करुणा : असल मानव निर्माणको आध्यात्मिक साधना

करुणा : असल मानव निर्माणको आध्यात्मिक साधना (अनुभूति)
तोमनाथ उप्रेती
उपसचिव, नेपाल सरकार
म आज आफ्नै हृदयको ढोकामा उभिएको छु। बाहिर संसार छ। संसारमा मानिस छन्। मानिसका अनुहारमा अनेकौँ कथा छन्। कतै हाँसो छ। कतै आँसु छ। कतै उत्सव छ। कतै नबोलिएको पीडा छ। म ती सबै देख्छु। तर आज आफैँलाई एउटा प्रश्न सोध्छु— के मैले साँच्चै अरूको दुःख देखेको छु, कि केवल उनीहरूको अनुहारमा लेखिएको दुःख पढेजस्तो गरेको छु? के अरूको आँसु मेरो हृदयसम्म आइपुगेको छ? कि मेरो संवेदना आफ्नै सुखको घेराभित्र कैद छ?
मेरो यात्रा यही प्रश्नबाट सुरु हुन्छ। यो कुनै भौगोलिक यात्राको कथा होइन। यो आफ्नै मनको अँध्यारोबाट मानवीय चेतनाको उज्यालोतर्फ अघि बढ्ने यात्रा हो। यस यात्रामा मेरो कुनै नक्सा छैन। कुनै निश्चित गन्तव्य छैन। केवल एउटा विश्वास छ— मानिस हुनु जन्मको संयोग हो, तर असल मानव बन्नु चेतनाको साधना हो।
म जीवनको बाटोमा धेरै मानिससँग भेटिएको छु। कसैले मलाई सम्मान दियो। कसैले चुनौती दियो। कसैले मेरो प्रशंसा गर्‍यो। कसैले मेरो अस्तित्वलाई बेवास्ता गर्‍यो। ती सबै घटनाले मलाई केही न केही सिकाए। तर आज सम्झन्छु, मैले अरूलाई बुझ्नुभन्दा आफूलाई सही प्रमाणित गर्न बढी समय खर्च गरेँ कि? कसैको गल्ती देख्दा म छिटो बोल्थेँ। कसैको विवशता देख्दा म ढिलो बुझ्थेँ। अरूको कमजोरीमाथि निर्णय सुनाउन मलाई सजिलो लाग्थ्यो। तर आफ्नै कमजोरीको अदालतमा उभिन किन कठिन हुन्थ्यो?
सायद अहंकारको स्वभाव यही हो। यसले अरूको दोष ठूलो देखाउँछ। आफ्नै दोष सानो बनाउँछ। यसले अरूलाई कठघरामा उभ्याउँछ, तर आफूलाई सधैँ निर्दोष ठान्छ। म पनि यही अदृश्य पर्खालभित्र कतै उभिएको रहेछु। मलाई लाग्थ्यो, अरूलाई सुधार्नु नै मेरो जिम्मेवारी हो। तर एक दिन बुझेँ— आफूभित्रको कठोरता नसुधारी संसारलाई कोमल बनाउन सकिँदैन।
त्यसपछि मैले मानिसका अनुहारलाई अलि ध्यानपूर्वक हेर्न थालेँ। एउटा श्रमिकको थकित अनुहारमा परिवारको भविष्य बोकेको देखेँ। एउटा वृद्धको मौनतामा उपेक्षाको पीडा भेटेँ। एउटा बालकको आँखामा अवसरको प्रतीक्षा देखेँ। एउटा असफल मानिसको मौनताभित्र फेरि उठ्ने साहस लुकेको पाएँ। बाहिरबाट हेर्दा सामान्य लाग्ने जीवनभित्र कति असामान्य सङ्घर्ष रहेछन्! मानिसलाई बुझ्न उसको वर्तमान मात्र होइन, उसले पार गरेको अदृश्य बाटो पनि बुझ्नुपर्ने रहेछ।
त्यहीँबाट मेरो हृदयमा करुणाको पहिलो अर्थ खुल्यो। करुणा कसैलाई कमजोर ठान्नु होइन। करुणा उसको पीडालाई सम्मानपूर्वक बुझ्नु हो। दया कहिलेकाहीँ माथिबाट तल झर्छ। करुणा भने मानिससँगै उभिन्छ। दयाले भन्छ— तिमी दुःखी छौ। करुणाले सोध्छ— तिम्रो दुःख कम गर्न म के गर्न सक्छु? यही प्रश्नमा मानवीय चरित्रको वास्तविक परीक्षा लुकेको रहेछ।
मलाई लाग्छ, करुणा कुनै ठूलो उपदेशबाट जन्मिँदैन। यो सानो अनुभूतिबाट जन्मिन्छ। कसैले बोल्दा बीचमै नरोक्नु पनि करुणा हो। कसैको गल्तीमा उसको विवशता बुझ्ने प्रयास गर्नु पनि करुणा हो। कमजोर व्यक्तिको अधिकारको पक्षमा उभिनु पनि करुणा हो। कसैले सहयोग माग्न नसक्दा उसको मौनता बुझ्नु पनि करुणा हो। कहिलेकाहीँ एउटा आत्मीय शब्दले मानिसलाई त्यति साहस दिन्छ, जति लामो भाषणले पनि दिन सक्दैन।
तर म आफैँलाई फेरि सोध्छु— के करुणा केवल कोमल भावना हो? के कसैको दुःख देखेर मन दुखाउनु नै पर्याप्त हुन्छ? हुँदैन। आँसु बग्नु संवेदनाको सुरुवात हुन सक्छ, तर पीडा कम गर्न उठेको हातले त्यसलाई कर्ममा परिणत गर्छ। करुणा हृदयमा जन्मिन्छ, विवेकबाट दिशा पाउँछ र कर्ममा पुगेर आफ्नो पूर्णता प्राप्त गर्छ। निष्क्रिय संवेदनाले दुःख देख्छ। सक्रिय करुणाले दुःखको कारण खोज्छ र त्यसलाई घटाउने बाटो रोज्छ।
यही बिन्दुमा मैले मानव चरित्रको अर्को सत्य बुझेँ। असल मानिस त्यो होइन, जसले कहिल्यै गल्ती गर्दैन। असल मानिस त्यो हो, जसले आफ्नो गल्ती स्वीकार गर्न सक्छ। अरूलाई चोट पुर्‍याएको थाहा पाएपछि माफी माग्न सक्छ। आफ्नो अधिकार प्रयोग गर्दा अरूको सम्मान सम्झन्छ। आफू शक्तिशाली हुँदा कमजोरलाई दबाउँदैन। आफू सफल हुँदा असफललाई अपमान गर्दैन। ऊ जान्दछ— मानवीय महानता अरूभन्दा माथि उभिनुमा होइन, अरूलाई पनि उठ्न सहयोग गर्नुमा छ।
मेरो जीवनमा पद, प्रतिष्ठा र जिम्मेवारीका आफ्नै अर्थ छन्। तर आज म सोचिरहेको छु— कुनै पदले मलाई कति ठूलो बनाउँछ? कुनै अधिकारले मलाई कति शक्तिशाली बनाउँछ? र ती सबैभन्दा पर, मेरो व्यवहारले अरूको जीवनमा कति सहजता ल्याउँछ? सार्वजनिक जिम्मेवारीमा बसेको मानिसका लागि करुणा केवल निजी सद्गुण होइन। यो निर्णयको नैतिक आधार पनि हो। एउटा कागजमा हस्ताक्षर गर्दा त्यसको पछाडि कुनै नागरिकको आशा जोडिएको हुन सक्छ। एउटा निर्णयको ढिलाइले कसैको जीवन कठिन बन्न सक्छ। एउटा कठोर व्यवहारले सेवाग्राहीको आत्मसम्मानमा चोट पुग्न सक्छ।
त्यसैले म बुझ्दै छु— शासनमा करुणा हुनु भनेको कानुनलाई कमजोर बनाउनु होइन। न्यायलाई मानवीय बनाउनु हो। नियमको पालना गर्नु आवश्यक छ, तर नियमको कार्यान्वयनमा विवेक पनि चाहिन्छ। उत्तरदायित्व अनिवार्य छ, तर अपमान आवश्यक छैन। अनुशासन चाहिन्छ, तर निर्दयता चाहिँदैन। करुणाशील प्रशासनले गलत कामलाई उचित ठहर गर्दैन; उसले गल्तीको प्रकृति बुझ्दै न्यायपूर्ण समाधान खोज्छ। उसले अधिकारलाई विशेषाधिकार होइन, सेवाको दायित्व ठान्छ।
म अब समाजलाई हेर्छु। मानिसहरू विचारमा विभाजित छन्। पहिचानमा विभाजित छन्। वर्ग, जाति, धर्म, भाषा र राजनीतिक आस्थाका आधारमा एकअर्काबाट टाढिएका छन्। हामी आफ्नो पक्षको पीडा देख्छौँ, अर्को पक्षको पीडा अस्वीकार गर्छौँ। आफ्ना मानिसको गल्तीलाई परिस्थितिको परिणाम ठान्छौँ, अरूको गल्तीलाई चरित्रको दोष भन्छौँ। यसरी सत्य पनि पक्षअनुसार बदलिन थाल्छ। करुणाले भने मलाई अर्को दृष्टि दिन्छ— असहमति हुन सक्छ, तर अमानवीयता स्वीकार्य हुन सक्दैन। विचार फरक हुन सक्छ, तर मानवीय गरिमा सबैको साझा अधिकार हो।
म सोच्दछु, यदि मैले आफ्ना विरोधीको पीडा बुझ्ने प्रयास गरेँ भने के मेरो विचार कमजोर हुन्छ? हुँदैन। अरूको दृष्टिकोण बुझ्नु आफ्नो विचार त्याग्नु होइन। बरु आफ्नो विचारलाई पूर्वाग्रहबाट मुक्त गर्नु हो। करुणाले विवेकलाई समाप्त गर्दैन। यसले विवेकलाई अझ परिपक्व बनाउँछ। यसले अन्यायको विरोध गर्न सिकाउँछ, तर प्रतिशोधको दास बन्न दिँदैन। यसले गलत कामप्रति कठोर हुन सिकाउँछ, तर गलत काम गर्ने मानिसको मानवीय अस्तित्व नकार्न दिँदैन।
यहीँ मैले क्षमाको अर्थ पनि नयाँ ढङ्गले बुझ्न थालेँ। क्षमा भनेको अन्यायलाई स्वीकार गर्नु होइन। पीडालाई बिर्सनु पनि होइन। क्षमा भनेको पीडाले आफ्नो सम्पूर्ण जीवनमाथि शासन गर्न नदिनु हो। प्रतिशोधले क्षणिक सन्तुष्टि दिन सक्छ, तर त्यसले मनमा घृणाको अर्को बीउ रोप्छ। करुणाले त्यो बीउलाई चिन्ने र त्यसलाई हुर्कन नदिने साहस दिन्छ। जहाँ क्षमा विवेकसँग जोडिन्छ, त्यहाँ सम्बन्ध सुधार्ने सम्भावना जन्मिन्छ। जहाँ न्यायसँग करुणा जोडिन्छ, त्यहाँ मेलमिलापको बाटो खुल्छ।
तर यो यात्रा सजिलो छैन। मभित्र अझै क्रोध उठ्छ। कहिलेकाहीँ ईर्ष्या जाग्छ। अपमानको सम्झनाले मन कठोर हुन्छ। कसैले मेरो अपेक्षाविपरीत व्यवहार गर्दा म तुरुन्तै प्रतिक्रिया दिन चाहन्छु। त्यही क्षण मलाई लाग्छ— अरूलाई जित्नुभन्दा पहिले आफ्नै आवेगलाई बुझ्नु आवश्यक रहेछ। मनलाई जित्नु भनेको भावनालाई दबाउनु होइन। भावनाको कारण चिन्नु र त्यसको वशमा नपरी उचित निर्णय गर्नु हो। करुणा कमजोर मनको असहायता होइन; यो बलियो मनको सचेत छनोट हो।
मलाई लाग्छ, मानिसको सबैभन्दा ठूलो विजय अरूलाई पराजित गर्नु होइन। आफ्नै अहंकारलाई प्रश्न गर्न सक्नु हो। आफ्नो स्वार्थभन्दा माथि उठेर साझा हित सोच्न सक्नु हो। कसैले नदेख्दा पनि सही काम गर्न सक्नु हो। आफ्नो लाभका लागि अरूको दुःखलाई बेवास्ता नगर्नु हो। यही नैतिक अनुशासनले चरित्र निर्माण गर्छ। करुणा एक दिनको भावुकता होइन। यो हरेक दिन गरिने सानो अभ्यास हो। बिहान उठेदेखि राति सुत्दासम्मका निर्णयमा यसको परीक्षा हुन्छ।
आजको प्रविधिमय संसारमा मानिसहरू नजिक देखिन्छन्, तर मनहरू टाढा हुन सक्छन्। हामीसँग सूचना धेरै छ, तर बुझाइ कम हुन सक्छ। हामी अरूको जीवनबारे जान्दछौँ, तर उनीहरूको पीडा सुन्न समय निकाल्दैनौँ। सामाजिक सञ्जालमा संवेदना व्यक्त गर्न सजिलो छ, तर वास्तविक जीवनमा सहयोगको हात बढाउन कठिन लाग्न सक्छ। त्यसैले म आफैँलाई सम्झाउँछु— करुणा प्रदर्शनको विषय होइन, व्यवहारको प्रमाण हो। अरूको दुःखलाई सार्वजनिक प्रशंसाको साधन बनाउनु होइन, उसको गरिमा जोगाउँदै सहयोग गर्नु हो। वास्तविक करुणाले सहयोग प्राप्त गर्ने व्यक्तिलाई ऋणी होइन, सम्मानित महसुस गराउँछ।
म अब आफ्नो यात्राको अन्तिम गन्तव्य खोजिरहेको छैन। किनकि करुणाको यात्राको अन्त्य हुँदैन। जति मानिस बुझ्दै जान्छु, त्यति नै जीवनका अनगिन्ती पीडा देख्दै जान्छु। जति आफ्नै मनलाई चिन्छु, त्यति नै सुधार गर्नुपर्ने कमजोरी भेट्छु। सायद परिपक्वता भनेको सबै उत्तर प्राप्त गर्नु होइन। आफ्ना सीमाहरू स्वीकार गर्दै सिकिरहनु हो। सायद आध्यात्मिक जागरण भनेको संसारबाट टाढा जानु होइन। संसारको दुःखबाट विमुख नभई त्यसलाई बुझ्ने क्षमता विकास गर्नु हो।
म आज आफ्नै हृदयसँग एउटा प्रतिबद्धता गर्न चाहन्छु। कसैको पीडा देख्दा तत्काल निर्णय सुनाउनुअघि उसको कथा बुझ्नेछु। कसैले गल्ती गर्दा न्यायको मापदण्ड छोड्नेछैनँ, तर अपमानलाई आफ्नो भाषा बनाउनेछैनँ। अधिकार प्राप्त हुँदा जिम्मेवारी सम्झनेछु। सफलता प्राप्त हुँदा अरूको योगदान बिर्सनेछैनँ। असहाय मानिस भेट्दा उसको विवशतालाई कमजोरी ठान्नेछैनँ। र, आफूले कसैलाई दुःख दिएको थाहा पाएँ भने आफ्नो अहंकार जोगाउनुभन्दा सत्य स्वीकार गर्न तयार हुनेछु।
मलाई अब लाग्छ, असल मानव चरित्र कुनै एक महान् कामबाट मात्र निर्माण हुँदैन। यो हजारौँ साना निर्णयको सञ्चित परिणाम हो। कसैलाई सम्मानपूर्वक सम्बोधन गर्नु, अन्यायको विरोध गर्नु, सत्य बोल्नु, आफ्नो गल्ती सच्याउनु, दुःखीलाई साथ दिनु र अरूको सफलतामा ईर्ष्याभन्दा प्रसन्नता अनुभव गर्नु— यिनै साना कर्मले चरित्रको ठूलो संरचना बनाउँछन्। करुणाले यी कर्मलाई जीवनको स्वाभाविक भाषा बनाउँछ।
यदि मानिसले आफ्नो ज्ञानमा करुणा मिसाउन सक्यो भने ज्ञानले अहंकार होइन, विवेक जन्माउनेछ। यदि शक्तिमा करुणा मिसाउन सक्यो भने शक्तिले उत्पीडन होइन, संरक्षण गर्नेछ। यदि न्यायमा करुणा मिसाउन सक्यो भने न्याय प्रतिशोध होइन, मानवीय मर्यादाको पुनर्स्थापना बन्नेछ। यदि विकासमा करुणा मिसाउन सक्यो भने विकास केवल भौतिक समृद्धि होइन, मानिसको सम्मान र सुखको विस्तार हुनेछ।
अन्ततः म त्यही प्रश्नमा फर्कन्छु— म कस्तो मानिस बन्न चाहन्छु? अरूले प्रशंसा गर्ने मानिस? पद र प्रतिष्ठाले चिनिने मानिस? कि अरूको जीवनमा थोरै भए पनि उज्यालो थप्न सक्ने मानिस? मेरो उत्तर अब विस्तारै स्पष्ट हुँदै छ। म त्यस्तो मानिस बन्न चाहन्छु, जसको उपस्थितिले कसैलाई सानो महसुस नहोस्। जसको निर्णयले न्यायको आशा नमारोस्। जसको शब्दले घाउ थप्ने होइन, सम्भव भएसम्म घाउ निको पार्ने काम गरोस्। जसको सफलतामा अरूको योगदानको सम्मान होस् र जसको शक्तिमा सेवाको विनम्रता होस्।
सायद यही हो करुणाले जन्माउने असल मानव चरित्र। यो कुनै चमत्कार होइन। यो चेतनाको निरन्तर अभ्यास हो। यो हृदयलाई अरूको पीडाप्रति खुला राख्ने साहस हो। यो विवेकलाई स्वार्थको बन्धनबाट मुक्त गर्ने प्रयत्न हो। यो आफूलाई मात्र होइन, अरूलाई पनि जीवनको केन्द्रमा राख्न सिक्ने साधना हो।
आज म आफ्नो यात्रामा अगाडि बढ्दै छु। बाटोमा अझै कठिनाइ छन्। मनमा अझै कमजोरी छन्। संसारमा अझै अन्याय छन्। तर अब म जान्दछु— संसारलाई एकैपटक बदल्न नसके पनि आफ्नो व्यवहार बदल्न सक्छु। सबैको आँसु पुछ्न नसके पनि कसैको आँसुको कारण नबन्ने प्रयास गर्न सक्छु। सबै पीडा हटाउन नसके पनि पीडितलाई एक्लो नछोड्ने निर्णय गर्न सक्छु।
म यही सानो प्रकाश बोकेर हिँड्न चाहन्छु। किनकि अँध्यारोलाई गाली गरेर उज्यालो जन्मिँदैन। एउटा दीप बाल्नुपर्छ। मानवताको दीप पनि त्यस्तै हो। त्यो दीप करुणाबाट बल्छ। त्यसको तेल संवेदना हो। त्यसको ज्योति विवेक हो। र त्यसको वास्तविक प्रकाश हाम्रो कर्ममा देखिन्छ।
जब म अरूको दुःखमा आफ्नै मानवीयता चिन्छु, तब मेरो अहंकार अलि सानो हुन्छ। जब म अरूको सम्मान जोगाउँछु, तब मेरो चरित्र अलि ठूलो हुन्छ। जब म प्रतिशोधको सट्टा न्याय र घृणाको सट्टा विवेक रोज्छु, तब मेरो भित्रको मानिस अझ मानवीय बन्छ।
अब मलाई लाग्छ, मानव हुनुको सर्वोच्च अर्थ अरूभन्दा श्रेष्ठ हुनु होइन। अरूको पीडाप्रति संवेदनशील हुनु हो। जीवनको वास्तविक उपलब्धि सबै कुरा प्राप्त गर्नु होइन। प्राप्त शक्तिलाई अरूको हितमा प्रयोग गर्नु हो। र, आत्मिक उन्नतिको गहिरो अर्थ संसार त्याग्नु होइन। संसारमा रहेर पनि आफ्नो हृदयलाई कठोर हुन नदिनु हो।
करुणा मेरो गन्तव्य होइन; यो मेरो यात्रा हो। करुणा मेरो कमजोरी होइन; यो मेरो नैतिक शक्ति हो। करुणा मेरो विचार मात्र होइन; यो मेरो जीवनको अभ्यास हो। किनकि अन्ततः मानिसको महानता उसले कति उचाइ प्राप्त गर्‍यो भन्नेमा होइन, उसले आफ्नो यात्रामा कति हृदयलाई सम्मान दियो, कति पीडा बुझ्यो र कति जीवनमा आशाको सानो दीप बाल्न सक्यो भन्नेमा मापन हुन्छ।