धागोमा धर्म मात्र होइन, सम्बन्ध र संस्कार बाँधिएको दिन : जनै पूर्णिमामा क्वाँटीको स्वादसँगै जाग्छ पुरानो नेपालीपन

काठमाडौं
राजन थापा
समय बदलियो, पुस्ता बदलियो, जीवनशैली बदलियो। तर श्रावण शुक्ल पूर्णिमाको दिन हातमा बाँधिने एउटा सानो डोरो र घरको भान्सामा पाक्ने क्वाँटीले नेपाली समाजलाई अझै पनि त्यही पुरानो आत्मीयतासँग जोडिरहेको छ। जनै पूर्णिमा केवल जनै फेर्ने वा डोरो बाँध्ने पर्व होइन, यो विश्वास, सम्बन्ध, संस्कार र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको नेपाली पहिचान सम्झाउने दिन हो।
हातमा बाँधिएको डोरो केही दिनपछि पुरानो भएर फुक्लिएला, तर त्यससँग जोडिएको विश्वास र शुभेच्छा मनबाट सजिलै फुक्लिँदैन। पुरोहितको हातबाट बाँधिएको रक्षासूत्रले मानिसलाई सुरक्षा, सद्भाव र धार्मिक आस्थाको सम्झना गराउँछ।
जनै धारण गर्ने हिन्दू समुदायमा यस दिन विधिपूर्वक जनै परिवर्तन गर्ने, ऋषितर्पणी तथा धार्मिक कर्म गर्ने परम्परा छ। नेवार समुदायले गुन्हु पुन्हीका रूपमा मनाउने यो पर्व तराई–मधेसका विभिन्न समुदायमा रक्षाबन्धन तथा राखीका रूपमा पनि मनाइन्छ। नाम र विधि फरक भए पनि पर्वले बोकेको भावना एउटै छ—सम्बन्ध जोगाउने र एकअर्काको सुख–शान्तिको कामना गर्ने।
जनै पूर्णिमाको अर्को पहिचान हो—क्वाँटी। विभिन्न गेडागुडी मिसाएर तयार गरिने क्वाँटी नेपाली भान्साको मौलिक परिकार मात्र होइन, वर्षायाममा शरीरलाई ऊर्जा र पोषण दिने परम्परागत खानाका रूपमा समेत लिइन्छ। आज आधुनिक खानाको भीडमा हराउँदै गएको नेपाली स्वादलाई क्वाँटीले हरेक वर्ष फेरि घरको भान्सामा फर्काउँछ।
यो पर्वको परम्परा प्राचीन वैदिक संस्कार, उपाकर्म, ऋषितर्पणी तथा रक्षा सूत्रसँग जोडिएको मानिन्छ। यसको सुरुवात ठ्याक्कै कुन वर्षबाट भयो भन्ने निश्चित ऐतिहासिक मिति नभए पनि पुस्तौँदेखि चलिआएको यो परम्परा आज नेपालको बहुसांस्कृतिक पहिचानको महत्वपूर्ण हिस्सा बनेको छ।
आज परिवार एउटै घरमा भएर पनि एउटै टेबलमा बस्न नसक्ने अवस्था छ। आफन्त भेट्न समय छैन, छिमेकी चिन्न फुर्सद छैन। यस्तो समयमा जनै पूर्णिमाले नेपाली समाजलाई फेरि सम्झाउँछ—सम्पत्ति होइन, सम्बन्ध ठूलो हो; देखावटी होइन, आत्मीयता ठूलो हो।
हातमा बाँधिएको डोरोले शरीरको रक्षा गरोस् या नगरोस्, एकअर्काप्रतिको विश्वास, माया र सद्भावको रक्षा गर्न सके मात्र पर्वको वास्तविक अर्थ पूरा हुन्छ।
त्यसैले जनै पूर्णिमा एउटा धार्मिक तिथिभन्दा धेरै माथि छ। यो आमाको हातको क्वाँटी, बुबाको आशीर्वाद, दाजुभाइ–दिदीबहिनीको आत्मीयता र पुस्तौँदेखि जोगिँदै आएको नेपाली संस्कारको साझा कथा हो।
डोरो फुक्लिएला, क्वाँटी सकिएला; तर जनै पूर्णिमाले जगाएको सम्बन्ध र संस्कार कहिल्यै नफुक्लियोस्—यही नै यस पर्वको सबैभन्दा ठूलो सन्देश हो।