स्क्रिनको संसारमा हराउँदै गएको मानवीय चेतना

स्क्रिनको संसारमा हराउँदै गएको मानवीय चेतना

तोमनाथ उप्रेती

आजको सभ्यता प्रकाशको वेगमा दौडिरहेको छ। हातमा स्मार्टफोन छ। आँखासामु स्क्रिन छ। कानमा निरन्तर सूचना छ। मस्तिष्कमा असंख्य सन्देश छन्। संसार पहिलेभन्दा नजिक आएको छ। तर मानिस स्वयं भने आफ्नै अन्तरात्माबाट क्रमशः टाढिँदै गएको छ। प्रविधिले दूरी घटाएको छ, तर ध्यानको दूरी बढाएको छ। सूचनाको महासागर दिएको छ, तर ज्ञानको गहिराइ सधैँ बढाएको छैन। सम्पर्कका असंख्य माध्यम दिएको छ, तर आत्मीय संवादको क्षितिज भने कतिपय अवस्थामा साँघुरिएको छ।
यही विरोधाभास आधुनिक डिजिटल सभ्यताको सबैभन्दा गम्भीर प्रश्न हो। प्रविधि आफैँ समस्या होइन। समस्या त्यसबेला जन्मिन्छ, जब साधन स्वामी बन्छ र मानिस साधनको अनुयायी। औषधि जीवनरक्षक हुन्छ, तर मात्रा नाघे विष बन्न सक्छ। त्यस्तै डिजिटल प्रविधि ज्ञान, शिक्षा, सञ्चार, प्रशासन, स्वास्थ्य र उत्पादनशीलताको शक्तिशाली माध्यम हो। तर यसको अनियन्त्रित प्रयोगले ध्यान, निद्रा, मानसिक सन्तुलन, सामाजिक सम्बन्ध र आत्मनियन्त्रणमा प्रतिकूल असर पार्न सक्छ। विश्व स्वास्थ्य संगठनको २०२५ को नीतिगत समीक्षाले पनि डिजिटल प्रविधि र युवाको मानसिक स्वास्थ्यबीचको सम्बन्ध एकरेखीय नभएको, तर अत्यधिक जोखिममा रहेका समूहले नकारात्मक प्रभाव असमान रूपमा भोगिरहेको उल्लेख गरेको छ।
विश्व अहिले इतिहासकै सबैभन्दा बढी जोडिएको डिजिटल समाजमा प्रवेश गरिसकेको छ। डेटारेपोर्टलको २०२५ विश्वव्यापी तथ्याङ्कअनुसार वयस्क इन्टरनेट प्रयोगकर्ताले प्रतिदिन औसत ६ घण्टा ३८ मिनेट अनलाइन बिताउँछन्। सामाजिक सञ्जालमा मात्र औसत दैनिक समय २ घण्टा २१ मिनेट रहेको छ।यी तथ्याङ्क हाम्रो ध्यानको अर्थतन्त्रको ऐना हुन्। आधुनिक डिजिटल प्लेटफर्मले हाम्रो ध्यान प्राप्त गर्न प्रतिस्पर्धा गर्छन्।
अमेरिकी लेखक तथा प्रविधि-चिन्तक निकोलस कारले इन्टरनेटले मानिसलाई अत्यधिक छिटो, टुक्राटुक्रा र विचलित ढङ्गले सूचना ग्रहण गर्ने बानीतर्फ धकेल्न सक्ने तर्क गरेका छन्। उनका अनुसार गहिरो ध्यान, चिन्तन, दीर्घकालीन स्मृति र वैचारिक ज्ञान निर्माणका लागि आवश्यक एकाग्रता निरन्तर अवरोधबाट कमजोर हुन सक्छ।त्यसैले आजको वास्तविक संकट सूचना अभाव होइन। संकट हो—सूचनाको बाढीबीच अर्थपूर्ण कुरा छान्ने क्षमता।
डिजिटल लतबारे चर्चा गर्दा “डोपामिन” शब्द अत्यधिक प्रयोग हुन्छ। तर डोपामिनलाई केवल “खुसीको रसायन” भनेर बुझ्नु वैज्ञानिक रूपमा अपूर्ण हुन्छ। डोपामिन मस्तिष्कको पुरस्कार, प्रेरणा, सिकाइ, अपेक्षा र व्यवहार दोहोर्याउने प्रवृत्तिसँग सम्बन्धित महत्वपूर्ण न्युरोट्रान्समिटर हो। नयाँ सूचना, सामाजिक प्रतिक्रिया, अप्रत्याशित सामग्री वा उपलब्धिको संकेतले व्यक्तिमा त्यही व्यवहार पुनः दोहोर्याउने प्रेरणा उत्पन्न गर्न सक्छ।
यही मनोवैज्ञानिक संरचनाले डिजिटल व्यवहारलाई निरन्तरता दिन सक्छ। मानिस एउटा भिडियो हेर्छ। त्यसपछि अर्को भिडियो स्वतः प्रस्तुत हुन्छ। एउटा सूचना-सन्देश आउँछ। ऊ फेरि फोन खोल्छ। केही क्षणपछि कुनै विशेष उद्देश्यबिना सामग्रीको प्रवाह पुनः हेर्छ। नयाँ सामग्री भेटिन्छ। फेरि अर्को सामग्री आउँछ। यसरी “हेर्ने–प्रतिक्रिया दिने–नयाँ उत्तेजना खोज्ने” चक्र दोहोरिइरहन्छ। प्रत्येक पटक ठूलो आनन्द प्राप्त हुनु आवश्यक छैन। नयाँपन, अपेक्षा र सम्भावित पुरस्कारको संकेतले मात्र पनि व्यवहारलाई निरन्तरता दिन सक्छ।
यहीँबाट सामान्य डिजिटल प्रयोग र समस्याग्रस्त डिजिटल प्रयोगबीचको सीमा महत्वपूर्ण बन्न पुग्छ। प्रत्येक धेरै समयसम्म स्क्रिन हेर्नुलाई लत भन्न मिल्दैन। तर जब व्यक्तिले डिजिटल माध्यमको प्रयोगमाथि नियन्त्रण गुमाउन थाल्छ, अन्य आवश्यक गतिविधि प्रभावित हुन्छन्, प्रयोग रोक्न कठिन हुन्छ र नकारात्मक परिणाम हुँदाहुँदै पनि व्यवहार दोहोरिइरहन्छ, त्यसलाई समस्याग्रस्त डिजिटल प्रयोगका रूपमा बुझ्नुपर्ने हुन्छ।
विश्व स्वास्थ्य संगठनको युरोपेली क्षेत्रीय कार्यालयले सन् २०२४ मा सार्वजनिक गरेको विद्यालय उमेरका बालबालिकाको स्वास्थ्य व्यवहार अध्ययन अर्थात् एचबीएससी अध्ययनमा ४४ देश तथा क्षेत्रका ११, १३ र १५ वर्षका करिब २ लाख ८० हजार किशोरकिशोरीको तथ्याङ्क विश्लेषण गरिएको थियो। अध्ययनअनुसार ११ प्रतिशत किशोरकिशोरीमा समस्याग्रस्त सामाजिक सञ्जाल प्रयोगका संकेत देखिएका थिए, जुन सन् २०१८ को ७ प्रतिशतभन्दा बढी हो। त्यस्तै, १२ प्रतिशत किशोरकिशोरीमा समस्याग्रस्त खेलसम्बन्धी प्रयोगको जोखिम देखिएको थियो।
यी तथ्याङ्कले डिजिटल माध्यमको प्रयोग र किशोरावस्थाको व्यवहारबीच बढ्दो सार्वजनिक स्वास्थ्य सरोकारलाई उजागर गर्छन्। तर यसलाई पनि सावधानीपूर्वक बुझ्नुपर्छ। डिजिटल प्रविधि आफैँ मानसिक स्वास्थ्य समस्याको एकमात्र कारण हो भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। डिजिटल प्रयोग र मानसिक स्वास्थ्यबीचको सम्बन्ध जटिल र द्विदिशात्मक हुन सक्छ। मानसिक तनाव, एक्लोपन वा सामाजिक कठिनाइले डिजिटल प्रयोग बढाउन सक्छ। त्यसैगरी समस्याग्रस्त डिजिटल प्रयोगले केही व्यक्तिमा विद्यमान कठिनाइलाई थप गहिरो बनाउन सक्छ। त्यसैले समाधान प्रविधिको पूर्ण निषेध होइन; सचेत प्रयोग, आत्मनियन्त्रण, स्वस्थ सीमारेखा र डिजिटल साक्षरता हो।
यसले आधुनिक मानवसभ्यतासामु एउटा गहिरो प्रश्न राख्छ—हामी प्रविधि प्रयोग गरिरहेका छौँ कि प्रविधिले हाम्रो ध्यान, समय र व्यवहारको संरचना निर्धारण गरिरहेको छ? प्रश्न मोबाइलको अस्तित्वबारे होइन। प्रश्न त्यससँग हाम्रो सम्बन्धबारे हो। प्रविधि हाम्रो हातमा रहँदा त्यो साधन हो। तर हाम्रो ध्यान, समय र निर्णयमाथि त्यसको नियन्त्रण बढ्दै जाँदा त्यही साधन निर्भरताको संरचनामा रूपान्तरित हुन सक्छ।
अतः डिजिटल युगको चुनौती प्रविधिलाई अस्वीकार गर्नु होइन। चुनौती हो—प्रविधिको बीचमा पनि आफ्नो ध्यानमाथि आफ्नो अधिकार कायम राख्नु। यही आत्मनियन्त्रण डिजिटल युगको नयाँ अनुशासन हो। यही अनुशासनले सूचना र ज्ञानबीच, मनोरञ्जन र निर्भरताबीच तथा प्रविधि र मानवीय चेतनाबीच आवश्यक सीमा निर्धारण गर्छ।
स्क्रिन उज्यालो हुन्छ। तर प्रत्येक उज्यालो ज्ञानको प्रकाश हुँदैन।मानिसले बाहिरी संसारलाई हेर्न आँखाको विकास गर्यो। तर डिजिटल संसारले मानिसलाई निरन्तर बाहिर हेर्न सिकायो। समाचार। प्रतिक्रिया। टिप्पणी। विज्ञापन। भिडियो। मनोरञ्जन। अरूको जीवन। अरूको सफलता। अरूको यात्रा। अरूको विचार।बिस्तारै मानिसले आफ्नै जीवनसँग तुलना गर्न थाल्छ।अरूको उपलब्धि देखेर आफ्नो जीवन अधुरो लाग्न सक्छ। अरूको सजाइएको संसार देखेर आफ्नै सामान्य जीवन फीका लाग्न सक्छ। यसरी डिजिटल संसार केवल समय खाने माध्यम होइन; यसले आत्ममूल्यांकनको ढाँचा पनि प्रभावित गर्न सक्छ।
युवामा यसको प्रभाव अझ संवेदनशील हुन्छ। डब्ल्यूएचओ (विश्व स्वास्थ्य संगठन)को तथ्याङ्कमा १३ प्रतिशत किशोरीले समस्याग्रस्त सामाजिक सञ्जाल प्रयोगका संकेत देखाएका थिए, जबकि किशोरहरूमा यो ९ प्रतिशत थियो।
तर यहाँ सावधानी आवश्यक छ। प्रत्येक सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ता लती हुँदैन। प्रत्येक स्क्रिन समय मानसिक रोगको कारण पनि होइन। डब्ल्यूएचओ (विश्व स्वास्थ्य संगठन)ले नै डिजिटल प्रयोग र मानसिक स्वास्थ्यबीचको सम्बन्ध जटिल र द्विदिशात्मक रहेको औँल्याएको छ—मानसिक कठिनाइले डिजिटल प्रयोग बढाउन सक्छ र समस्याग्रस्त डिजिटल प्रयोगले कठिनाइलाई थप गहिरो बनाउन सक्छ।त्यसैले समाधान प्रविधिलाई दोष दिनु होइन। समाधान हो—प्रयोगको स्वरूप, उद्देश्य र सीमामाथि पुनर्विचार गर्नु।
नेतृत्व अरूलाई निर्देशन दिने कलामात्र होइन। नेतृत्व सर्वप्रथम आफ्नै मन, समय, भावना र ध्यानमाथिको अधिकार हो।जो व्यक्ति आफ्नो ध्यानलाई नियन्त्रण गर्न सक्दैन, उसले दीर्घकालीन दृष्टि कसरी निर्माण गर्छ?
जो प्रत्येक सूचना-सन्देशमा प्रतिक्रिया दिन बाध्य हुन्छ, उसले संकटको समयमा धैर्यपूर्ण निर्णय कसरी गर्छ?जो केही मिनेट पनि मौन बस्न सक्दैन, उसले जटिल समस्याको गहिराइमा कसरी प्रवेश गर्छ?नेतृत्वको आधार प्रतिक्रिया होइन। विवेक हो। आवेग होइन। धैर्य हो। सूचना होइन। अर्थबोध हो।
यही कारणले डिजिटल लत नेतृत्वका लागि एक अदृश्य तर गम्भीर चुनौती बन्न सक्छ। निरन्तर ध्यान परिवर्तनले व्यक्तिलाई गहिरो चिन्तनभन्दा तत्काल प्रतिक्रिया दिने बानीतर्फ धकेल्न सक्छ। बारम्बार आउने सूचना-सन्देश, छोटा सामग्री र निरन्तर बदलिइरहने डिजिटल दृश्यले मानिसको ध्यानलाई एउटै विषयमा लामो समयसम्म केन्द्रित रहन कठिन बनाउन सक्छ। परिणामतः सुन्ने धैर्य, विश्लेषण गर्ने क्षमता, दीर्घकालीन दृष्टि र विवेकपूर्ण निर्णय प्रक्रियामा असर पर्न सक्छ।
प्रविधि र मानव ध्यानबारे चिन्ता व्यक्त गर्ने अमेरिकी लेखक निकोलस कारले इन्टरनेटको अत्यधिक र खण्डित प्रयोगले गहिरो एकाग्रता तथा विचारको निरन्तरतामा चुनौती उत्पन्न गर्न सक्ने तर्क गरेका छन्। निरन्तर छोटा सूचना–टुक्राबीच ध्यान सारिरहँदा मस्तिष्क तत्काल उत्तेजना र द्रुत प्रतिक्रियाको लयमा अभ्यस्त हुन सक्छ। नेतृत्वका लागि भने यस्तो मानसिक संरचना पर्याप्त हुँदैन। नेतृत्वलाई केवल छिटो प्रतिक्रिया होइन, धैर्यपूर्वक सुन्ने क्षमता, तथ्यको गहिरो परीक्षण, दूरदृष्टिपूर्ण चिन्तन, आत्मसंयम र विवेकपूर्ण निर्णय आवश्यक हुन्छ।
त्यसैले डिजिटल युगमा प्रभावकारी नेतृत्वको एउटा महत्वपूर्ण आधार ध्यानमाथिको अनुशासन पनि हो। जसले आफ्नो ध्यानलाई नियन्त्रण गर्न सक्छ, उसैले आफ्नो निर्णय प्रक्रियालाई पनि बढी सचेत र विवेकपूर्ण बनाउन सक्छ। डिजिटल उपकरणको प्रयोग गर्नु समस्या होइन। समस्या तब सुरु हुन्छ, जब उपकरणले नै हाम्रो ध्यानको दिशा, सोचको गति र प्रतिक्रियाको ढाँचा निर्धारण गर्न थाल्छ।
साँचो नेतृत्वका लागि भने गहिरो ध्यान अनिवार्य छ।नेता भीडको आवाज मात्र सुन्दैन। ऊ आवाजको पछाडि लुकेको मौन पनि सुन्छ।नेता प्रत्येक उत्तेजनामा प्रतिक्रिया दिँदैन। ऊ आवश्यक क्षणसम्म प्रतीक्षा गर्छ।नेता लोकप्रिय उत्तर खोज्दैन। ऊ सही प्रश्न खोज्छ।त्यसैले डिजिटल अनुशासन वास्तवमा नेतृत्व अनुशासन पनि हो।
यहीँबाट “डिजिटल व्रत” को अवधारणा महत्वपूर्ण हुन्छ। डिजिटल व्रतको अर्थ मोबाइल, इन्टरनेट वा प्रविधिलाई पूर्ण रूपमा त्याग्नु होइन। यसको अर्थ प्रविधिको प्रयोगमा सचेत सीमा निर्माण गर्नु हो। केही समय सूचना–सन्देश बन्द गर्नु, भोजन गर्दा फोन नछुनु, सुत्नुअघि पर्दाबाट अलग हुनु, बिहान उठ्नेबित्तिकै सामाजिक सञ्जाल नखोल्नु, सातामा केही घण्टा वा एक दिन अनावश्यक डिजिटल प्रयोगबाट विश्राम लिनु यसका व्यावहारिक रूप हुन्। एकान्तमा हिँड्नु, पुस्तक पढ्नु, लेख्नु, परिवारसँग प्रत्यक्ष संवाद गर्नु, प्रकृतिलाई निहार्नु र आफ्नै विचारसँग केही समय मौन बस्नु पनि डिजिटल व्रतकै अभ्यास हुन्। बाहिरबाट हेर्दा यी सामान्य अनुशासनजस्ता देखिन्छन्। तर यसको अन्तर्य गहिरो छ। डिजिटल व्रत वास्तवमा ध्यानको पुनरुद्धार हो—अरूले निर्देशित गरिरहेको आफ्नो ध्यानलाई पुनः आफ्नै चेतना र विवेकको अधीनमा ल्याउने अभ्यास।
डिजिटल व्रतलाई केवल इच्छाशक्तिको अभ्यासका रूपमा बुझ्नु पनि पर्याप्त हुँदैन। यो मानिस र प्रविधिबीचको सम्बन्धलाई पुनर्सन्तुलित गर्ने चेतनशील प्रक्रिया हो। निरन्तर सूचना, सामाजिक प्रतिक्रिया र मनोरञ्जनको प्रवाहबाट केही समय अलग हुँदा व्यक्तिले आफ्नो ध्यानको वास्तविक अवस्था पहिचान गर्न सक्छ। ऊ कति पटक अनावश्यक रूपमा फोन जाँच गर्छ? कति समय उद्देश्यविहीन रूपमा पर्दामा बिताउँछ? मौनता सहन किन कठिन भइरहेको छ? यस्ता प्रश्नले आत्मनिरीक्षणको ढोका खोल्छन्। त्यसैले डिजिटल व्रत प्रविधिविरोधी अभियान होइन। यो प्रविधिमाथि निर्भरता घटाएर मानवीय एकाग्रता, आत्मसंवाद, प्रत्यक्ष सम्बन्ध र आन्तरिक शान्तिलाई पुनः स्थापित गर्ने अभ्यास हो। यसको अन्तिम उद्देश्य फोनबाट दूरी होइन, आफ्नो चेतनासँग निकटता हो।
यस सम्बन्धमा सन् २०२४ मा प्रकाशित डिजिटल विश्रामसम्बन्धी व्यवस्थित समीक्षाले दस अध्ययनको विश्लेषण गर्दै डिजिटल प्रयोगबाट योजनाबद्ध विश्राम लिँदा अवसादजन्य लक्षणमा सांख्यिकीय रूपमा महत्वपूर्ण कमी देखिएको उल्लेख गरेको थियो। तर तनाव, जीवनसन्तुष्टि र समग्र मानसिक कल्याणमा स्पष्ट सांख्यिकीय प्रभाव भने स्थापित भएको थिएन। त्यस्तै, अर्को सन् २०२४ को समग्र विश्लेषणले २६ अध्ययन र ८,१४७ सहभागीको तथ्याङ्क परीक्षण गर्दा डिजिटल विश्रामले व्यक्तिगत कल्याण तथा मनोवैज्ञानिक कल्याणमा सानो तर सकारात्मक प्रभाव देखाएको थियो। यसबाट एउटा महत्वपूर्ण निष्कर्ष निस्कन्छ—डिजिटल व्रत कुनै चमत्कारी उपचार होइन। यसको प्रभाव व्यक्तिको अवस्था, प्रयोगको प्रकृति र अपनाइएको सीमामा निर्भर हुन्छ। तर सचेत प्रयोग, सन्तुलित सीमा र आवश्यकताअनुसार डिजिटल प्रयोगमा कमीले मानिसलाई आफ्नो समय, ध्यान र चेतनामाथि पुनः अधिकार स्थापित गर्ने अवसर भने दिन सक्छ।
आजको मानिससँग सूचना छ। तर मौनता छैन। सम्पर्क छ। तर आत्मसंवाद क्षीण हुँदै गएको छ। व्यस्तता छ। तर जीवनको दिशा क्रमशः अस्पष्ट बन्दै गएको छ। मनोरञ्जन छ। तर वास्तविक विश्राम दुर्लभ हुँदै गएको छ। मानिसले आफ्नो खाली समयलाई समेत डिजिटल सामग्रीले भरिदिएको छ। बस पर्खँदा फोन। भोजन गर्दा फोन। यात्रामा फोन। साथी भेट्दा फोन। एक्लै हुँदा फोन। निद्रा नलाग्दा फोन। केही क्षण मौनता प्राप्त हुनेबित्तिकै हात अनायासै पर्दातर्फ पुग्छ। यसरी हामीले केवल समय भर्ने होइन, खालीपन सहने आफ्नो आन्तरिक क्षमता नै कमजोर बनाउँदै गएका छौँ।
तर मानवीय सिर्जनशीलता निरन्तर व्यस्तताबाट मात्र जन्मिँदैन। विचारलाई परिपक्व हुन मौनता चाहिन्छ। अनुभूतिलाई अर्थमा रूपान्तरण गर्न एकान्त चाहिन्छ। चेतनालाई गहिराइ दिन प्रकृतिसँगको निकटता चाहिन्छ। आत्मबोधका लागि आत्मसंवाद चाहिन्छ। इतिहासका अनेक महान् चिन्तन, साहित्य, दर्शन र वैज्ञानिक अन्तर्दृष्टिको पृष्ठभूमिमा एकाग्रता, अवलोकन र मौन चिन्तनको भूमिका देखिन्छ। अमेरिकी लेखक क्याल न्युपोर्टले प्रतिपादन गरेको डिजिटल न्यूनतावादको मूल आग्रह पनि यही दिशामा छ—प्रविधि जीवनका गहिरा मूल्यहरूको सेवक बन्नुपर्छ; मानिसको ध्यान, समय र जीवनको स्वामी बन्नु हुँदैन। प्रविधिको मूल्य त्यसले कति समय कब्जा गर्छ भन्नेमा होइन, त्यसले हाम्रो जीवनलाई कति सार्थक बनाउँछ भन्नेमा निहित हुन्छ।
यस विचारलाई नेपाली आध्यात्मिक भाषामा अझ सरल तर गहिरो ढङ्गले भन्न सकिन्छ—साधनलाई साध्य बन्न नदिनु। मोबाइल साधन हो; ज्ञान साध्य हो। इन्टरनेट माध्यम हो; चेतना साध्य हो। कृत्रिम बुद्धिमत्ता उपकरण हो; विवेक साध्य हो। डिजिटल सम्पर्क माध्यम हो; मानवीय सम्बन्ध साध्य हो। सूचना साधन हो; बोध साध्य हो। मनोरञ्जन साधन हो; आन्तरिक शान्ति साध्य हो। जब साधनले साध्यमाथि शासन गर्न थाल्छ, तब प्रविधि सुविधा मात्र रहँदैन; त्यो निर्भरताको संरचना बन्न सक्छ। त्यसैले आधुनिक सभ्यताको वास्तविक प्रश्न प्रविधि कति विकसित भयो भन्ने मात्र होइन। प्रश्न यो हो—प्रविधिको विकाससँगै मानिसको चेतना पनि त्यत्तिकै विकसित भयो कि भएन? साधन मानिसको सेवामा रहँदासम्म प्रविधि सभ्यताको उपलब्धि हो। तर मानिस नै साधनको सेवामा समर्पित हुन थालेपछि सभ्यताको दिशा उल्टिन थाल्छ।
पुरानो युगमा तपस्या भन्नाले इन्द्रिय संयम, इच्छामाथिको नियन्त्रण र आत्मअनुशासन बुझिन्थ्यो। आजको युगमा त्यसैको नयाँ रूप डिजिटल अनुशासन हुन सक्छ। आफ्नो हातमा रहेको उपकरणलाई केही समय नछुन सक्नु पनि आत्मनियन्त्रण हो। सूचना–सन्देश आएको छ, तर तुरुन्त नहेर्नु धैर्य हो। अनावश्यक टिप्पणी नगर्नु विवेक हो। प्रत्येक विवादमा प्रतिक्रिया नदिनु परिपक्वता हो। हरेक नयाँ सामग्री नहेर्नु स्वतन्त्रता हो। डिजिटल व्रतको पहिलो प्रश्न हुनुपर्छ—“म यो किन प्रयोग गर्दैछु?” दोस्रो—“यसले मेरो जीवनमा वास्तविक मूल्य थपिरहेको छ?” तेस्रो—“म यसलाई नियन्त्रण गर्दैछु कि यसले मलाई?” चौथो—“यसको प्रयोगपछि म अझ स्पष्ट हुन्छु कि अझ विचलित?” यस्ता प्रश्नले प्रविधिलाई निषेध गर्दैनन्। बरु प्रविधिसँगको हाम्रो सम्बन्धलाई पुनर्गठित गर्छन्।
आजको मानिस सूचना सम्पन्न छ। तर के ऊ चेतनासम्पन्न पनि छ? मानिससँग संसारको इतिहासभन्दा धेरै सूचना उपलब्ध छ। तर सूचना र ज्ञान एउटै होइनन्। ज्ञान र प्रज्ञा पनि एउटै होइनन्। सूचनाले बताउँछ—के भयो। ज्ञानले बुझाउँछ—किन भयो। प्रज्ञाले सोध्छ—अब के गर्नुपर्छ? डिजिटल संसारले सूचनाको पहिलो तहलाई अभूतपूर्व रूपमा विस्तार गरेको छ। तर ज्ञान र प्रज्ञाको निर्माण अझै मानिसको चिन्तन, अनुभव, नैतिकता र विवेकमा निर्भर छ। त्यसैले आधुनिक शिक्षाको उद्देश्य केवल डिजिटल दक्षता हासिल गर्नु हुनु हुँदैन। डिजिटल साक्षरतासँगै ध्यान साक्षरता पनि आवश्यक छ। विद्यार्थीले सूचना खोज्न मात्र होइन, अनावश्यक सूचना अस्वीकार गर्न पनि सिक्नुपर्छ।
कृत्रिम बुद्धिमत्ताको प्रयोग गर्न जान्नु पर्याप्त छैन। त्यसबाट प्राप्त उत्तरको सत्यता परीक्षण गर्न सक्ने विवेक पनि आवश्यक छ। सामाजिक सञ्जाल चलाउन जान्नु मात्र पर्याप्त छैन। त्यसबाट आवश्यक समयमा अलग हुन सक्ने आत्मनियन्त्रण पनि चाहिन्छ। भविष्यको शिक्षाले एउटा नयाँ क्षमता विकास गर्नुपर्नेछ—सचेत विच्छेदनको क्षमता। अर्थात् कहिले प्रविधिसँग जोडिने र कहिले त्यसबाट अलग हुने भन्ने विवेक। वास्तविक स्वतन्त्रता सबै कुरा प्रयोग गर्न सक्नु मात्र होइन। आवश्यक नभएको बेला कुनै कुरालाई छोड्न सक्नु पनि स्वतन्त्रता हो।
डिजिटल लतलाई केवल व्यक्तिको इच्छाशक्तिको समस्या मान्नु अपूर्ण दृष्टिकोण हो। परिवार, विद्यालय, समाज र राज्यको वातावरणले पनि व्यवहार निर्माण गर्छ। अभिभावक आफैँ निरन्तर फोनमा छन् भने बालबालिकालाई डिजिटल अनुशासन सिकाउन कठिन हुन्छ। विद्यालयका प्रत्येक खाली क्षण पर्दाले भरिएमा मौनता र एकाग्रताको अभ्यास कमजोर हुन सक्छ। त्यसैले परिवारमा उपकरणरहित भोजन, विद्यालयमा निश्चित फोनरहित क्षेत्र र घरमा सुत्नुअघि डिजिटल निषेध समय जस्ता अभ्यास उपयोगी हुन सक्छन्। बालबालिका र किशोरकिशोरीका लागि सुरक्षित डिजिटल वातावरण निर्माण गर्नु परिवार मात्र होइन, शैक्षिक संस्था, प्रविधि क्षेत्र र सार्वजनिक नीतिको पनि साझा जिम्मेवारी हो।
डिजिटल युगमा अर्को महत्वपूर्ण प्रश्न नेतृत्वसँग जोडिन्छ। भविष्यको दुर्लभ स्रोत केवल सूचना हुनेछैन। ध्यान हुनेछ। सूचना निरन्तर बढिरहेको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले सामग्री उत्पादनलाई अझ तीव्र बनाइरहेको छ। तर मानिसको ध्यान सीमित छ। जसले अरूको ध्यान प्रभावित गर्न सक्छ, उसले बजार, विचार र व्यवहारमा प्रभाव पार्न सक्छ। तर जसले आफ्नै ध्यान नियन्त्रण गर्न सक्छ, उसले आफ्नो जीवनको दिशा निर्धारण गर्न सक्छ। त्यसैले भविष्यको नेतृत्व ध्यानको अर्थतन्त्र मात्र बुझ्ने होइन, चेतनाको अर्थतन्त्र निर्माण गर्ने नेतृत्व हुनुपर्छ। प्रविधिले मानिसलाई छिटो बनाउन सक्छ। नेतृत्वले मानिसलाई गहिरो बनाउनुपर्छ।
डिजिटल सभ्यताको सबैभन्दा गहिरो प्रश्न शायद यही हो—यदि एक दिन सबै सूचना–सन्देश बन्द भए, सामाजिक सञ्जाल मौन भयो, इन्टरनेट केही घण्टाका लागि रोकियो र हातमा रहेको फोन निस्क्रिय भयो भने हामीसँग के बाँकी रहन्छ? हाम्रो परिवार, पुस्तक, प्रकृति, आत्मसंवाद, नैतिकता, मौलिकता र सपना बाँकी छन् भने प्रविधि हाम्रो साधन हो। तर यदि यी सबै हराएर केवल पर्दासँगको सम्बन्ध बाँकी रहन्छ भने समस्या प्रविधिमा मात्र होइन, हाम्रो चेतनाको संरचनामै प्रवेश गरिसकेको हुन्छ। त्यसैले डिजिटल व्रत आधुनिक जीवनबाट पलायन होइन। यो आधुनिक जीवनलाई पुनः मानवीय बनाउने अभ्यास हो।
प्रविधि त्याग्नु आवश्यक छैन। अनावश्यक आसक्ति त्याग्नु आवश्यक छ। इन्टरनेट छोड्नु आवश्यक छैन। त्यसको विवेकपूर्ण प्रयोग सिक्नु आवश्यक छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रयोग गर्नु गलत होइन। तर आफ्नो विवेक त्यसलाई सुम्पिनु खतरनाक हुन सक्छ। सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्नु स्वाभाविक हो। तर आफ्नो आत्ममूल्य त्यसका प्रतिक्रिया र प्रशंसामा खोज्नु आत्मनिर्भरता होइन। स्क्रिन बन्द हुँदा संसार बन्द हुँदैन। बरु आफ्नै अन्तरात्माको संसार खुल्न सक्छ। बाहिरी आवाज शान्त हुँदा विवेक बोल्न सक्छ। निरन्तर दृश्य परिवर्तन रोकिन्दा मौलिक विचार जन्मिन सक्छ। मौनताले चेतनालाई पुनः आफ्नो स्वर सुन्न सिकाउँछ।
डिजिटल युगको सर्वोच्च तपस्या प्रविधि त्याग्नु होइन—प्रविधिको बीचमा पनि आफूलाई नहराउनु हो। आजको युगलाई प्रविधि चाहिन्छ। तर प्रविधिभन्दा बढी संयम चाहिन्छ। सूचना चाहिन्छ। तर सूचनाभन्दा बढी विवेक चाहिन्छ। सम्पर्क चाहिन्छ। तर सम्पर्कभन्दा बढी मानवीय सम्बन्ध चाहिन्छ। गति चाहिन्छ। तर गतिभन्दा बढी दिशा चाहिन्छ। साँचो नेता त्यो होइन, जो प्रत्येक डिजिटल सञ्जालसँग जोडिएको छ। साँचो नेता त्यो हो, जो आफ्नो विवेकसँग जोडिएको छ। स्क्रिन हाम्रो हातमा रहोस्, तर हाम्रो चेतना स्क्रिनको हातमा नरहोस्। यही डिजिटल अनुशासनको सार हो। यही आत्मनियन्त्रणको आधुनिक स्वरूप हो। यही मानवीय नेतृत्वको भविष्यगत आधार हो।