा पनि निहित हुन्छ भनेर सिकाउन आवश्यक छ। संस्कारको सार व्यवहारबाट प्रमाणित हुनुपर्छ।
विद्यालयमा जीवनप्रतिको सम्मान, पशुप्रति जिम्मेवार व्यवहार र अहिंसाको नैतिक महत्त्वबारे उपयुक्त शिक्षा दिन सकिन्छ। परिवारले पनि दशैँलाई करुणा, सेवा र सामूहिक खुसीको अवसरका रूपमा अभ्यास गर्न सक्छ। धार्मिक अगुवाले आफ्ना परम्पराको अहिंसामुखी व्याख्या प्रस्तुत गर्न सक्छन्। यसरी सांस्कृतिक क्रान्ति कुनै एक संस्थाको आदेशबाट होइन, परिवार, शिक्षा, धार्मिक समुदाय र नागरिक समाजबीचको सहकार्यबाट सम्भव हुन्छ।
पशुबलि अन्त्य गर्ने लक्ष्यलाई नैतिक घोषणामा सीमित राख्नु पर्याप्त हुँदैन। यसका लागि स्पष्ट कानुनी आधार, प्रभावकारी कार्यान्वयन, जनचेतना र सांस्कृतिक विकल्पको विकास आवश्यक छ। पहिलो, सरकारले पशु कल्याण, सार्वजनिक स्वास्थ्य र धार्मिक स्वतन्त्रतासँग सम्बन्धित विद्यमान कानुनी व्यवस्थाको समीक्षा गरी तिनको दायरा र कार्यान्वयन स्पष्ट बनाउनुपर्छ। पशुबलिसम्बन्धी सबै अभ्यास स्वतः गैरकानुनी छन् वा अदालतले सबै प्रकारका बलि निषेध गरिसकेको छ भन्ने निष्कर्ष पर्याप्त कानुनी प्रमाणबिना निकाल्नु हुँदैन। त्यसैले सुधारका प्रस्ताव विद्यमान कानुन, संवैधानिक अधिकार र सम्बन्धित न्यायिक निर्णयको प्रमाणमा आधारित हुनुपर्छ।
दोस्रो, धार्मिक तथा सांस्कृतिक संस्थासँग परामर्श गरेर अहिंसामुखी पूजाविधि र वैकल्पिक अनुष्ठानलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। तेस्रो, स्थानीय तहले धार्मिक स्थल, मेला र सार्वजनिक समारोहमा पशु कल्याणसम्बन्धी मापदण्डको प्रभावकारी पालना गराउनुपर्छ। चौथो, सञ्चारमाध्यम र शैक्षिक संस्थाले तथ्यमा आधारित जनचेतना अभिवृद्धि गर्नुपर्छ। पाँचौँ, सुधार प्रक्रियामा संलग्न धार्मिक समुदायलाई सम्मान गर्दै असहमति व्यक्त गर्ने व्यक्तिको अधिकार पनि सुरक्षित गर्नुपर्छ।
पशुबलिको अभ्याससँग सम्बन्धित जीविकोपार्जन, स्थानीय व्यापार वा सामुदायिक परम्परालाई पनि नीतिगत विमर्शमा ध्यान दिनुपर्छ। परिवर्तनका क्रममा प्रभावित समुदायलाई दोषारोपण गर्नुको सट्टा वैकल्पिक आर्थिक गतिविधि र सांस्कृतिक सहभागिताका अवसर उपलब्ध गराउनुपर्छ। कानुनको प्रभावकारिता निषेधको कठोरतामा मात्र होइन, त्यसले सामाजिक स्वीकृति, न्यायसङ्गत व्यवहार र दिगो अनुपालन कति सुनिश्चित गर्छ भन्ने आधारमा पनि मूल्याङ्कन गरिनुपर्छ।
दशैँ नेपाली सभ्यताको महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक सम्पदा हो। यसको संरक्षणको अर्थ प्रत्येक ऐतिहासिक अभ्यासलाई यथावत् कायम राख्नु होइन, यसको मानवीय तथा नैतिक सारलाई भावी पुस्ताका लागि अझ समृद्ध बनाउनु हो। पशुबलिको अन्त्यको माग यही सांस्कृतिक परिष्कारको अभिन्न पक्ष हो। धार्मिक आस्था र पशुप्रतिको करुणालाई परस्पर विरोधी ठान्न आवश्यक छैन; बरु करुणालाई आस्थाको व्यवहारिक अभिव्यक्ति बनाउन सकिन्छ।
आज आवश्यक सांस्कृतिक क्रान्ति मानिसको चेतनामा सुरु हुनुपर्छ जहाँ परम्परालाई विवेकबाट, धार्मिक अभ्यासलाई नैतिकताबाट र सभ्यतालाई जीवनप्रतिको सम्मानबाट मूल्याङ्कन गरिन्छ। दशैँको वास्तविक विजय बाह्य बलिदानको परिमाणमा होइन, लोभ, क्रोध, अहंकार, क्रूरता र अज्ञानतामाथि प्राप्त आत्मविजयमा खोजिनुपर्छ। पशुको जीवन रक्षा गर्नु, पीडा न्यूनीकरण गर्नु र अहिंसामुखी सांस्कृतिक विकल्पलाई संस्थागत गर्नु यस आत्मविजयका व्यावहारिक अभिव्यक्ति हुन्।
अतः दशैँलाई पशुबलिमुक्त, करुणामय र जीवनमैत्री पर्वका रूपमा रूपान्तरण गर्नु धार्मिक परम्पराको विनाश होइन, सभ्यताको नैतिक उन्नयन हो। संस्कृतिको गौरव हिंसात्मक अभ्यासको निरन्तरतामा होइन, मानवीय चेतनाको विकासमा निहित हुन्छ। विजयादशमीको सन्देशलाई समकालीन समाजमा सार्थक बनाउने हो भने विजयलाई जीवनको संरक्षण, शक्तिलाई उत्तरदायित्व र आस्थालाई करुणासँग जोड्नुपर्छ। रक्तबलिको स्थान आत्मबलिले, क्रूरताको स्थान संवेदनशीलताले र अन्धअनुकरणको स्थान विवेकपूर्ण सांस्कृतिक रूपान्तरणले लिन सके मात्र दशैँले न्यायपूर्ण, अहिंसामुखी र सहअस्तित्वमा आधारित सभ्यताको निर्माणमा गहिरो योगदान पुर्‍याउन सक्छ।