तोमनाथ उप्रेती
मानव सभ्यताको इतिहास भौतिक विकास, राजनीतिक सत्ता र आर्थिक समृद्धिको कथाका साथै यो जीवनलाई बुझ्ने, रोगसँग संघर्ष गर्ने, दुःखबाट मुक्ति खोज्ने र स्वस्थ जीवनको सम्भावना पहिल्याउने निरन्तर यात्रासमेत हो। मानिसले प्रकृतिको काखमा आँखा खोलेदेखि नै आफ्नो अस्तित्वको रक्षा गर्न स्वास्थ्यको महत्त्व अनुभूत गर्दै आएको छ। रोग, पीडा, वृद्धावस्था र मृत्युका प्रश्नले मानव चेतनालाई सधैँ उद्वेलित बनाएका छन्। यही जीवनरक्षाको खोजीमा चिकित्सा विज्ञानको विकास भयो र स्वास्थ्यलाई मानव सभ्यताको आधारभूत मूल्यका रूपमा स्थापित गरियो।
हिन्दू धार्मिक तथा दार्शनिक परम्परामा भगवान् धन्वन्तरि यही आरोग्य चेतनाका दिव्य प्रतीकका रूपमा प्रतिष्ठित छन्। उनलाई देवताहरूका चिकित्सक, आयुर्वेदका अधिष्ठाता तथा भगवान् विष्णुको अवतार मानिन्छ। धन्वन्तरिसम्बन्धी पौराणिक आख्यानलाई केवल धार्मिक आस्थाको विषयका रूपमा मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यसभित्र जीवनप्रतिको सम्मान, प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता, औषधीय ज्ञानको महत्त्व, रोगमुक्त समाजको परिकल्पना र मानवकल्याणको गहिरो दार्शनिक सन्देश अन्तर्निहित छ।धन्वन्तरिको कथा वास्तवमा अमृतको खोजीबाट आरोग्यको चेतनासम्म पुग्ने एउटा सांस्कृतिक तथा बौद्धिक यात्रा हो।
हिन्दू पुराणहरूमा वर्णित समुद्र मन्थनको आख्यान धन्वन्तरिको उत्पत्तिसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ। देवता र असुरहरूबीच भएको सहकार्य, मन्दराचल पर्वतलाई मन्थनदण्ड तथा वासुकी नागलाई नेती बनाएर क्षीरसागर मन्थन गरिएको कथाले मानव जीवनका अनेकौँ दार्शनिक पक्ष उजागर गर्छ।समुद्र मन्थनबाट विभिन्न दिव्य वस्तु तथा शक्तिहरू प्रकट भए। तीमध्ये धन्वन्तरि अमृतकलश धारण गरेर प्रकट भएको प्रसङ्ग विशेष महत्त्वपूर्ण छ। अमृतलाई जीवनको निरन्तरता, स्वास्थ्य, ऊर्जा र अमरत्वको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गर्न सकिन्छ। यस आख्यानमा अमृत केवल मृत्युबाट मुक्ति दिलाउने द्रव्य होइन, जीवनलाई स्वस्थ, सन्तुलित र सार्थक बनाउने ज्ञानको प्रतीकसमेत हो।
यस प्रसङ्गको दार्शनिक अर्थ अझ गहिरो छ। समुद्र मन्थनबाट अमृत प्राप्त हुनुअघि अनेकौँ चुनौती र विषसमेत उत्पन्न भएका थिए। यसले जीवनको वास्तविकता पनि प्रतिबिम्बित गर्छ। उपलब्धि प्राप्त गर्न संघर्ष आवश्यक हुन्छ। ज्ञानको खोजीमा अन्योल, कठिनाइ र जोखिम आउँछन्। तर विवेक, धैर्य र सामूहिक प्रयासले ती चुनौतीलाई अवसरमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ।धन्वन्तरिको प्राकट्यले मानव समाजलाई एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देश दिन्छ—जीवनको संरक्षण केवल भाग्य वा चमत्कारमा निर्भर हुँदैन; त्यसका लागि ज्ञान, अनुशासन, अनुसन्धान र उपचारको आवश्यकता पर्छ।
धन्वन्तरिको प्रतिमा हिन्दू धार्मिक कलाको विशिष्ट अभिव्यक्ति हो। प्राचीन संस्कृत ग्रन्थहरूमा उनको स्वरूप सुन्दर, तेजस्वी र दिव्य व्यक्तित्वका रूपमा वर्णन गरिएको पाइन्छ। सामान्यतया उनलाई चार हात भएको चतुर्भुज स्वरूपमा चित्रण गरिन्छ। उनका हातमा शङ्ख, चक्र, औषधीय वनस्पति वा जलौका तथा अमृतकलश देखाइन्छ।यी प्रतीकहरूको व्याख्या गर्दा चिकित्सा र दर्शनबीचको सम्बन्ध स्पष्ट हुन्छ।
शङ्खलाई पवित्रता, जीवनको ऊर्जा र सकारात्मक चेतनाको प्रतीक मान्न सकिन्छ। चक्रले समय, निरन्तरता, अनुशासन र जीवनचक्रको प्रतिनिधित्व गर्छ। अमृतकलशले आरोग्य, दीर्घजीवन र जीवनरक्षाको आकाङ्क्षा व्यक्त गर्छ। त्यसैगरी, औषधीय वनस्पति तथा जलौकाले प्राकृतिक उपचार र परम्परागत चिकित्सकीय पद्धतिको प्रतिनिधित्व गर्छन्।विशेष गरी जलौका अर्थात् जुका धारण गरेको स्वरूप आयुर्वेदको शल्यचिकित्सा तथा रक्तमोक्षणजस्ता उपचार विधिसँग सम्बन्धित छ। यसले प्राचीन भारतीय चिकित्सा परम्परामा रोगको उपचारका लागि विभिन्न प्राकृतिक तथा व्यावहारिक विधिहरू विकसित भएको सांस्कृतिक स्मरण गराउँछ।
धन्वन्तरिसम्बन्धी पौराणिक परम्परामा उनको अर्को महत्त्वपूर्ण स्वरूप काशीका राजा दिवोदाससँग जोडिन्छ। विभिन्न पुराण तथा आयुर्वेदिक परम्परामा धन्वन्तरि र दिवोदासको सम्बन्ध तथा अवतारसम्बन्धी विवरण पाइन्छन्। कथाअनुसार, द्वापर युगमा काशीका राजा दीर्घतपसले सन्तान प्राप्तिको कामनासहित धन्वन्तरिको आराधना गरे। उनको भक्तिबाट प्रसन्न भएर धन्वन्तरिले राजपरिवारमा अवतार लिने वरदान दिएको विश्वास गरिन्छ।
यस परम्परामा धन्वन्तरि काशीका राजा दिवोदासका रूपमा प्रतिष्ठित भए। उनले आफ्नो चिकित्सा ज्ञानलाई व्यवस्थित गर्दै आयुर्वेदको प्रचारप्रसार गरेको मानिन्छ। काशी केवल धार्मिक तीर्थस्थलका रूपमा मात्र होइन, प्राचीनकालदेखि ज्ञान, दर्शन, शिक्षा र चिकित्साको महत्त्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा पनि परिचित छ। धन्वन्तरिको कथाले यस सांस्कृतिक पहिचानलाई थप समृद्ध बनाएको छ।
यस प्रसङ्गको दार्शनिक पक्ष विचारणीय छ। दिव्य चिकित्सकको राजकीय अवतरणले ज्ञान र शासनबीचको सम्बन्धलाई संकेत गर्छ। राज्यको उद्देश्य केवल भूभागको रक्षा, कर सङ्कलन र प्रशासन सञ्चालन गर्नु मात्र होइन; नागरिकको जीवन, स्वास्थ्य र कल्याणको संरक्षण गर्नु पनि हो।
धन्वन्तरिको नाम आयुर्वेदको शल्यचिकित्सा परम्परासँग विशेष रूपमा जोडिएको छ। पौराणिक परम्पराअनुसार उनले महर्षि सुश्रुतलगायत शिष्यहरूलाई चिकित्सा ज्ञान प्रदान गरेका थिए। सुश्रुतलाई प्राचीन भारतीय शल्यचिकित्साका प्रमुख आचार्यका रूपमा सम्मान गरिन्छ। उनको नामसँग सम्बन्धित सुश्रुत संहिता आयुर्वेदको महत्त्वपूर्ण शास्त्रीय ग्रन्थ हो।
यस ग्रन्थमा शल्यचिकित्साका विभिन्न विधि, शल्य उपकरण, शरीर संरचना, घाउको उपचार, शल्यक्रियापूर्वको तयारी तथा उपचारपछिको हेरचाहसम्बन्धी विषयहरूको चर्चा गरिएको छ। यसले प्राचीन भारतीय चिकित्सा परम्परामा शरीर विज्ञान र शल्यक्रियासम्बन्धी व्यवस्थित ज्ञान विकसित भएको देखाउँछ।
धन्वन्तरि र सुश्रुतबीचको गुरु–शिष्य परम्परालाई ज्ञानको निरन्तरता र पुस्तान्तरणको प्रतीकका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। कुनै पनि ज्ञान एक व्यक्तिमा सीमित रहँदा त्यसको सामाजिक उपयोगिता सीमित हुन्छ। तर जब ज्ञान शिक्षण, अभ्यास, अनुसन्धान र संस्थागत परम्परामार्फत पुस्तौँसम्म हस्तान्तरण हुन्छ, तब त्यसले सभ्यताको निर्माणमा योगदान पुर्याउँछ।
आयुर्वेद शब्दको अर्थ नै जीवनको ज्ञान हो। ‘आयुः’ र ‘वेद’ शब्दको संयोजनबाट बनेको आयुर्वेदले जीवनलाई केवल रोगको अनुपस्थितिका रूपमा व्याख्या गर्दैन। यसले शरीर, मन, इन्द्रिय, आत्मचेतना र वातावरणबीचको सन्तुलनलाई स्वस्थ जीवनको आधार मान्छ।आयुर्वेदको मूल चिन्तनमा वात, पित्त र कफलाई शरीरका त्रिदोषका रूपमा व्याख्या गरिएको छ। तिनको सन्तुलनलाई स्वास्थ्य तथा असन्तुलनलाई रोगसँग सम्बन्धित मानिन्छ। त्यसैगरी, आहार, विहार, निद्रा, दिनचर्या र ऋतुचर्यालाई स्वस्थ जीवनका आधारभूत पक्षका रूपमा लिइन्छ।
यस दृष्टिकोणले स्वास्थ्यलाई उपचारको सीमित घेराबाट बाहिर निकालेर जीवनशैली, आहार व्यवहार, मानसिक अवस्था र वातावरणीय सन्तुलनसँग जोड्छ। आधुनिक सार्वजनिक स्वास्थ्यमा पनि रोगको उपचारभन्दा रोगको रोकथाम, स्वस्थ जीवनशैली, पोषण, सरसफाइ र मानसिक स्वास्थ्यलाई विशेष महत्त्व दिइन्छ।
यद्यपि आयुर्वेदका सबै परम्परागत मान्यतालाई आधुनिक वैज्ञानिक प्रमाणले समान रूपमा पुष्टि गरेको छैन। त्यसैले आयुर्वेदको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक महत्त्वको सम्मान गर्दै यसको चिकित्सकीय प्रयोगलाई वैज्ञानिक अनुसन्धान, प्रमाणमा आधारित अभ्यास र बिरामीको सुरक्षासँग जोड्नु आवश्यक छ।धन्वन्तरिको वास्तविक सम्मान परम्पराको अन्धानुकरणमा होइन, ज्ञानको निरन्तर परीक्षण, परिष्कार र मानवहितमा उपयोगमा निहित छ।
हिन्दू परम्परामा कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीका दिन धन्वन्तरी जयन्ती मनाइन्छ। यही दिन धनतेरसका रूपमा पनि परिचित छ। दीपावली अर्थात् तिहारको पाँचदिने उत्सवको प्रारम्भसँग जोडिएको यस पर्वले धन, समृद्धि र आरोग्यबीचको सम्बन्धलाई सांस्कृतिक रूपमा अभिव्यक्त गर्छ।
यस दिन धन्वन्तरिको पूजा गरी स्वस्थ जीवन, रोगमुक्ति र दीर्घायुको कामना गरिन्छ। कतिपय परम्परामा धातुका भाँडाकुँडा तथा अन्य सामग्री खरिद गर्ने चलनसमेत रहेको छ। तर यस पर्वको गहिरो सन्देश भौतिक सम्पत्तिको प्राप्तिमा मात्र सीमित छैन। वास्तविक धन स्वस्थ शरीर, शान्त मन र सन्तुलित जीवन हो भन्ने चेतना यसले प्रदान गर्छ।
भारतमा धन्वन्तरी जयन्तीलाई राष्ट्रिय आयुर्वेद दिवसका रूपमा पनि मनाउने परम्परा छ। यस अवसरमा आयुर्वेदको अध्ययन, अनुसन्धान, जनचेतना र स्वास्थ्य सेवामा यसको सम्भावित योगदानबारे कार्यक्रमहरू आयोजना गरिन्छ।
पर्वको सांस्कृतिक अर्थलाई वर्तमान सन्दर्भमा हेर्दा एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ—हामीले धनसम्पत्ति आर्जन गर्ने प्रतिस्पर्धामा आफ्नो स्वास्थ्य, मानसिक शान्ति र सामाजिक सम्बन्धलाई कति महत्त्व दिएका छौँ? धनतेरसले यही प्रश्नमाथि आत्मचिन्तन गर्न प्रेरित गर्छ।
आजको विश्व चिकित्सा विज्ञान, जैवप्रविधि, औषधि अनुसन्धान र डिजिटल स्वास्थ्य सेवाको अभूतपूर्व विकासको चरणमा छ। शल्यचिकित्सा, अङ्ग प्रत्यारोपण, खोप, आनुवंशिक अनुसन्धान तथा कृत्रिम बुद्धिमत्तामा आधारित निदान प्रणालीले स्वास्थ्य सेवाको स्वरूप परिवर्तन गरिरहेका छन्। तथापि आधुनिक समाजले नसर्ने रोग, मानसिक तनाव, वातावरणीय प्रदूषण, अस्वस्थ खानपान र जीवनशैलीजन्य समस्याको चुनौती सामना गरिरहेको छ।यस्तो परिस्थितिमा धन्वन्तरिको दर्शनले स्वास्थ्यप्रति समग्र दृष्टिकोण अपनाउन प्रेरित गर्छ। स्वास्थ्यलाई औषधि र अस्पतालमा मात्र सीमित नगरी स्वच्छ वातावरण, पोषणयुक्त आहार, शारीरिक सक्रियता, मानसिक सन्तुलन र सामाजिक सुरक्षासँग जोड्नुपर्ने आवश्यकता छ।
नेपालजस्तो जैविक विविधता र औषधीय वनस्पतिको समृद्ध सम्भावना भएको देशमा आयुर्वेद तथा परम्परागत चिकित्सा ज्ञानको संरक्षण र वैज्ञानिक अध्ययन विशेष महत्त्वपूर्ण छ। हिमाली, पहाडी र तराई क्षेत्रमा पाइने औषधीय वनस्पतिको पहिचान, दिगो सङ्कलन, प्रशोधन, गुणस्तर परीक्षण र अनुसन्धानमार्फत स्थानीय अर्थतन्त्रलाई समेत योगदान पुर्याउन सकिन्छ।यसका लागि विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था, आयुर्वेदिक चिकित्सालय, निजी क्षेत्र र राज्यबीच सहकार्य आवश्यक छ। परम्परागत ज्ञानको संरक्षणसँगै वैज्ञानिक प्रमाणीकरण, औषधिको गुणस्तर, चिकित्सकीय मापदण्ड र उपभोक्ता सुरक्षालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।धन्वन्तरिको नाममा गरिने उपासना तब सार्थक हुन्छ, जब त्यसले समाजमा स्वास्थ्य चेतना, वैज्ञानिक सोच र मानवसेवाको भावना विकास गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
धन्वन्तरिको पौराणिक यात्रा क्षीरसागरबाट आरम्भ भएर काशीको ज्ञानपरम्परा, सुश्रुतको शल्यचिकित्सा र आधुनिक स्वास्थ्य चेतनासम्म आइपुग्दा एउटा व्यापक जीवनदर्शनका रूपमा विकसित भएको देखिन्छ। उनको हातमा रहेको अमृतकलशले दीर्घजीवनको आकाङ्क्षा व्यक्त गर्छ भने औषधीय वनस्पति र जलौकाले उपचार, अनुसन्धान तथा प्रकृतिसँगको सहअस्तित्वको सन्देश दिन्छन्।
मानव जीवनको वास्तविक अमृत केवल दीर्घायु होइन, स्वस्थ, मर्यादित र उद्देश्यपूर्ण जीवन हो। लामो आयु भएर मात्र जीवन सार्थक हुँदैन; त्यसमा शारीरिक स्वास्थ्य, मानसिक शान्ति, नैतिक चेतना र सामाजिक उत्तरदायित्वसमेत आवश्यक हुन्छ। स्वास्थ्य व्यक्तिगत उपलब्धि मात्र होइन, सामाजिक न्याय र राज्यको उत्तरदायित्वसँग जोडिएको सार्वजनिक सम्पत्ति पनि हो।धन्वन्तरिको दर्शनले मानिसलाई शरीरको संरक्षण गर्न, प्रकृतिको सम्मान गर्न, ज्ञानको खोजीमा निरन्तर लाग्न र पीडित मानवताको सेवामा समर्पित हुन प्रेरित गर्छ। चिकित्सा विज्ञानको अन्तिम उद्देश्य केवल रोग हटाउनु होइन, जीवनको गुणस्तर उकास्नु पनि हो।