निःस्वार्थ भावना र मानव कल्याण

तोमनाथ उप्रेती
उपसचिव, नेपाल सरकार
मानव जीवनको सार्थकता व्यक्तिगत सफलता र भौतिक उपलब्धिमा मात्र सीमित हुँदैन। यसको वास्तविक मूल्य अरूको जीवनमा पुर्‍याएको सकारात्मक प्रभावबाट पनि मापन हुन्छ। मानिस सामाजिक प्राणी हो। उसको अस्तित्व परिवार, समुदाय, प्रकृति र व्यापक मानव समाजसँग जोडिएको हुन्छ। त्यसैले व्यक्तिगत उन्नति र सामूहिक कल्याणबीच अन्योन्याश्रित सम्बन्ध रहेको छ। जब मानिस आफ्नो स्वार्थभन्दा माथि उठेर अरूको हितका लागि काम गर्छ, तब उसको जीवनले व्यापक अर्थ प्राप्त गर्छ। यही भावनालाई निःस्वार्थता भनिन्छ। निःस्वार्थता मानवता, नैतिकता र सामाजिक उत्तरदायित्वको महत्त्वपूर्ण आधार हो।
निःस्वार्थ भावना भन्नाले व्यक्तिगत लाभको अपेक्षाविना अरूको हितका लागि योगदान गर्ने मानसिकता बुझिन्छ। यसको अर्थ आफ्ना आवश्यकता, अधिकार र जिम्मेवारीलाई पूर्णतः अस्वीकार गर्नु होइन। बरु व्यक्तिगत हित र सामूहिक हितबीच न्यायपूर्ण सन्तुलन कायम गर्नु हो। निःस्वार्थ व्यक्ति आफ्नो लाभलाई मात्र प्राथमिकता दिँदैन। उसले आफ्नो निर्णयले अरूमा पार्ने प्रभावसमेत विचार गर्छ। यस्तो दृष्टिकोणले सहानुभूति, सहयोग, विश्वास र पारस्परिक सम्मानको विकास गर्छ। यसबाट सामाजिक सम्बन्ध सुदृढ हुन्छन् र सामूहिक जीवन बढी मानवीय बन्छ।
निःस्वार्थताको दार्शनिक आधार करुणा, परोपकार, न्याय र नैतिक कर्तव्यमा निहित छ। पूर्वीय दर्शनले व्यक्तिको चेतना विस्तार गर्दै समस्त प्राणीप्रति सद्भाव राख्न प्रेरित गरेको छ। उपनिषद्को आत्मवत् सर्वभूतेषु भन्ने विचारले अरूको अवस्थालाई आफ्नै अवस्थासँग तुलना गरेर बुझ्नुपर्ने नैतिक दृष्टि प्रस्तुत गर्छ। त्यसैगरी, “सर्वे भवन्तु सुखिनः, सर्वे सन्तु निरामयाः” भन्ने प्रार्थनाले सबैको सुख र कल्याणको कामना गर्छ। यी विचारले व्यक्तिगत सीमाभन्दा माथि उठेर व्यापक मानवताको हित सोच्न प्रेरित गर्छन्। यिनको सार व्यवहारमा समानता, संवेदना र उत्तरदायित्वको अभ्यास गर्नु हो।
भगवद्गीतामा निष्काम कर्मको अवधारणाले निःस्वार्थ कर्मको महत्त्व स्पष्ट पार्छ। यसको मूल आशय कर्मप्रति निष्ठावान् रहनु र फलप्रतिको अत्यधिक आसक्तिबाट मुक्त हुनु हो। मानिसले आफ्नो कर्तव्य इमानदारीपूर्वक निर्वाह गर्नुपर्छ। तर प्रत्येक कर्मबाट व्यक्तिगत लाभ, प्रशंसा वा प्रतिष्ठा प्राप्त गर्नैपर्ने अपेक्षा राख्नु उचित हुँदैन। परिणामप्रतिको अत्यधिक मोहले निर्णयलाई स्वार्थकेन्द्रित बनाउन सक्छ। निष्काम कर्मले कर्तव्यबोध, आत्मसंयम र नैतिक निष्ठालाई प्राथमिकता दिन्छ। यसले कर्मको गुणस्तर र सामाजिक उपयोगितामा ध्यान केन्द्रित गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।
बौद्ध दर्शनमा करुणा र मैत्रीलाई मानवीय दुःख न्यूनीकरणका महत्त्वपूर्ण आधार मानिन्छ। करुणाले अरूको पीडाप्रति संवेदनशील बनाउँछ। मैत्रीले सबैप्रति सद्भाव राख्न सिकाउँछ। यी गुणको अभ्यासले घृणा, द्वेष र प्रतिशोधको प्रवृत्ति कमजोर बनाउन सक्छ। महात्मा गान्धीको अहिंसात्मक आन्दोलनले पनि नैतिक प्रतिबद्धता र सामूहिक हितका लागि गरिने त्यागको महत्त्व देखाएको छ। यस्ता ऐतिहासिक तथा दार्शनिक दृष्टान्तले निःस्वार्थताको शक्ति व्यक्तिगत जीवनमा मात्र सीमित नरहेको पुष्टि गर्छन्। यसको प्रभाव सामाजिक न्याय, शान्ति र सामूहिक परिवर्तनसम्म विस्तार हुन सक्छ।
निःस्वार्थ भावनाको पहिलो अभ्यास व्यक्तिको दैनिक जीवनबाट सुरु हुन्छ। परिवारमा आफ्ना सदस्यको आवश्यकता बुझ्नु, वृद्धवृद्धालाई सहयोग गर्नु र बालबालिकाप्रति जिम्मेवार हुनु यसका सामान्य उदाहरण हुन्। समुदायमा विपद्मा परेका व्यक्तिलाई सहयोग गर्नु, सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्नु र कमजोर वर्गको अधिकारका पक्षमा उभिनु पनि निःस्वार्थताको अभिव्यक्ति हो। यस्ता कार्य साना देखिए पनि तिनले सामाजिक विश्वास निर्माण गर्छन्। सहयोगको संस्कृतिले मानिसलाई एक्लोपन र असुरक्षाको अनुभूतिबाट मुक्त हुन मद्दत गर्छ। यसरी व्यक्तिगत सद्भाव सामूहिक कल्याणको आधार बन्न सक्छ।
आधुनिक समाजमा प्रतिस्पर्धा, उपभोक्तावाद र व्यक्तिवादी सोचले निःस्वार्थ भावनासमक्ष चुनौती प्रस्तुत गरेका छन्। सफलता प्रायः सम्पत्ति, पद, प्रतिष्ठा र व्यक्तिगत उपलब्धिका आधारमा मूल्याङ्कन गरिन्छ। यसले अरूको हितभन्दा आफ्नै लाभलाई प्राथमिकता दिने प्रवृत्ति बढाउन सक्छ। तर व्यक्तिगत उपलब्धि र सामाजिक उत्तरदायित्व परस्पर विरोधी होइनन्। व्यक्तिले आफ्नो क्षमता विकास गर्दै समाजलाई पनि योगदान दिन सक्छ। व्यवसायीले रोजगारी सिर्जना गर्न सक्छन्। शिक्षकले ज्ञान र विवेक विकास गर्न सक्छन्। कर्मचारीले निष्पक्ष सेवा प्रवाह गर्न सक्छन्। नागरिकले सार्वजनिक हितका काममा सहभागिता जनाउन सक्छन्। निःस्वार्थताको सार आफ्नो क्षमतालाई व्यापक हितसँग जोड्नु हो।
सार्वजनिक प्रशासन र राजनीतिक नेतृत्वमा निःस्वार्थ भावनाको विशेष महत्त्व हुन्छ। सार्वजनिक पद व्यक्तिगत सुविधा प्राप्त गर्ने माध्यम होइन। यो जनताको विश्वास र सार्वजनिक स्रोतको संरक्षणसँग जोडिएको जिम्मेवारी हो। निर्णयकर्ताले व्यक्तिगत सम्बन्ध, आर्थिक लाभ वा राजनीतिक पक्षधरतालाई भन्दा सार्वजनिक हितलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। निष्पक्षता, पारदर्शिता, जवाफदेहिता र कानुनी शासन यसका आधारभूत पक्ष हुन्। सेवाभावले सार्वजनिक संस्थाप्रति नागरिकको विश्वास बढाउन सक्छ। तर निःस्वार्थ नेतृत्वका लागि व्यक्तिगत सदाचार मात्र पर्याप्त हुँदैन। प्रभावकारी कानुन, संस्थागत नियन्त्रण र उत्तरदायित्वका संयन्त्र पनि आवश्यक हुन्छन्। व्यक्तिगत नैतिकता र संस्थागत सुशासनको समन्वयबाट मात्र जनकल्याणकारी शासन सम्भव हुन्छ।
निःस्वार्थ भावनाले सामाजिक न्याय र समानताको प्रवर्द्धनमा पनि योगदान पुर्‍याउँछ। समाजमा आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक असमानता विद्यमान हुन्छन्। कमजोर तथा सीमान्तकृत समुदायले अवसर र स्रोतमा समान पहुँच नपाउन सक्छन्। यस्तो अवस्थामा निःस्वार्थ दृष्टिकोणले अरूको अधिकार र गरिमाप्रति संवेदनशील हुन प्रेरित गर्छ। न्यायपूर्ण समाज निर्माणका लागि अवसरको समानता, स्रोतको उचित वितरण र भेदभावको अन्त्य आवश्यक हुन्छ। निःस्वार्थताको अर्थ अन्याय सहेर बस्नु होइन। बरु व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर न्याय र समानताको पक्षमा उभिनु हो। यसले सामाजिक सद्भावलाई बलियो बनाउँदै समावेशी विकासको मार्ग प्रशस्त गर्छ।
त्याग निःस्वार्थताको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। जीवनमा समय, श्रम, सुविधा वा व्यक्तिगत इच्छाको केही अंश साझा हितका लागि समर्पित गर्नुपर्ने अवस्था आउँछ। विद्यार्थीले अध्ययनका लागि समय व्यवस्थापन गर्छ। अभिभावकले सन्तानको विकासका लागि श्रम र समय खर्च गर्छन्। समाजसेवीले समुदायको हितका लागि आफ्नो क्षमता उपयोग गर्छन्। यी उदाहरणले त्याग सधैँ भौतिक वस्तुको परित्याग मात्र नभएको देखाउँछन्। कहिलेकाहीँ आफ्नो अहंकार, पूर्वाग्रह र प्रतिशोध त्याग्नु अझ महत्त्वपूर्ण हुन्छ। तर त्याग विवेकपूर्ण हुनुपर्छ। अरूको हितका नाममा आफ्नो अधिकार, स्वास्थ्य वा मर्यादालाई निरन्तर नष्ट गर्नु निःस्वार्थताको उचित अर्थ होइन। सन्तुलित त्यागले व्यक्ति र समाज दुवैको हित संरक्षण गर्छ।
आज मानवताले जलवायु परिवर्तन, महामारी, गरिबी, आर्थिक असमानता र अन्तर्राष्ट्रिय द्वन्द्वजस्ता साझा चुनौती सामना गरिरहेको छ। यी समस्याको समाधान कुनै एक व्यक्ति वा राष्ट्रको प्रयासबाट मात्र सम्भव हुँदैन। यसका लागि अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य, साझा उत्तरदायित्व र स्रोतको न्यायपूर्ण उपयोग आवश्यक हुन्छ। राष्ट्रहरूले राष्ट्रिय हितको संरक्षण गर्दै पनि मानव अधिकार, वातावरणीय सुरक्षा र विश्वव्यापी न्यायप्रति जिम्मेवार हुनुपर्छ। निःस्वार्थ चेतनाले साझा समस्यालाई सामूहिक दृष्टिकोणबाट हेर्न प्रेरित गर्छ। यसले वर्तमान पुस्ताको आवश्यकतासँगै भावी पुस्ताको अधिकार र सम्भावनालाई पनि महत्त्व दिन्छ। त्यसैले निःस्वार्थता दिगो विकास र विश्वव्यापी सहअस्तित्वसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित छ।
निःस्वार्थ भावनाको विकास शिक्षा, संस्कार र व्यवहारको समन्वयबाट हुन्छ। बालबालिकालाई सहयोग, सहकार्य र समानताको अभ्यासमा सहभागी गराउनुपर्छ। शिक्षण संस्थाले व्यक्तिगत प्रतिस्पर्धासँगै सामूहिक जिम्मेवारीलाई पनि प्रोत्साहित गर्नुपर्छ। परिवारले सम्मान, संवेदना र साझेदारीको संस्कार विकास गर्नुपर्छ। सार्वजनिक संस्थाले सेवाभाव र नैतिक उत्तरदायित्वलाई कार्यसंस्कृतिको हिस्सा बनाउनुपर्छ। व्यक्तिले पनि आफ्ना निर्णयको नियमित समीक्षा गर्नुपर्छ। आफूले गरेको कामले कसलाई लाभ वा हानि पुर्‍याउँछ भन्ने प्रश्न सोध्नुपर्छ। यस्तो आत्मसमीक्षाले निःस्वार्थतालाई सैद्धान्तिक आदर्शबाट व्यावहारिक जीवनपद्धतिमा रूपान्तरण गर्न सहयोग गर्छ।
अन्ततः, निःस्वार्थ भावनाले सिर्जना गर्ने मानव कल्याण करुणा, न्याय, सहयोग र उत्तरदायित्वको समन्वित परिणाम हो। यसको उद्देश्य व्यक्तिगत अस्तित्व मेटाउनु होइन, व्यक्तिगत क्षमतालाई सामूहिक हितसँग जोड्नु हो। निःस्वार्थताले सम्बन्धमा विश्वास, समाजमा सहकार्य र शासनमा जनउत्तरदायित्वलाई बलियो बनाउन सक्छ। जब मानिसले आफ्नो सफलतालाई अरूको प्रगतिसँग जोडेर हेर्छ, तब उन्नतिको अर्थ व्यापक र मानवीय बन्छ। साँचो समृद्धि केही व्यक्तिको उपलब्धिमा मात्र होइन, समग्र समाजले प्राप्त गर्ने अवसर, सुरक्षा, सम्मान र सुखमा निहित हुन्छ। त्यसैले निःस्वार्थता कुनै अमूर्त आदर्श मात्र होइन। यो न्यायपूर्ण समाज, दिगो शान्ति र समग्र मानव कल्याण निर्माण गर्ने व्यावहारिक जीवनदृष्टि हो।