तोमनाथ उप्रेती
धर्म मानव जीवनको नैतिक चेतना, सांस्कृतिक पहिचान र आध्यात्मिक साधनासँग सम्बन्धित महत्त्वपूर्ण संस्था हो। यसले मानिसलाई सत्य, करुणा, आत्मसंयम, सहिष्णुता र परोपकारको मार्गमा प्रेरित गर्ने अपेक्षा गरिन्छ। तर जब धार्मिक आस्थाका नाममा निर्दोष प्राणीको हत्या गरिन्छ र त्यसलाई पुण्य वा अनिवार्य धार्मिक कर्तव्यका रूपमा व्याख्या गरिन्छ, तब धर्मको नैतिक आधारमाथि गम्भीर प्रश्न उठ्छ। विशेषतः दशैँ तथा अन्य धार्मिक उत्सवका अवसरमा गरिने पशुबलिसम्बन्धी बहसले परम्परा, आस्था, अहिंसा र पशुजीवनप्रतिको उत्तरदायित्वबीचको जटिल सम्बन्धलाई उजागर गर्छ।
नेपालको धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परामा पशुबलिको ऐतिहासिक उपस्थिति रहेको छ। कतिपय समुदायले यसलाई देवीदेवताको आराधना, मनोकामना पूर्ति वा परम्परागत अनुष्ठानसँग जोड्छन्। अर्कोतर्फ, अहिंसा, करुणा र प्राणीप्रतिको संवेदनशीलतालाई प्राथमिकता दिने दृष्टिकोणले यस अभ्यासको नैतिक औचित्यमाथि प्रश्न उठाउँछ। त्यसैले पशुबलिसम्बन्धी बहसलाई आस्थाको उपहास वा परम्पराको अन्धसमर्थनमा सीमित नगरी यसको दार्शनिक, नैतिक, सामाजिक र कानुनी पक्षबाट विश्लेषण गर्न आवश्यक छ।
धर्म र परम्परा परस्पर सम्बन्धित भए पनि समानार्थी अवधारणा होइनन्। परम्परा ऐतिहासिक अनुभव, सामूहिक विश्वास र सांस्कृतिक अभ्यासको पुस्तान्तरणबाट विकसित हुन्छ। धर्मले भने आध्यात्मिक आस्था मात्र नभई नैतिक कर्तव्य, सदाचार र जीवनप्रतिको दृष्टिकोणलाई समेत समेट्न सक्छ। कुनै अभ्यास लामो समयदेखि प्रचलित हुँदै आएको छ भन्दैमा त्यो स्वतः नैतिक रूपमा उचित हुन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न सकिँदैन।
समाज परिवर्तनशील हुन्छ र त्यससँगै नैतिक चेतना, वैज्ञानिक ज्ञान तथा प्राणीप्रतिको संवेदनशीलता पनि विकसित हुन्छ। त्यसैले परम्पराको संरक्षण गर्नु भनेको प्रत्येक अभ्यासलाई आलोचनारहित रूपमा निरन्तरता दिनु होइन। परम्पराका मानवीय र सांस्कृतिक मूल्यलाई जोगाउँदै हिंसा, भेदभाव वा अनावश्यक पीडा सिर्जना गर्ने पक्षको पुनर्मूल्याङ्कन गर्नु पनि सांस्कृतिक विकासकै हिस्सा हो।
पशुबलिको सन्दर्भमा मुख्य प्रश्न धार्मिक आस्था राख्नु उचित वा अनुचित भन्ने होइन; आस्थाको अभिव्यक्तिका लागि प्राणीको जीवन समाप्त गर्नु नैतिक रूपमा आवश्यक छ कि छैन भन्ने हो। यदि पूजा, प्रार्थना, दान, सेवा र प्रतीकात्मक अर्पणबाट पनि धार्मिक भावना अभिव्यक्त गर्न सकिन्छ भने हिंसारहित विकल्पको सम्भावनाबारे विचार गर्नु विवेकपूर्ण हुन्छ। यसरी धार्मिक स्वतन्त्रता र नैतिक उत्तरदायित्वलाई परस्पर विरोधी नभई संवादका माध्यमबाट समन्वय गर्न सकिन्छ।
हिन्दू दार्शनिक परम्पराभित्र विविध मत, अनुष्ठान र धार्मिक व्याख्याहरू पाइन्छन्। यद्यपि अहिंसा, सत्य, आत्मसंयम, दया र परोपकारजस्ता मूल्यहरूले यसका अनेक नैतिक धारामा महत्त्वपूर्ण स्थान प्राप्त गरेका छन्। मनुस्मृति १०.६३ मा अहिंसा, सत्य, अस्तेय, शौच र इन्द्रियनिग्रहलाई धर्मका प्रमुख आधारका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। यसले नैतिक आचरणलाई धार्मिक जीवनको महत्त्वपूर्ण पक्षका रूपमा स्थापित गर्छ।त्यसैगरी, भगवद्गीताको सोह्रौँ अध्यायको दोस्रो श्लोकमा अहिंसा, सत्य, अक्रोध, शान्ति, दया र कोमलतालाई दैवी गुणका रूपमा उल्लेख गरिएको छ। यी गुणहरूले व्यक्तिको आध्यात्मिक उन्नति बाह्य अनुष्ठानमा मात्र निर्भर नरही उसको व्यवहार र नैतिक चेतनासँग पनि सम्बन्धित हुन्छ भन्ने देखाउँछन्।
तथापि, हिन्दू धर्मका सबै परम्पराले पशुबलिलाई समान रूपमा व्याख्या गरेका छैनन्। कतिपय शक्तिपीठ तथा समुदायमा बलिसम्बन्धी अनुष्ठान प्रचलित छन् भने अन्य धार्मिक धाराले प्रतीकात्मक अर्पण, शाकाहारी नैवेद्य र अहिंसात्मक पूजालाई प्राथमिकता दिन्छन्। यस विविधतालाई स्वीकार गर्नु धार्मिक अध्ययनको निष्पक्ष आधार हो।त्यसैले पशुबलिको आलोचना गर्दा सम्पूर्ण हिन्दू धर्मलाई हिंसासँग जोड्नु उचित हुँदैन। बरु हिन्दू दर्शनभित्रै विद्यमान अहिंसा, करुणा र आत्मसंयमका मूल्यका आधारमा हिंसात्मक अभ्यासको नैतिक पुनर्विचार गर्न सकिन्छ। यसले धार्मिक आस्थालाई कमजोर बनाउनेभन्दा त्यसका नैतिक आयामलाई अझ गहिरो बनाउन सहयोग पुर्याउँछ।
पशुबलिसम्बन्धी बहसको केन्द्रमा प्राणीको जीवन, पीडा र मानवीय उत्तरदायित्वको प्रश्न रहेको छ। पशुहरूमा भय, तनाव र पीडाप्रति प्रतिक्रिया देखिने भएकाले तिनको जीवनलाई केवल मानवीय प्रयोजनका वस्तुका रूपमा बुझ्नु नैतिक दृष्टिले पर्याप्त हुँदैन। प्राणीको पीडालाई गम्भीरतापूर्वक लिनु करुणा र जिम्मेवार व्यवहारको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।
पशुबलिका समर्थकहरूले कतिपय अवस्थामा यसलाई देवीदेवताको प्रसन्नता, धार्मिक प्रतिज्ञा वा सांस्कृतिक निरन्तरतासँग जोड्छन्। तर कुनै प्राणीको हत्या नगर्दा अनिष्ट हुन्छ वा देवता अप्रसन्न हुन्छन् भन्ने विश्वासलाई सार्वभौमिक धार्मिक सत्यका रूपमा स्थापित गर्न सकिँदैन। यस्तो विश्वासको नैतिक तथा धार्मिक आधारबारे खुला संवाद आवश्यक हुन्छ।
यदि धार्मिक अनुष्ठानको उद्देश्य कृतज्ञता, आत्मसमर्पण, शुद्धता वा कल्याणको कामना हो भने त्यस उद्देश्यलाई हिंसारहित अभ्यासमार्फत पनि अभिव्यक्त गर्न सकिन्छ। फलफूल, फूल, अन्न, दीप, प्रार्थना, दान र सेवाजस्ता विकल्पहरूले श्रद्धाको अभिव्यक्ति सम्भव बनाउँछन्। यस्ता विकल्प अपनाउनु परम्पराको सम्पूर्ण अस्वीकार होइन; धार्मिक अभ्यासलाई करुणा र समकालीन नैतिक चेतनासँग अनुकूल बनाउने सम्भावना हो।वास्तविक धार्मिकता प्राणीको पीडाप्रति उदासीन हुनुमा होइन, आफ्नो आस्था र व्यवहारबीच नैतिक सामञ्जस्य कायम गर्नुमा निहित हुन्छ।
बलिको अवधारणालाई केवल भौतिक अर्पणका रूपमा मात्र नभई त्याग र आत्मसमर्पणको प्रतीकका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ। आध्यात्मिक जीवनमा त्यागको अर्थ लोभ, क्रोध, ईर्ष्या, अहंकार र स्वार्थजस्ता प्रवृत्तिमाथि नियन्त्रण स्थापित गर्नु हो। यस अर्थमा आत्मपरिष्कार स्वयं एउटा गहिरो साधना हो।
यद्यपि वैदिक यज्ञमा प्रयुक्त ‘पशु’ शब्दले सधैँ मानिसभित्रका अवगुणलाई मात्र जनाउँछ वा ऐतिहासिक यज्ञहरूमा कुनै पनि प्रकारको पशु अर्पण थिएन भन्ने दाबीलाई पर्याप्त पाठगत आधारबिना सार्वभौमिक सत्यका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन। वैदिक साहित्य र पछिल्ला धार्मिक परम्परामा यज्ञ, बलि तथा तिनको प्रतीकात्मक अर्थबारे विभिन्न व्याख्याहरू विकसित भएका छन्। यस विविधताको अध्ययन ऐतिहासिक तथा पाठगत साक्ष्यका आधारमा गरिनुपर्छ।
तर आधुनिक नैतिक दृष्टिकोणबाट एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठाउन सकिन्छ—यदि धार्मिक साधनाको लक्ष्य आत्मशुद्धि हो भने आफ्ना अवगुण त्याग्नु र अरू प्राणीलाई पीडा नदिनु किन त्यस साधनाको केन्द्रमा नहुने? यस प्रश्नले बलिको अवधारणालाई आत्मनिरीक्षण, संयम र करुणासँग जोड्ने अवसर प्रदान गर्छ।
क्रोधको त्याग, लोभमाथि नियन्त्रण, अन्यायको विरोध र पीडितको सेवामा समर्पणलाई प्रतीकात्मक बलिका रूपमा ग्रहण गर्दा धार्मिक साधनाले व्यक्तिगत तथा सामाजिक जीवनमा प्रत्यक्ष सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ।
धार्मिक अभ्यासले बालबालिकाको नैतिक चेतना निर्माणमा भूमिका खेल्न सक्छ। उनीहरूले परिवार र समुदायमा देखेका व्यवहारबाट जीवन, मृत्यु, करुणा, न्याय र कर्तव्यबारे धारणा विकास गर्छन्। त्यसैले धार्मिक अनुष्ठानमा हिंसा देख्दा त्यसलाई कसरी व्याख्या गरिन्छ भन्ने कुरा महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
बालबालिकालाई कुनै पनि परम्पराको अर्थ नबुझाई त्यसको अन्धानुकरण गर्न सिकाउनुको सट्टा प्रश्न गर्न, तर्क गर्न र अरूको पीडाप्रति संवेदनशील हुन प्रोत्साहित गर्नुपर्छ। धार्मिक शिक्षाले श्रद्धासँगै विवेक, करुणा र नैतिक उत्तरदायित्वलाई पनि स्थान दिनुपर्छ। यसबाट उनीहरूले परम्पराको सम्मान गर्दै त्यसका विभिन्न पक्षको आलोचनात्मक मूल्याङ्कन गर्न सिक्न सक्छन्।
त्यसैगरी, पशुबलिसम्बन्धी बहसलाई कुनै समुदाय वा धार्मिक समूहको अपमानको विषय बनाउनु हुँदैन। सामाजिक रूपान्तरणका लागि संवाद, शिक्षा र वैकल्पिक अभ्यासको विकास प्रभावकारी उपाय हुन सक्छन्। मानिसहरूलाई आफ्नो आस्था परित्याग गर्न बाध्य पार्नेभन्दा हिंसारहित विकल्पप्रति विश्वास निर्माण गर्नु दीर्घकालीन सुधारका लागि उपयोगी हुन्छ।
धार्मिक स्वतन्त्रताको संरक्षण गर्नु राज्यको महत्त्वपूर्ण दायित्व हो। साथै सार्वजनिक सुरक्षा, प्रचलित कानुनको कार्यान्वयन, पशुकल्याण र नागरिकको नैतिक तथा सामाजिक हितको संरक्षण गर्नु पनि राज्यको जिम्मेवारीभित्र पर्छ। यी दायित्वबीच सन्तुलन कायम गर्न संवेदनशील र प्रमाणमा आधारित नीतिगत दृष्टिकोण आवश्यक हुन्छ।
नेपालको संविधानले धार्मिक स्वतन्त्रताको प्रत्याभूति गरे पनि त्यसको प्रयोग प्रचलित कानुनी व्यवस्थाको अधीनमा हुन्छ। पशुप्रति हुने क्रूर व्यवहार, सार्वजनिक स्वास्थ्य, सरसफाइ र सुरक्षासम्बन्धी विषयलाई कानुन तथा नीतिका आधारमा सम्बोधन गर्न सकिन्छ। राज्यले धार्मिक समुदायसँग संवाद गर्दै पशुकल्याणसम्बन्धी चेतना अभिवृद्धि गर्ने, हिंसारहित पूजाका विकल्प प्रवर्द्धन गर्ने र कानुनी मापदण्डको निष्पक्ष कार्यान्वयन गर्ने नीति अपनाउन सक्छ।
गढीमाई मेलाजस्ता ठूला धार्मिक जमघटका सन्दर्भमा पशुबलि, पशु ढुवानी, पशुकल्याण, सार्वजनिक स्वास्थ्य र फोहोर व्यवस्थापनसम्बन्धी प्रश्नलाई तथ्यगत आधारमा अध्ययन गर्न आवश्यक छ। यस्ता विषयमा सुधारको प्रक्रिया स्थानीय समुदायको सहभागिता, धार्मिक नेतृत्वसँगको संवाद र प्रभावकारी सार्वजनिक शिक्षामा आधारित हुनुपर्छ।
राज्यको भूमिका कुनै आस्थालाई मनपरी रूपमा दण्डित गर्नु होइन; धार्मिक स्वतन्त्रता, कानुनी शासन, सार्वजनिक हित र प्राणीप्रतिको उत्तरदायित्वबीच न्यायोचित सन्तुलन कायम गर्नु हो। धर्मको नाममा हुने हिंसासम्बन्धी प्रश्न परम्परा र आधुनिकताको सामान्य द्वन्द्व मात्र होइन; यो आस्था, नैतिक विवेक, प्राणीको जीवन र सामाजिक उत्तरदायित्वबीचको गहिरो दार्शनिक विमर्श हो। कुनै अभ्यास परम्परागत छ भन्दैमा त्यसको नैतिक औचित्य स्वतः प्रमाणित हुँदैन। त्यसैगरी, कुनै धार्मिक अभ्यासको आलोचना गर्नु सम्पूर्ण धर्म वा त्यसका अनुयायीको अस्वीकार पनि होइन। आवश्यक कुरा धार्मिक विविधताको सम्मान गर्दै हिंसा, पीडा र नैतिक उत्तरदायित्वसम्बन्धी प्रश्नको विवेकपूर्ण परीक्षण गर्नु हो।
हिन्दू दर्शनका विभिन्न धारामा पाइने अहिंसा, सत्य, दया र आत्मसंयमका मूल्यले धार्मिक अभ्यासको नैतिक पुनर्विचारका लागि महत्त्वपूर्ण आधार प्रदान गर्छन्। पशुबलिको स्थानमा प्रतीकात्मक अर्पण, दान, सेवा र आत्मपरिष्कारलाई प्रोत्साहित गर्न सकिन्छ। यस्तो रूपान्तरण धार्मिक आस्थाको अन्त्य होइन; करुणा र उत्तरदायित्वलाई धार्मिक जीवनको अभिन्न अङ्ग बनाउने सम्भावना हो।
अन्ततः धर्मको मूल्य केवल अनुष्ठानको निरन्तरतामा होइन, त्यसले व्यक्तिको चरित्र र समाजको नैतिक जीवनमा ल्याउने सकारात्मक परिवर्तनमा खोजिनुपर्छ। यदि धर्मले मानिसलाई सत्यनिष्ठ, करुणामय र जिम्मेवार बन्न प्रेरित गर्छ भने त्यसको आध्यात्मिक उद्देश्य अझ सार्थक हुन्छ। आफ्ना लोभ, क्रोध, अहंकार र हिंसात्मक प्रवृत्तिको त्याग गर्दै प्राणीप्रति संवेदनशील व्यवहार गर्नु नै आत्मपरिष्कारको महत्त्वपूर्ण मार्ग हो।