नन्दलाल खरेल
आजको नेपाली राजनीति एउटा अनौठो मोडमा उभिएको छ। विकासको नाममा नारा धेरै छन्, भावनाको नाममा उत्तेजना देखिन्छ। “फलानाले काठमाडौँ बनायो” भन्ने नारा सुन्दा एकपटक ताली बज्न सक्छ, तर सोच्नुपर्ने प्रश्न के हो भने—के शहर क्यामेराका फ्रेममा मात्रै बनिन्छ, कि नागरिकको सुरक्षामा पनि बनिन्छ?
युवालाई उक्साएर आफू कुनामा बस्ने, आगो बल्दा मौन रहने, मानवीय क्षतिमा दुःख व्यक्त नगर्ने प्रवृत्ति नेतृत्व होइन—यो त जिम्मेवारीबाट भाग्ने कलात्मक शैली मात्र हो। ७२ जना युवाले ज्यान गुमाउँदा एउटा शब्द ननिस्कने, सार्वजनिक धन र जनताको सम्पत्तिमा आगजनी हुँदा संवेदनशीलता नदेखाउने व्यक्ति वा प्रवृत्तिलाई “राष्ट्र निर्माणको नायक” बनाउने हो भने त्यो गल्ती केवल नेताको होइन, मत हाल्ने नागरिकको पनि हुनेछ। देश एकमुठी गाजाको नशाले चल्दैन; देश चलाउन चेतना, विवेक र उत्तरदायित्व चाहिन्छ। नेपाल कुनै अभिनयको रंगमञ्च होइन। यहाँ शासन भनेको स्टेजमा उभिएर तालीको ताल मिलाउने कला होइन। यो भूमि सहिदको रगतले लेखिएको इतिहास हो, जहाँ हरेक निर्णयले जनताको भविष्य छुन्छ। यहाँ भाषणले होइन, दृष्टिले काम गर्छ; यहाँ स्टन्टले होइन, स्थायित्वले अर्थ राख्छ। तर दुर्भाग्य, हामी नेतृत्वभन्दा बढी प्रस्तुति खोज्न थालेका छौँ।
आज “नयाँ” को नाममा पुरानै अस्थिरता फेरि प्याकेटमा हालेर बेच्ने प्रयास भइरहेको छ। बाह्य हातहरू लोकतन्त्रको खोल ओढेर संविधानको मुटुमा सुई घोपिरहेका छन्, र हामी त्यसलाई परिवर्तनको औषधि ठानेर ताली बजाइरहेका छौँ। झण्डा फेरिएका छन्, तर आदेश फेरिएका छैनन्। हिजो दक्षिणी वायुको प्रभाव थियो, आज पश्चिमी वायुले आँधीको रूप लिएको छ। दिशा फेरिए, तर आश्रित सोच फेरिएन।
युवा हुनु अपराध होइन। नयाँ पुस्ताले प्रश्न गर्नु, चुनौती दिनु, विकल्प खोज्नु लोकतन्त्रको सुन्दरता हो। तर अनुभवलाई गाली गरेर, इतिहासलाई अपमान गरेर, केवल आवेगको भरमा देश चलाउने दम्भ खतरनाक हुन्छ। नयाँपन विचारमा चाहिन्छ, अराजकतामा होइन। परिवर्तन भनेको नियम तोड्ने होइन, नियमलाई न्यायपूर्ण बनाउने हो।
हामीलाई युद्धको नायक चाहिएको होइन, शान्तिको पहरेदार चाहिएको हो। हामीलाई तालिम पाएको अभिनेता होइन, जनताको पीडा बुझ्ने, संकटमा अगाडि उभिने, र सफलतामा श्रेय बाँड्ने जिम्मेवार नेतृत्व चाहिएको हो। संकटका बेला मौन बस्ने र क्यामेराको उज्यालोमा मात्रै चम्कने पात्रहरू इतिहासमा नेता होइन, फुटनोट मात्र बन्छन्।नेपाल कुनै प्रयोगशाला होइन, जहाँ बाहिरका शक्ति आफ्ना योजना परीक्षण गरून्। यो स्वाभिमानको भूमि हो। यहाँ कठपुतली शासक होइन—आत्मनिर्भर, जमिनबाट उठेको, जनताको बीचबाट हुर्किएको राष्ट्रवादी नेतृत्व चाहिन्छ। यस्तो नेतृत्व जसले वायुको दिशा हेरेर होइन, देशको नक्सा हेरेर निर्णय गरोस्।
आज पश्चिमी वायुको बहाव तेज छ—आकाशमै होइन, हाम्रो सोच, हाम्रो राजनीति र हाम्रो भविष्यमा पनि। बुद्ध जन्मिएको शान्तिको देशमा अझै युद्धको भाषा बोलिन्छ, नयाँ र पुरानो शक्तिको नाममा नेपाली–नेपालीबीच खाडल खन्ने प्रयास भइरहेछ। शान्ति यहाँ जन्मियो, तर असहिष्णुता अझै बाँचिरहेछ।पश्चिमी वायुलाई उत्तरी वायुको डर छ, किनकि उत्तरी वायु आत्मसम्मान बोकेर आउँछ, स्वाधीनताको सास लिएर आउँछ। त्यसैले त्यो वायु यहीँ बस्न चाहन्छ, यहीँको आकाश ढाक्न चाहन्छ, र आत्मनिर्भर सोचलाई बिस्तारै निष्तेज बनाउन खोज्छ। तर यो भूमि कुनै एक दिशाको होइन। यो सन्तुलनको भूमि हो—जहाँ वायुहरू टकराउँदैनन्, समन्वयमा बग्छन्।
यदि हामी अझै पनि अरूको वायुमा बाँचिरह्यौँ भने, शान्तिको देशमा आँधी मात्र बाँकी रहनेछ। अब नेपालीले आफ्नै वायु सिर्जना गर्नुपर्छ—स्वतन्त्र, सन्तुलित र शान्त। तालीभन्दा विवेक रोज्नुपर्छ, अभिनयभन्दा जिम्मेवारी छान्नुपर्छ, र क्षणिक उत्साहभन्दा दीर्घकालीन स्थायित्वलाई महत्व दिनुपर्छ।
त्यसैले स्पष्ट भनौँ—नेपाललाई जेलेन्स्की शैलीको शासक चाहिँदैन। यहाँ जनताको भरोसामा उभिने, संकटमा अगाडि बढ्ने, र इतिहासलाई सम्मान गर्दै भविष्य बनाउन। देश एकमुठी आवेगले चल्दैन। नशामा बोलिएका कुरा क्रान्ति लाग्न सक्छन्, तर नशा सकिएपछि राज्य चलाउन चाहिने विवेक, अनुशासन र निरन्तरता त्यहाँ हुँदैन। इतिहासले बारम्बार देखाइसकेको छ—राज्य भावनाले होइन, सोचले बाँच्दछ।
नेपाल अभिनयको रंगमञ्च होइन। यो त बलिदानको माटो हो, जहाँ प्राप्त अधिकारहरू सजिलै आएका होइनन्। गणतन्त्र, संघीयता, समावेशिता र धर्मनिरपेक्षता कुनै दुर्घटनाबाट जन्मिएका होइनन्; यी उपलब्धि लामो संघर्ष, जेल, निर्वासन र सहिदको रगतसँग गाँसिएका छन्। त्यसैले आजको प्रश्न नयाँ बनाम पुरानो होइन, प्रश्न हो—यी उपलब्धिको रक्षा गर्दै कसरी अझ अगाडि बढ्ने? दुर्भाग्य के छ भने, राजनीतिक बहसलाई जानाजानी “नयाँ र पुरानो शक्ति” को लडाइँ बनाइँदैछ। यसले जनतालाई दुई ध्रुवमा बाँड्छ, तर समाधान दिन सक्दैन। नयाँ पुस्ता र अनुभवी पुस्ताबीच युद्ध होइन, संवाद चाहिन्छ। नयाँ विचार र पुरानो अनुभवबीच टकराव होइन, संयोजन चाहिन्छ। देश चलाउन त दुवै आवश्यक छन्—ऊर्जावान सोच र इतिहासबाट सिकेको विवेक।
आज “नयाँ” भन्ने शब्द आफैँमा पवित्र बनाइएको छ, र “पुरानो” शब्दलाई गालीमा रूपान्तरण गरिएको छ। तर नयाँ हुनु आफैँमा गुण होइन, जस्तै पुरानो हुनु आफैँमा दोष होइन। पुरानामध्ये धेरै कमजोरी थिए, तर उपलब्धि पनि थिए। यदि पुरानै सबै गलत थिए भने आज हामी कहाँ उभिन्थ्यौँ? प्राप्त उपलब्धिको जगमै उभिएर मात्र अग्रगामी यात्रा सम्भव हुन्छ; त्यो जग भत्काएर बनाइने घर टिक्दैन।
यहाँ बाह्य वायुहरू चलिरहेका छन्—कहिले दक्षिणबाट, कहिले पश्चिमबाट। दिशा फेरिए पनि आश्रित मानसिकता उस्तै छ। लोकतन्त्रको नाममा हस्तक्षेप, परिवर्तनको नाममा अस्थिरता, र युवाको नाममा प्रयोग—यी नयाँ कुरा होइनन्, केवल प्याकेजिङ फेरिएको हो। झण्डा बद्लिएका छन्, तर आदेश दिने केन्द्र उही छ।
पश्चिमी वायु आज तेज देखिन्छ। यो वायु केवल हावामा छैन, हाम्रो सोच र राजनीतिक भाषामा पनि छ। बुद्ध जन्मिएको शान्तिको भूमिमा अझै युद्धको शब्दावली प्रयोग गरिन्छ। बहस तर्कको हुनुपर्ने ठाउँमा गालीको हुन्छ, असहमति असहिष्णुतामा बदलिन्छ। शान्ति यहाँ जन्मियो, तर हामीले त्यसको अभ्यास अझै गर्न सकेका छैनौँ।पश्चिमी वायु आत्मसम्मानबाट डराउँछ, किनकि आत्मसम्मानले आदेश मान्दैन। त्यसैले आत्मनिर्भर सोचलाई हास्यास्पद बनाइन्छ, राष्ट्रवादलाई पिछडिएको ठहर गरिन्छ, र सन्तुलनको आवाजलाई “पुरानो” भनेर खारेज गरिन्छ। तर नेपाल कुनै एक दिशामा बग्ने नदी होइन; यो सन्तुलनमा बग्ने सभ्यता हो।
हामीलाई युद्धको नायक चाहिएको छैन। हामीलाई शान्तिको संरक्षक चाहिएको हो। हामीलाई भाषणमा ताली बटुल्ने अभिनेता होइन, संकटमा जनतासँग उभिने नेतृत्व चाहिएको हो। आगो लाग्दा फोटो खिच्ने होइन, निभाउन दौडिने नेतृत्व चाहिएको हो। सफलतामा श्रेय लिन हतार गर्ने होइन, असफलतामा जिम्मेवारी लिने संस्कार चाहिएको हो।
अग्रगामी हुनु भनेको अराजक हुनु होइन। अग्रगामी हुनु भनेको प्राप्त उपलब्धिको रक्षा गर्दै त्यसलाई अझ परिष्कृत बनाउनु हो। परिवर्तन भनेको सबै भत्काउनु होइन, गलत सुधार्नु र सहीलाई संस्थागत गर्नु हो। यदि हामी हरेक पुस्ताले नयाँ सुरुवात गर्छौँ भनेर हिँड्यौँ भने, देश कहिल्यै गन्तव्यमा पुग्दैन—सधैँ यात्रामै अल्झिरहन्छ।
नेपाल कुनै प्रयोगशाला होइन जहाँ नयाँ–नयाँ प्रयोग गरेर परिणाम हेर्ने सुविधा छ। यहाँ एउटा गलत प्रयोगको मूल्य पुस्ताले चुकाउनुपर्छ। त्यसैले नेतृत्वमा जो आउँछ, उसले लोकप्रियताभन्दा गहिरो जिम्मेवारी बोक्नुपर्छ। आज आवश्यक कुरा स्पष्ट छ—नयाँ र पुरानो शक्तिको लडाइँ होइन, राष्ट्रिय सहमति। उपलब्धिको रक्षा गर्दै सुधार, सुधार गर्दै अग्रगमन। तालीको राजनीतिबाट माथि उठेर इतिहासको जिम्मेवारी स्वीकार गर्ने साहस।
निष्कर्षमा भन्नुपर्दा त्यसैले स्पष्ट भनौँ—हामीलाई अभिनय गर्ने शासक चाहिँदैन। हामीलाई कठपुतली पनि चाहिँदैन। हामीलाई चाहिन्छ—जनताको बीचबाट उठेको, उपलब्धिलाई सम्मान गर्ने, आलोचनाबाट नडराउने र भविष्यलाई सन्तुलित दृष्टिले हेर्ने नेतृत्व।यदि आज हामीले विवेक रोजेनौँ भने, भोलि इतिहासले हामीलाई माफ गर्नेछैन। अग्रगामी यात्रा नाराबाट होइन, जिम्मेवारीबाट सुरु हुन्छ।