टहलदास सिवाकोटी यात्री
श्रीकृष्ण प्रणामी धर्म नेपाली आध्यात्मिक परम्पराको एउटा विशिष्ट अध्याय हो। यसको मूल चेतनामा प्रेम छ। समता छ। आत्मबोध छ। मानवताको आग्रह छ। यस परम्परालाई धार्मिक सम्प्रदायका रूपमा मात्र बुझ्दा यसको बौद्धिक र साहित्यिक आयाम ओझेलमा पर्न सक्छ। यसको दर्शनले बाह्य कर्मकाण्डभन्दा चेतनाको शुद्धतालाई महत्त्व दिन्छ। यसको साधनाले मनुष्यलाई आत्मस्वरूपको खोजीतर्फ उन्मुख गराउँछ। यसको साहित्यले यही आध्यात्मिक अनुभूतिलाई भाषिक अभिव्यक्ति दिन्छ। यस अर्थमा श्रीकृष्ण प्रणामी साहित्य धर्म र साहित्यबीचको एउटा जीवित सेतु हो।
यस परम्पराको दार्शनिक आधार महामती प्राणनाथजीको वाणीमा केन्द्रित छ। तारतम सागर यस परम्पराको प्रमुख आध्यात्मिक ग्रन्थीय आधार हो। यसमा आत्मा, परमसत्य, ब्रह्मचेतना, प्रेम, ज्ञान र परमधामसम्बन्धी गहन आध्यात्मिक विमर्श पाइन्छ। निजानन्द सम्प्रदायले यस ज्ञानलाई मानव चेतनाको रूपान्तरणसँग जोड्छ। यहाँ धर्म केवल बाह्य पहिचान होइन। धर्म जीवनदृष्टि हो। धर्म आचरण हो। धर्म आत्मानुशासन हो। धर्म मानव–मानवबीचको प्रेम हो।
नेपाली परिवेशमा यस आध्यात्मिक दर्शनको प्रवेश र विस्तारमा सन्त, महन्त, साधक र साहित्यकारहरूको भूमिका महत्त्वपूर्ण देखिन्छ। उनीहरूले संस्कृत, हिन्दी तथा मूल आध्यात्मिक वाङ्मयमा रहेको ज्ञानलाई नेपाली भाषिक संसारमा ल्याए। अनुवाद गरे। व्याख्या गरे। भजन लेखे। संगीत सिर्जना गरे। मन्दिर निर्माणमा योगदान गरे। यसरी उनीहरूले धार्मिक आस्थालाई साहित्यिक संस्कारसँग जोड्दै नेपाली समाजमा एउटा विशिष्ट आध्यात्मिक सांस्कृतिक चेतना निर्माण गरे।
नेपाली साहित्यिक क्षेत्रमा श्रीकृष्ण प्रणामी धर्मको योगदानको चर्चा गर्दा अमर ब्रह्मावर्तीको नाम विशेष रूपमा स्मरणीय हुन्छ। उपलब्ध विवरणअनुसार उहाँ काभ्रेको लाप्चेमा घिमिरे परिवारमा जन्मिनुभएको थियो। उहाँले ‘पहिलो सेवा पूजा’ नामक कृतिलाई अमृतसरबाट वि.सं १९८० मा प्रकाशनमा ल्याउनुभएको उल्लेख पाइन्छ। यो घटनालाई नेपाली भाषामा प्रणामी आध्यात्मिक सामग्रीको संस्थागत अभिव्यक्तिको एउटा महत्त्वपूर्ण चरणका रूपमा हेर्न सकिन्छ।
धर्मसँग सम्बन्धित साहित्यले समुदायको आध्यात्मिक स्मृतिलाई सुरक्षित राख्छ। त्यसले मौखिक परम्परालाई लिखित परम्परामा रूपान्तरण गर्छ। ‘पहिलो सेवा पूजा’ जस्ता कृतिले पूजा, साधना र आध्यात्मिक अनुशासनलाई नेपाली पाठकसँग नजिक ल्याउने काम गरेको देखिन्छ। यसरी अमर ब्रह्मावर्तीको योगदानलाई धार्मिक अभ्यास र नेपाली भाषिक साहित्यबीचको आरम्भिक संवादका रूपमा अध्ययन गर्न सकिन्छ।
साहित्यको इतिहासमा कुनै कृतिको मूल्य त्यसको आकारले निर्धारण हुँदैन। कहिलेकाहीँ एउटा सानो पुस्तकले एउटा ठूलो सांस्कृतिक यात्राको आधार तयार गर्छ। आध्यात्मिक साहित्यमा यसको महत्त्व अझ बढी हुन्छ। किनकि यसले पाठकलाई सूचना मात्र दिँदैन। यसले साधनाको भाषा पनि निर्माण गर्छ।
श्रीकृष्ण प्रणामी नेपाली साहित्यको विकासक्रममा सतनाका महन्त श्री १०८ कृष्णमणि महाराजको योगदान अर्को महत्त्वपूर्ण अध्याय हो। उपलब्ध विवरणअनुसार उहाँ पूर्वी नेपालको आठराई क्षेत्रबाट आसामतर्फ बसाइँ सरेको उप्रेती परिवारमा जन्मिनुभएको थियो। उहाँ धार्मिक साधक मात्र हुनुहुन्नथ्यो। उहाँ कवि हुनुहुन्थ्यो। अनुवादक हुनुहुन्थ्यो। संगीतज्ञ हुनुहुन्थ्यो। भजनकार हुनुहुन्थ्यो। यस बहुआयामिक व्यक्तित्वले प्रणामी आध्यात्मिक चेतनालाई नेपाली साहित्य र संगीतको माध्यमबाट व्यापक बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको देखिन्छ।
उहाँले नित्यपाठ, पूजापाठ लगायतका आध्यात्मिक पुस्तकहरूलाई नेपाली छन्दमा अनुवाद गर्नुभएको उल्लेख छ।
यस कार्यको साहित्यिक महत्त्व गहिरो छ। अनुवाद यहाँ भाषान्तरण मात्र होइन। यो सांस्कृतिक पुनर्सिर्जना हो। एउटा भाषामा जन्मिएको आध्यात्मिक अनुभूतिलाई अर्को भाषाको लय, छन्द, संवेदना र सांस्कृतिक स्मृतिमा पुनर्जीवन दिनु सिर्जनात्मक कार्य हो।
कृष्णमणि महाराजले नेपाली र हिन्दी भाषामा अनेकौँ भजन लेख्नुभएको, तिनमा संगीत भर्नुभएको र आफैँ गाउने गर्नुभएको विवरणले उहाँको व्यक्तित्वको अर्को आयाम उद्घाटित गर्छ। भजन साहित्यमा शब्द र संगीत अलग हुँदैनन्। शब्दले दर्शन बोल्छ। संगीतले अनुभूति जगाउँछ। स्वरले त्यस अनुभूतिलाई सामूहिक चेतनामा पुर्याउँछ। यस दृष्टिले कृष्णमणि महाराजको योगदान साहित्य, संगीत र अध्यात्मको त्रिवेणीका रूपमा अध्ययनयोग्य छ।
उहाँको व्यक्तित्वसम्बन्धी वर्णनमा सौन्दर्य र साधनाको संयोजन पनि भेटिन्छ। उहाँलाई कविराजका रूपमा स्मरण गरिनुले उहाँको काव्यिक पहिचानलाई समेत संकेत गर्छ। उहाँ वि.सं २०२८ सालमा सतना स्थित श्रीकृष्ण प्रणामी मन्दिरबाटै सोधाम प्रस्थान गर्नुभएको उल्लेख पाइन्छ। उहाँको जीवनले एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देश दिन्छ—साधना जब साहित्यसँग जोडिन्छ, तब आध्यात्मिक अनुभूति सामूहिक स्मृतिको हिस्सा बन्न सक्छ।
श्रीकृष्ण प्रणामी साहित्यको इतिहासमा ओखलढुङ्गाको राई परिवारमा जन्मिनुभएका सन्त श्री १०८ मोहन मुकुन्द महाराजको स्थान विशिष्ट देखिन्छ। उहाँले महामती प्राणनाथद्वारा निःसृत तारतम वाणीलाई नेपाली भाषामा अनुवाद गर्नुभएको र त्यसलाई प्रकाशनमा ल्याउनुभएको उल्लेख छ। यो कार्यलाई नेपाली प्रणामी साहित्यको एउटा आधारभूत बौद्धिक योगदानका रूपमा अध्ययन गर्न सकिन्छ।
तारतम वाणी भित्र आत्मा र परमसत्यबीचको सम्बन्ध, चेतनाको जागरण, ब्रह्मज्ञान, प्रेम र आध्यात्मिक एकत्वका गहन प्रश्नहरू छन्। यस्तो दार्शनिक सामग्रीलाई नेपालीमा रूपान्तरण गर्नु सरल कार्य होइन। यसका लागि भाषिक क्षमता मात्र पर्याप्त हुँदैन। मूल दर्शनको अर्थबोध आवश्यक हुन्छ। आध्यात्मिक अनुभूतिको संवेदनशीलता आवश्यक हुन्छ। सांस्कृतिक सन्दर्भ बुझ्ने क्षमता आवश्यक हुन्छ।
अनुवादको यस प्रक्रियाले एउटा महत्त्वपूर्ण काम गर्छ। यसले आध्यात्मिक ज्ञानलाई भाषिक पहुँच प्रदान गर्छ। ज्ञान जब मातृभाषामा आउँछ, तब त्यो केवल पढिने विषय रहँदैन। त्यो जीवनसँग जोडिन थाल्छ। यस अर्थमा मोहन मुकुन्द महाराजको योगदान नेपाली भाषामा प्रणामी दर्शनको ज्ञानमीमांसात्मक विस्तारसँग सम्बन्धित छ।मोहन मुकुन्द महाराजको योगदान साहित्यमा मात्र सीमित देखिँदैन। उहाँ इलाहाबादको श्रीकृष्ण प्रणामी मन्दिरका संस्थापकका रूपमा पनि स्मरण गरिनुभएको छ। आसामको शिलापत्थरदेखि चितवनको टिकौली र ललितपुरको चुनखेललगायत विभिन्न स्थानमा मन्दिर निर्माणमा उहाँले सहयोग गर्नुभएको विवरण पाइन्छ।
मन्दिरलाई पूजा गर्ने स्थानका रूपमा मात्र बुझ्नु यसको व्यापक सामाजिक भूमिकालाई सीमित गर्नु हो। ऐतिहासिक रूपमा मन्दिर धार्मिक अभ्याससँगै सामुदायिक भेटघाट, सांस्कृतिक आदानप्रदान, शिक्षा, भजन, प्रवचन र सामाजिक एकताको केन्द्र पनि बन्न सक्छ। त्यसैले मन्दिर निर्माणको योगदानलाई भौतिक संरचना निर्माण मात्र नभई आध्यात्मिक सार्वजनिक क्षेत्र निर्माणका रूपमा समेत अध्ययन गर्न सकिन्छ। मन्दिर बाहिरको संसार र मानिसभित्रको संसारबीचको एउटा प्रतीकात्मक सेतु हो। बाहिर मूर्ति हुन्छ। भित्र चेतना हुन्छ। बाहिर दीप प्रज्वलित हुन्छ। भित्र आत्मदीपको खोजी हुन्छ। बाहिर भजन सुनिन्छ। भित्र मौन जागरण सुरु हुन्छ। यही द्वन्द्वात्मक सम्बन्ध श्रीकृष्ण प्रणामी आध्यात्मिकताको गहिरो सौन्दर्य हो।
श्रीकृष्ण प्रणामी दर्शनलाई बुझ्न तारतम सागरको स्थान केन्द्रीय छ। यसको वाङ्मय परम्पराले आत्मा र परमसत्यको सम्बन्धलाई विशेष महत्त्व दिन्छ। मानिसको वास्तविक संकट बाह्य अभाव मात्र होइन। चेतनाको विस्मृति पनि हो। जब मानिस आफ्नो आध्यात्मिक स्वरूपबाट टाढिन्छ, तब बाह्य उपलब्धिले मात्र उसको रिक्तता पूरा गर्न सक्दैन।
निजानन्द सम्प्रदायको आध्यात्मिक दृष्टिमा ज्ञान र प्रेम परस्पर विरोधी छैनन्। ज्ञानले अज्ञान हटाउँछ। प्रेमले अहंकार पगाल्छ। साधनाले चेतना परिष्कृत गर्छ। आचरणले त्यसलाई जीवनमा प्रमाणित गर्छ। यसरी आध्यात्मिकता पुस्तकमा सीमित हुँदैन। त्यो व्यवहारमा प्रकट हुन्छ।
तारतम सागरको दर्शनलाई आधुनिक सन्दर्भमा हेर्दा यसले आत्मकेन्द्रित उपभोगवादी संस्कृतिमाथि पनि प्रश्न उठाउन सक्छ। मानिसले धेरै पाएको छ। तर आफूलाई कम चिनेको छ। प्रविधि बढेको छ। तर आत्मसंवाद घटेको छ। सम्पर्क बढेको छ। तर आत्मीयता घट्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा आत्मबोध, प्रेम, समता र करुणामा आधारित आध्यात्मिक दर्शनको सामाजिक महत्त्व पुनः विचारणीय हुन्छ।
श्रीकृष्ण प्रणामी साहित्यलाई धार्मिक साहित्यको सीमित वर्गभित्र राख्नु उचित हुँदैन। यसको अध्ययन आध्यात्मिक साहित्य, भक्तिसाहित्य, अनुवाद साहित्य, मौखिक परम्परा, संगीत साहित्य र सांस्कृतिक इतिहासको अन्तर्सम्बन्धमा गर्न सकिन्छ।
अमर ब्रह्मावर्तीले पुस्तक प्रकाशनको माध्यमबाट आध्यात्मिक सामग्रीलाई नेपाली संसारमा ल्याउनुभयो। कृष्णमणि महाराजले छन्द, भजन र संगीतमार्फत त्यसलाई जनअनुभूतिसँग जोड्नुभयो। मोहन मुकुन्द महाराजले तारतम वाणीलाई नेपाली भाषामा ल्याएर दार्शनिक ज्ञानको पहुँच विस्तार गर्नुभयो। मन्दिर निर्माण र सामाजिक सेवाले त्यस ज्ञानलाई संस्थागत आधार प्रदान गर्यो। यी सबै योगदानलाई जोडेर हेर्दा एउटा निरन्तर सांस्कृतिक प्रक्रिया देखिन्छ।
यस प्रक्रियामा धर्म स्थिर वस्तु होइन। त्यो भाषामा पुनर्जन्म लिन्छ। संगीतमा प्रवाहित हुन्छ। साहित्यमा अर्थ पाउँछ। मन्दिरमा सामूहिक हुन्छ। सेवामा व्यवहारमा आउँछ। यही कारण श्रीकृष्ण प्रणामी परम्पराको नेपाली यात्रा साहित्यिक र आध्यात्मिक दुवै दृष्टिले महत्त्वपूर्ण छ।
श्रीकृष्ण प्रणामी धर्मको नेपाली परिवेशमा विकास धार्मिक संस्थाको विस्तारको इतिहास हो। यो चेतनाको भाषान्तरणको इतिहास पनि हो। यो आध्यात्मिक दर्शनलाई मातृभाषामा ल्याउने प्रयास हो। यो भजनलाई साहित्यसँग जोड्ने प्रक्रिया हो। यो मन्दिरलाई समुदायसँग जोड्ने संस्कार हो। यो साधनालाई सेवामा रूपान्तरण गर्ने कर्मयोग हो।
अमर ब्रह्मावर्ती, कृष्णमणि महाराज र मोहन मुकुन्द महाराजजस्ता महापुरुषहरूको योगदानलाई यसै व्यापक परिप्रेक्ष्यमा हेर्नुपर्छ। उहाँहरूले आस्था मात्र हस्तान्तरण गर्नुभएन। उहाँहरूले भाषिक स्मृति निर्माण गर्नुभयो। साहित्यिक परम्परा समृद्ध गर्नुभयो। आध्यात्मिक ज्ञानको पहुँच विस्तार गर्नुभयो। समुदायलाई जोड्नुभयो। सेवाको संस्कारलाई बलियो बनाउनुभयो।
महामती प्राणनाथको तारतम वाणीले आत्मचेतनाको प्रश्न उठाउँछ। निजानन्द सम्प्रदायले त्यसलाई साधना र जीवनसँग जोड्छ। नेपाली प्रणामी सन्तहरूले त्यसलाई भाषा, साहित्य, संगीत र संस्थामार्फत जनजीवनमा पुर्याएका छन्। यही निरन्तरता यसको वास्तविक शक्ति हो।
यी कर्मयोगी सन्त, समाजसेवी, समाजसुधारक, साधक, अनुवादक, कवि र प्रेरक व्यक्तित्वहरूप्रति सम्मान प्रकट गर्नु हाम्रो आध्यात्मिक र साहित्यिक इतिहासको पुनर्स्मरण पनि हो। उहाँहरूको साधना र सिर्जनाले देखाएको बाटो यही हो—ज्ञानलाई जीवनमा उतारौँ। प्रेमलाई व्यवहारमा बदलौँ। भाषालाई चेतनाको माध्यम बनाऔँ। धर्मलाई मानवताको सेतु बनाऔँ। अनि आत्मबोधबाट समाजबोधतर्फ अघि बढौँ।यस अर्थमा श्रीकृष्ण प्रणामी साहित्यको मूल यात्रा अक्षरबाट आत्मातर्फ, आत्माबाट समाजतर्फ र समाजबाट सार्वभौम मानवतर्फ जाने यात्रा हो।