तोमनाथ उप्रेती,
डिजिटल युगले संसारलाई ज्ञानको अर्थतन्त्र दिएको छ। कुनै समय कलम, कारखाना र पसल मात्र आम्दानीका प्रमुख स्रोत थिए। आज एउटा मोबाइल फोन, इन्टरनेट र सिर्जनशील सोचले पनि सम्मानजनक आम्दानीको बाटो खोल्न सक्छ। फेसबुक, युट्युब, इन्स्टाग्राम र अन्य सामाजिक सञ्जालले लाखौँ मानिसलाई आफ्ना विचार, कला, सीप र अनुभव विश्वभर पुर्याउने अवसर दिएका छन्। यस दृष्टिले फेसबुक मोनेटाइजेसन आधुनिक डिजिटल अर्थतन्त्रको एउटा सकारात्मक उपलब्धि हो। यसले शिक्षकमाथि, कलाकारमाथि, किसानमाथि, लेखकमाथि र उद्यमीमाथि समान अवसरको ढोका खोलिदिएको छ।
तर हरेक अवसरसँग एउटा प्रश्न पनि जोडिन्छ—हामी पैसा कमाउँदै छौँ कि आफ्नै जीवन बेच्दै छौँ?यही प्रश्नले फेसबुक मोनेटाइजेसनको नैतिकता र जिम्मेवारीको बहस सुरु गर्छ।
आज सामाजिक सञ्जालमा एउटा गलत धारणा विस्तार हुँदै गएको देखिन्छ—धेरै फलोअर हुनु नै सफलता हो। फलोअरको संख्या बढाउन सकियो भने मानौँ प्रतिष्ठा पनि बढ्यो भन्ने भ्रम पैदा भएको छ। तर वास्तविक जीवनको इतिहासले यसको ठीक विपरीत शिक्षा दिन्छ। संसारका महान् चिन्तकहरूलाई उनीहरूको अनुयायीको संख्याले होइन, विचारको गहिराइले महान् बनाएको हो।
रवीन्द्रनाथ ठाकुरले भनेका थिए—
“विश्वास प्रेमभन्दा पनि ठूलो सम्पत्ति हो।”
यो वाक्य सामाजिक सञ्जालका लागि पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ। हजारौँ अपरिचित फलोअरभन्दा तपाईंलाई विश्वास गर्ने सय जना मानिस धेरै मूल्यवान् हुन्छन्। लोकप्रियता भीडले दिन सक्छ, तर विश्वास चरित्रले मात्र कमाउन सकिन्छ।
आज फेसबुकमा मोनेटाइजेसनका नाममा मानिसहरूले आफ्नो निजी जीवनलाई सार्वजनिक सामग्री बनाउन थालेका छन्। बिहान उठेदेखि राति सुत्दासम्मका गतिविधि, घरभित्रका झगडा, श्रीमान्–श्रीमतीका विवाद, बालबालिकाका संवेदनशील दृश्य, बिरामी अवस्थाका भिडियो, वृद्ध आमाबुबाको असहायपन, पारिवारिक दुःख र व्यक्तिगत आँसु समेत कन्टेन्ट बन्न थालेका छन्। केही समयका लागि यस्ता सामग्री भाइरल हुन सक्छन्, तर प्रश्न उठ्छ—के भाइरल हुनु नै सफल हुनु हो?
विश्वप्रसिद्ध लेखक जर्ज ओरवेलले चेतावनी दिएका थिए—
“पत्रकारिता त्यो हो, जसलाई कसैले लुकाउन चाहन्छ; बाँकी सबै प्रचार हो।”
यस भनाइलाई सामाजिक सञ्जालमा विस्तार गर्दा भन्न सकिन्छ—सिर्जना त्यो हो, जसले समाजलाई केही दिन्छ; बाँकी सबै क्षणिक प्रदर्शन हुन सक्छ।
अर्को गम्भीर प्रश्न गोपनीयताको हो। डिजिटल संसारमा एउटा आधारभूत सत्य छ—इन्टरनेटले बिर्सँदैन। आज तपाईंले सार्वजनिक गरेको भिडियो वा तस्बिर भोलि हटाउन खोजे पनि त्यसको प्रतिलिपि कसैको मोबाइल, कम्प्युटर वा अर्को प्लेटफर्ममा सुरक्षित भइसकेको हुन सक्छ। त्यसैले सामाजिक सञ्जालमा साझा गरिएको प्रत्येक सामग्री भविष्यको अभिलेख पनि हो।
नेल्सन मण्डेलाले एउटा गहिरो सत्य व्यक्त गरेका छन्—
“तपाईंको चरित्रको परीक्षा तपाईंले कसैले नहेर्दा के गर्नुहुन्छ भन्ने कुराले हुन्छ।”
डिजिटल युगमा यो भनाइको अर्थ अझ व्यापक बनेको छ। आज मानिसहरू क्यामेरा अगाडि आदर्श देखिन सक्छन्, तर वास्तविक चरित्र क्यामेरा बन्द भएपछि प्रकट हुन्छ। सामाजिक सञ्जालका लागि बनाइएको छवि र वास्तविक व्यक्तित्व सधैँ एउटै हुँदैन। छवि सम्पादन गर्न सकिन्छ, चरित्र गर्न सकिँदैन। भिडियोलाई फिल्टरले आकर्षक बनाउन सकिन्छ, तर इमानदारी, नैतिकता र विश्वसनीयतालाई कुनै प्रविधिले निर्माण गर्न सक्दैन। त्यसैले डिजिटल संसारमा सबैभन्दा ठूलो ब्रान्ड अनुहार होइन, चरित्र हो।
यही कारण मोनेटाइजेसनको लागि सबैभन्दा मूल्यवान् सामग्री सनसनी, विवाद वा निजी जीवनको प्रदर्शन होइन; ज्ञान, सीप, अनुभव र सिर्जनशीलता हुन्। यस्ता सामग्रीको मूल्य एल्गोरिदमले होइन, समयले प्रमाणित गर्छ। भाइरल भिडियोको आयु केही दिन हुन सक्छ, तर उपयोगी ज्ञानको आयु पुस्तौँसम्म रहन सक्छ।
यदि तपाईं शिक्षक हुनुहुन्छ भने हजारौँ विद्यार्थीलाई गुणस्तरीय शिक्षा दिन सक्नुहुन्छ। यदि किसान हुनुहुन्छ भने आधुनिक खेती, बीउ व्यवस्थापन, सिँचाइ, जैविक उत्पादन वा बजार व्यवस्थापनका अनुभव साझा गर्न सक्नुहुन्छ। यदि चिकित्सक हुनुहुन्छ भने वैज्ञानिक आधारमा स्वास्थ्य सचेतना फैलाउन सक्नुहुन्छ। यदि साहित्यकार हुनुहुन्छ भने कविता, कथा, पुस्तक समीक्षा र साहित्यिक विमर्शमार्फत समाजको बौद्धिक स्तर उकास्न सक्नुहुन्छ। यदि इन्जिनियर, वकिल, उद्यमी वा हस्तकलाकर्मी हुनुहुन्छ भने आफ्नो व्यावसायिक ज्ञानलाई लाखौँ मानिससम्म पुर्याउन सक्नुहुन्छ।
विश्वप्रसिद्ध व्यवस्थापन चिन्तक पीटर ड्रकरले भनेका छन्, “ज्ञान आजको अर्थतन्त्रको सबैभन्दा महत्वपूर्ण स्रोत हो।” यही कारण डिजिटल प्लेटफर्ममा सबैभन्दा ठूलो पूँजी क्यामेरा होइन, ज्ञान हो। सबैभन्दा ठूलो लगानी महँगो उपकरण होइन, सीप हो। सबैभन्दा ठूलो विज्ञापन विवाद होइन, विश्वसनीयता हो।
मानिसले केही समयका लागि मनोरञ्जन खोज्न सक्छ, तर जीवनभर उपयोगी हुने कुरा भने ज्ञान नै खोज्छ। त्यसैले मोनेटाइजेसनका लागि सबैभन्दा दिगो रणनीति एउटा मात्र हो—आफ्नो गोपनीयता होइन, आफ्नो क्षमता प्रस्तुत गर्नु; आफ्नो व्यक्तिगत जीवन होइन, आफ्नो बौद्धिक सम्पत्ति साझा गर्नु। पैसा त्यसको परिणाम हुन सक्छ, तर विश्वास त्यसको सबैभन्दा ठूलो पुरस्कार हो।
यदि साहित्यकार हुनुहुन्छ भने कविता, कथा, पुस्तक समीक्षा र साहित्यिक विमर्श प्रस्तुत गर्न सक्नुहुन्छ।यदि चिकित्सक हुनुहुन्छ भने स्वास्थ्य सचेतना फैलाउन सक्नुहुन्छ।यदि इन्जिनियर हुनुहुन्छ भने प्रविधि बुझाउन सक्नुहुन्छ।यदि यात्राप्रेमी हुनुहुन्छ भने नेपालको इतिहास, संस्कृति र प्राकृतिक सम्पदालाई संसारसामु चिनाउन सक्नुहुन्छ।यही दिगो सामग्री हो। यिनले समाजलाई मूल्य दिन्छन्, दर्शकलाई ज्ञान दिन्छन् र सिर्जनाकर्तालाई सम्मान पनि दिन्छन्।तर जब सामग्रीको आधार सनसनी, विवाद, झूटा शीर्षक, व्यक्तिगत रहस्य वा अरूको अपमान बन्छ, त्यतिबेला मोनेटाइजेसन नैतिक सीमाबाट बाहिर जान थाल्छ।
अल्बर्ट आइन्स्टाइनले भनेका थिए—
“मूल्यवान् बन्ने प्रयास गर, सफल बन्ने होइन।”
फेसबुकमा पनि यही सिद्धान्त लागू हुन्छ। मूल्यवान् सामग्री निर्माण गर्ने व्यक्तिलाई सफलता ढिलो आउन सक्छ, तर त्यो सफलता स्थायी हुन्छ। भाइरल सामग्रीले केही दिन चर्चा दिलाउन सक्छ; मूल्यवान् सामग्रीले दशकौँसम्म सम्मान दिलाउन सक्छ।
आज धेरै युवाहरूको लक्ष्य “भ्यु” बन्न थालेको छ। उनीहरू कहिलेकाहीँ यस्तो सामग्री निर्माण गर्छन् जसले केही लाख मानिसलाई हँसाउँछ, तर आफ्नै परिवारलाई लज्जित बनाउँछ। प्रश्न उठ्छ—अरूको मनोरञ्जनका लागि आफ्नो आत्मसम्मान गुमाउनु के सफलता हो?
महात्मा गान्धीले भनेका थिए—
“मानिसको वास्तविक सम्पत्ति उसको चरित्र हो।”
डिजिटल युगमा यो वाक्य अझ गहिरो अर्थ राख्छ। पैसा हराए पुनः कमाउन सकिन्छ। फलोअर घटे फेरि बढाउन सकिन्छ। फेसबुक पेज बन्द भयो भने अर्को बनाउन सकिन्छ। तर एकपटक गुमेको चरित्र, भत्किएको विश्वास र सार्वजनिक भइसकेको गोपनीयता पुनः प्राप्त गर्न अत्यन्त कठिन हुन्छ।
नेपालमा पनि सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोगका अनेक उदाहरण देखिएका छन्। व्यक्तिगत भिडियोको दुरुपयोग, नक्कली प्रोफाइल, साइबर ब्ल्याकमेल, कृत्रिम रूपमा सम्पादन गरिएका सामग्री, गलत सन्दर्भमा फैलाइएका भिडियो र चरित्रहत्या गर्ने अभियानहरूले धेरै व्यक्तिको सामाजिक र मानसिक जीवनमा गम्भीर असर पारेका छन्। यस्ता घटनाले एउटा कुरा स्पष्ट गर्छन्—डिजिटल स्वतन्त्रता जिम्मेवारीबिनाको स्वतन्त्रता होइन।
अर्कोतर्फ, सामाजिक सञ्जालले अद्भुत सम्भावनाहरू पनि सिर्जना गरेको छ। आज धेरै नेपाली शिक्षकहरूले निःशुल्क शैक्षिक सामग्री उपलब्ध गराइरहेका छन्। कृषकहरूले आधुनिक खेतीका विधि सिकाइरहेका छन्। साहित्यकारहरूले कविता र पुस्तक समीक्षा साझा गरिरहेका छन्। चिकित्सकहरूले स्वास्थ्यसम्बन्धी जनचेतना फैलाइरहेका छन्। पर्यटनकर्मीहरूले नेपालको प्राकृतिक र सांस्कृतिक सम्पदा विश्वसामु पुर्याइरहेका छन्। यस्ता सामग्रीले समाजलाई दीर्घकालीन लाभ पुर्याउँछन् र सिर्जनाकर्तालाई सम्मानित पहिचान दिन्छन्।
विश्वप्रसिद्ध साहित्यकार लियो टल्स्टोयले भनेका थिए, “सबैले संसार परिवर्तन गर्न चाहन्छन्, तर आफूलाई परिवर्तन गर्न चाहँदैनन्।” डिजिटल युगमा यो भनाइ अझ सान्दर्भिक बनेको छ। आज धेरै मानिसहरू सामाजिक सञ्जालमा नकारात्मकता, गलत सूचना, अश्लीलता वा सतही सामग्रीको आलोचना गर्छन्, तर आफूले कस्तो सामग्री उत्पादन गरिरहेका छन् भन्ने आत्मपरीक्षण कमै गर्छन्। वास्तवमा, सामाजिक सञ्जाल आफैं राम्रो वा नराम्रो हुँदैन; त्यसमा प्रवाहित हुने सामग्रीले त्यसको चरित्र निर्माण गर्छ। एउटा जिम्मेवार शिक्षकले त्यही फेसबुकलाई विद्यालय बनाउन सक्छ, किसानले कृषि विश्वविद्यालय बनाउन सक्छ, चिकित्सकले स्वास्थ्य सचेतनाको अभियान बनाउन सक्छ र साहित्यकारले विचारको सार्वजनिक पुस्तकालय बनाउन सक्छ। त्यसैले प्लेटफर्म दोषी होइन; त्यसलाई प्रयोग गर्ने हाम्रो विवेक, मूल्यबोध र नैतिक चेतना नै निर्णायक हुन्छ।
कन्फ्युसियसले भनेका थिए, “श्रेष्ठ मानिसले सही काम खोज्छ; सामान्य मानिसले तत्काल फाइदा खोज्छ।” यही भनाइ डिजिटल संसारको पनि मूल मन्त्र हो। क्षणिक भाइरलता केही दिनमै हराउँछ, एल्गोरिदम बदलिन्छ, फलोअर घटबढ हुन्छन् र ट्रेन्डहरू फेरिन्छन्। तर सत्य, ज्ञान, सिर्जनशीलता, चरित्र र विश्वासमा आधारित सामग्री समयसँगै अझ मूल्यवान् बन्दै जान्छ। त्यसैले फेसबुक मोनेटाइजेसनलाई अवसरका रूपमा उपयोग गरौँ, तर जीवनको अन्तिम लक्ष्य नबनाऔँ। आफ्नो निजी जीवनलाई बजारको वस्तु होइन, आफ्नो ज्ञानलाई समाजको सम्पत्ति बनाऔँ। किनभने इतिहासले मानिसलाई उसले कति पैसा कमायो भनेर होइन, उसले समाजलाई कति मूल्यवान् विचार, ज्ञान र प्रेरणा दियो भनेर सम्झन्छ। दीर्घकालीन सम्मान सधैं भाइरल प्रसिद्धिभन्दा ठूलो उपलब्धि हुन्छ।(उप्रेती कोलेनिका मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)