श्री कृष्ण प्रणामी धर्म निजानन्द सम्प्रदायद्वारा स्थापित मन्दिर, आश्रम, सत्संग भवनमा एवं यस धर्म अबलम्बन गर्ने विश्वभर छरिएर रहेका धर्मावलम्बीहरुको घर–घरमा श्रावण कृष्ण पक्ष पञ्चमी तिथिबाट शुरु भइ भाद्र कृष्ण सप्तमीमा पुरा गरिने “वितक चर्चा एवं पाठ“ जसलाई ब्रह्मात्मा स्रीष्टीको वृतान्त, इतिहास भनिन्छ।हामी कृष्ण प्रणामी धर्म मान्नेहरुले वितक कथालाई प्रमुख मार्गनिर्देशक ग्रन्थका रुपमा लिन्छौं । श्रीकृष्ण प्रणामी निजानन्द सम्प्रदायमा वि.सं. १७५१ सालदेखि श्रावण मासमा विथक कथाको परम्परा चलेको हो, जुन अहिलेसम्म कायमै रहेको छ ।
वितक साहेव ग्रन्थभित्र परमधाम देखि परमधाम सम्मको वर्णन गरिएको छ । वितक साहेव ग्रन्थभित्र आत्मा र परामात्मा के हो ? भन्ने विषयमा विशेषरुपमा चर्चा परिचर्चा गरिएको छ । वितक ग्रन्थ श्री महामति प्राणनाथजीका परमशिष्य लालदासीले लेख्नुभएको हो । यसभित्र भगवान श्रीकृष्णको त्रिदाभेदका कुराहरु छन् । विशेषगरी सतगुरु को हुनुहुन्छ ? महामति प्राणनाथ को हुनुहुन्छ भन्ने परिचय दिएको पाउँर्छौं । वितक कथा को आनन्द भनेको साक्षत परमधाम को आनन्द हो अक्षरातित श्री राज्जीको ध्यान गरेर वितक सुन्दा हामीलाई यो सन्सार सबै झुठो खेल हो भन्ने अनुभव हुन्छ ।
वितक भनेको बिगत हो ।यो धर्म हामी सम्म कसरी आइ पुग्यो हामी कहाँ बाट यो सन्सार मा आउनु भएको र भोलि यो सन्सार बाट बिदा लिए पछि आफू जाने ठाँउ कता हो त्यो रहस्यमय ज्ञान वितक बाट नै प्राप्त हुन्छ ।यो एक महिना सम्म सुन्दा हामीले आफू भित्र नै एउटा परिवर्तन गर्न सक्छौ । हामीले आफ्नो मुल स्वरुप नचिनेको भए चिन्ने मौका मिल्छ ।यदि चिन्नु भएको भएको छ भने पनि अझ धेरै श्री राज्जीको समीप मा भएको अनुभुती प्रप्त हुन्छ ।
गुजरातमा प्राकट्य हुनुभएका श्री महामती प्राणनाथजीको वास्तविक नाम ‘मेहराज ठाकुर थियो। निजनामी सम्प्रदायका आचार्य देवचन्द्रबाट दीक्षा लिएका मेहराजले जामनगर राज्यमा वजीरको पद पनि सम्हालेका थिए तर उनको भित्री प्रेरणा, सामाजिक उत्तरदायित्व र जागरण अभियानलाई दिशा दिने ठूलो दृढ संकल्पले उनलाई छुट्टै पहिचान दिएको छ । महामति प्राणनाथको विषयमा भन्नुपर्दा उहाँले हिजोका दिनमा हिन्दू धर्मको संरक्षण र संवर्द्धनमा ठूलो योगदान पु¥याउनुभएको छ । उहाँले त्यति मिहिनेत नगर्नुभएको भए आज शुद्ध सनातन हिन्दू धर्म भनेर गर्वले भन्न पाउने थिएनौं ।
महामती प्राणनाथ ले आफ्नो सम्पूर्ण जीवन धार्मिक एकतामा समर्पित गर्नुभयो। यसका लागि निजानन्द सम्प्रदाय नामक नयाँ संप्रदायको स्थापना भयो जसमा सबै धर्मका मानिसहरू सामेल भए। उनको दिव्य प्रवचन तथा ज्ञानको सार ‘तारतम सागर नामक पुस्तकमा संकलित छ जसमा सबै धर्मको ईश्वरीय ज्ञानको सार प्रस्तुत गरिएको छ। अहिले यो प्रणामी सम्प्रदायको मुख्य र पवित्र ग्रन्थ हो।
यस धराधाममा मानव मात्र नभई सक्कल प्राणीहरुका एक मात्र नाथ, स्वामी, आत्माका मालिक स्वामी प्राणनाथजीको विश्वभरीका धार्मिक सम्प्रदायलाई एउटै सन्देश छ , विश्वभरिका मानव समुदायको धर्म एउटै छ । कर्म, संस्कार,विचार, आचार भने अलग अलग छन् ।आज विश्वमा ८ अर्व बढी मानवहरु वसोवास गर्दछन् । ती सबै मानवहरुको कर्म, आचार, संस्कार, विचार, तौरतरिका,विधी विधान, भिन्न परिलक्षित भएपनि ज्ञानीहरुका दृष्टिमा धर्म सवैको एउटै हो ।
जूदेजूदे नाम गावही, जूदेजूदे भेष अनेक ।
जिनकोइ झगडो आपमे, धनी सवोका एक ।।
विश्व भरिका मानवल जातीले धर्मका नाम , भेष भुषा अनेक रहेता पनि परमात्मा सवैका एकै हुन् ।
उनले समय र समाजको आकांक्षालाई प्रभावित र आन्दोलित गरे। उनको जागरण अभियानले नयाँ पहिचान पायो । व्यक्ति, समाज, धर्म र विश्व मञ्चलाई जोडेर महामतिले जनआन्दोलन मात्रै गरेनन्, सामाजिक र जातीय आवश्यकताअनुसार समस्याको समाधान पनि प्रस्तुत गरे ।
महामती प्राणनाथले आफ्नो मानवतावादी दर्शनमा प्रत्येक मानवमा रहेको आत्म–चेतनालाई ईश्वरीय चेतनासँग जोडेका छन्। महामतीले विभिन्न धार्मिक ग्रन्थ र शास्त्रहरूमा रहेका विश्वासहरूलाई व्यावहारिक आधार प्रदान गरी विश्वव्यापी विश्वास र आदर्शसँग जोड्ने प्रयास गरे। धर्म र सम्प्रदायको साँघुरो पर्खालबाट मुक्त एक फराकिलो र बृहत्तर धार्मिक समाजको निर्माण गर्न चाहने सबैलाई उहाँद्वारा प्रवद्र्धित प्रणामी संप्रदायले समेटेको छ ।
महामती प्राणनाथ मध्ययुगीन भारतको एक आध्यात्मिक चिन्तक हुनुहुन्थ्यो। उहाँले प्रणामी संप्रदाय स्थापना गर्नुभयो। उनको दिब्य ज्ञानको सार ‘तारतम सागर नामक ग्रन्थमा संकलित छ । अहिले यो प्रणामी सम्प्रदायको मुख्य र पवित्र ग्रन्थ हो।महामती प्राणनाथको जन्म ६ अक्टोबर १६१८ मा गुजरातको जामनगरमा भएको थियो । उनको वास्तविक नाम मेहराज ठाकुर थियो। उनी जामनगरका दीवान केशव ठाकुरका पाँच सन्तानमध्ये एक थिए। उनकी आमा धन बाई धर्मपरायण नारी थिइन् । उनको परिवार वैष्णव सम्प्रदायको थियो। प्राणनाथको बाल्यकालदेखि नै धार्मिक प्रवृत्तिप्रति झुकाव थियो। उनले आफ्नो रोजाइको गुरु स्वामी देवचन्द्रजी महाराजमा भेट्टाए।
श्री प्राणनाथजीको स्वरूप ज्ञानको त्यो चिम्किलो सूर्य हो, जब उदाउँछ, आध्यात्मिक संसारमा कुनै प्रकारको अन्धकारको कुनै शङ्का छैन।वेदका पदहरूले वर्णमालाभन्दा बाहिरको कुरा खोज्छन्, दार्शनिक ग्रन्थहरूले प्राप्त गर्न खोजेको सत्यता, गीता र भागवतले औंल्याएको महामानवको अन्तिम लक्ष्य, कुरानको पदहरूले वर्णन गर्न खोजेको अल्लाह सर्वशक्तिमान, बाइबलले प्राप्त गर्न खोजेको प्रेम, र सत्यको पूर्ण अनुभूति श्री प्राणनाथजीका अमूल्य शब्दहरूमा निहित छन् ।
तरतम वाणी परब्रह्मको आवेगबाट उत्पन्न भएको र उहाँकै आदेशमा श्री बितक साहेबको रचना पनि श्री लालदास जीले गर्नुभएको हो। यस्तो अवस्थामा दुवै शास्त्रको कथनलाई उल्लंघन गर्नु श्रीराज जीको आदेशको अवज्ञा गर्नु हो र त्यसो गर्नु ठूलो अपराध हो।
इन मोती को मोल कहयो न जाए, ना किनहूं कानों सुनाए।
सोई जले जो मोल करे, और सुनने वाला भी जल मरे।। (बडा कयामतनामा ८÷५५)
श्री प्राणनाथजी को महिमा न शब्दमा व्यक्त गर्न सकिन्छ न सुन्न सकिन्छ। जसले आफ्नो महिमालाई शब्द (नाम आदि) मा बाँध्ने कोसिस गर्छ (अर्थात् आफ्नो महिमा घटाउन खोज्छ) त्यो अवश्य नर्कमा जल्नेछ, उसको कुरा सुन्नेहरू पनि नरकको आगोमा जल्नेछन्।
विजिया अभिनंदन बुध जी, और निस्कलंक अवतार।
वेदों कहया आखिर जमाने, एही हैं सिरदार।। (सनन्ध ३६÷४६)
वैदिक ग्रन्थहरूमा भनिएको छ कि अन्तिम समय (अट्ठाईसौं कलियुग) मा प्रकट हुने विजयाभिनन्दको निष्कलंक रूप श्री प्राणनाथ जी सबैका सिरदार हुनुहुन्छ।
कोई दूजा मरद न कहावहीं, एक मेंहेदी पाक पूरन।
खेलसी रास मिल जागनी, छत्तीस हजार सैयन।। (सनन्ध ४२÷१६)
श्री प्राणनाथ जी बाहेक अरु कुनै पुरुष (परब्रह्म) लाई शुद्ध, पूर्ण, सत्यको अवतार भन्न सकिदैन। यस रूपले छत्तीस हजार आत्माहरू (बाह्र हजार ब्रह्मा सृष्टि र चौबीस हजार ईश्वर सृष्टि) संग जगनी रासको लीला गर्नेछ।
तिन पर बंदगी एक करे कोए, सो हजार बंदगियो से नेक होए।
तिनके सवाब बड़ा बुजरक, देवे एही साहेब हक।। (बडा कयामतनामा ११÷४)
साहेब श्री प्राणनाथ जी को रूप मा आत्मसमर्पण गर्ने लाई एक पूजा को हजार गुणा भन्दा बढि फल मिल्छ। उहाँको कृपा धेरै ठूलो छ।
वेदों कहया आवसी, बुध ईश्वरों का ईस।
मेट कलजुग असुराई, देसी मुक्त सबों जगदीस।। (खुलासा १२÷३१)
वैदिक ग्रन्थहरूमा भनिएको छ कि कलियुगमा भगवान श्री विजयाभिनन्द बुद्ध जी (प्राणनाथ जी) प्रकट हुनेछन्, जसले अज्ञानतालाई हटाएर सबैलाई पूर्ण मोक्ष प्रदान गर्नेछन्।
श्री ठकुरानी जी साथ संग ले, पधारे मेरे घर।
धनी बिना तुम्हें और देखे, सो नहीं मिसल मातबर।। (बीतक ६०÷५८)
श्री छत्रसाल जी भन्नुहुन्छ कि धाम धनी श्री प्राणनाथ जी मेरो घरमा ठकुरानी जी (दम्पतीको रूपमा) आएका छन्। जसले यस रूपलाई शब्दको रूपभन्दा बाहिरको रूप मान्दैन, त्यो ब्रह्मसृष्टि होइन।
श्री प्राणनाथजी श्री देवचन्द्रजी सच्चिदानन्द परब्रह्म को साक्षात रुप हुनुहुन्छ ।
एही अक्षरातीत हैं, एही हैं धनी धाम।
एही महम्मद मेहंदी ईसा, एही पूरे मनोरथ काम।। (बीतक ६८÷७२)
यो श्री प्राणनाथ जी धामका धनी हुन्, पूर्णब्रह्म सच्चिदानन्द अक्षरातित। उहाँलाई अखरुल इमाम मुहम्मद मेहंदी भनिएको छ, जसमा येशू र रुह अल्लाह पनि बस्छन्। सबैको मनोकामना पूरा गर्ने उहाँ हुनुहुन्छ।
इन सरूप की इन जुबां , कही न जाए सिफत ।
सब्दातीत के पार की , सो कहनी जुबां हद इत ।। (बीतक ६२÷८)
श्री प्राणनाथ जीको स्वरूपको महिमा यी शब्दहरूमा व्यक्त गर्न सकिँदैन किनभने शब्दहरू यस नश्वर संसारका हुन् र हामीले वर्णन गर्नु पर्ने सुन्दरता शब्दभन्दा बाहिर छ (श्री अक्षर ब्रह्म शब्दभन्दा बाहिर छ)। शब्दभन्दा परका यस्ता अलौकिक रूपहरू यस पृथ्वीमा आएका छन्।
मूसा इबराहीम इस्माईल , जिकरिया एहिया सलेमान ।
दाऊदें मांग्या मेहेंदी जमाना , उस बखत उठाइयो सुभान ।। (सिनगार १÷३६)
हजरत मोसेस, इब्राहिम, इस्माइल, जिकिरिया, याहिया, सुलेमान र दाउद आदि जस्ता भविष्यवक्ताहरूले पनि इमाम मुहम्मद मेहंदी श्री प्राणनाथ जीको पालामा पनि शरीर प्राप्त होस् भनी ईश्वर (परब्रह्म) लाई प्रार्थना गरेका छन्। आफ्नो अलौकिक ज्ञान द्वारा जगाउन सक्छ।
दुनिया चौदे तबक में , काहू खोली नहीं किताब ।
साहेब जमाने का खोलसी , एही सिर खिताब ।। (खिलवत ११÷७३)
चौध विश्वको यो ब्रह्माण्डमा आजसम्म कसैले पनि धार्मिक ग्रन्थका लुकेका रहस्यहरू खोलेका छैनन्। अति उन्नत ज्ञानको माध्यमबाट आफ्नो रहस्य प्रकट गर्ने श्रेय अन्तिम युगका साहेब श्री प्राणनाथ जीलाई जान्छ, जो यस युगमा परम भगवान हुनुहुन्छ।
अब सो साहेब आइया , सब सृष्ट करी निरमल ।
मोह अहंकार उडाए के , देसी सुख नेहेचल ।। (परिक्रमा २÷१२)
अब अक्षरतीत इमाम मेहंदी श्री प्राणनाथ जी यस संसारमा आउनुभएको छ, जसले यस नश्वर संसारभन्दा पर ब्रह्मज्ञान श्री कुलजम स्वरूप प्रकट गर्नुभएको छ। यस अध्यात्म ज्ञानले ब्रह्माण्डको शंका मेटिनेछ, लौकिक विकृति नष्ट हुनेछ र सबैको हृदय पवित्र बन्नेछ। अन्ततः आफ्नो कृपाले अक्षरातित इमाम मेहंदीले सबैको मनबाट आसक्ति र अहंकारको पर्दा हटाएर योगमायामा पूर्ण मुक्ति प्रदान गर्नुहुनेछ।
इतहीं सिजदा बंदगी , इतहीं जारत जगात ।
इतहीं जिकर हक दोस्ती , इतहीं रोजा खोलात ।। (सिनगार २÷४६)
अब अन्त्यमा इमाम मेहंदी श्री प्राणनाथजीको चरणमा झुक्नु पर्छ र उहाँलाई भक्ति र प्रेमले प्रसन्न पार्नु छ। यिनीहरूको भ्रमण गर्नको लागि तीर्थयात्रा (जियारात) गर्नु पर्छ र सबै कुरा (जकात) तिनीहरूलाई समर्पित गर्नुपर्छ। उसको खुट्टामा बसेर धनीको मायाको चर्चा (जिकार) सुन्नुपर्छ। श्री प्राणनाथ जीको पावन उपस्थितिमा भक्ति र सेवाद्वारा आफूलाई शुद्ध (व्रत राख्नुपर्छ)।
तारीफ महंमद मेहेंदी की , ऐसी सुनी न कोई क्यांहे ।
कई हुए कई होएसी , पर किन ब्रह्माण्डों नाहें ।। (सनन्ध ३०÷४३)
इमाम मुहम्मद मेहंदी पूर्णब्रह्म श्री प्राणनाथ जीको महिमा जति कसैको महिमा, कहिँ पनि, कहिल्यै सुनिएको छैन। श्री प्राणनाथ जी बाहेक अरू कसैलाई वास्तविक ईश्वर वा ईश्वर भनिने गरिमा छैन। आजसम्म अनगिन्ती ब्रह्माण्डहरू भएका छन् र भविष्यमा पनि हुनेछन्, तर आजसम्म कुनै पनि ब्रह्माण्डमा श्री प्राणनाथ जी जस्तो महिमा भएको छैन र भविष्यमा पनि हुनेछैन।
मुक्त दई त्रैगुन फरिस्ते , जगाए नूर अछर ।
रूहें ब्रह्मसृष्ट जागते , सुख पायो सचराचर ।। (खुलासा १३÷११२)
परब्रह्म श्री प्राणनाथ जीले योगमाया ब्रह्माण्डमा रहेका सम्पूर्ण दूत, ब्रह्मा, विष्णु, शिव र सम्पूर्ण त्रिविश्वका जीवहरूलाई अखंड मोक्ष प्रदान गर्नुहुनेछ। यस नश्वर संसारको खेल हेर्न आएका ब्रह्मा–प्राणीहरू र परमधामको अलौकिक खेल हेर्न आएका श्री अक्षरब्रह्म लाई जगाएर परम आनन्द प्रदान गर्नुहुन्छ।
खुदा काजी होय के , कजा करसी सबन ।
सो हिसाब जरे जरे को , लियो चौदे भवन ।। (किरन्तन ६१÷१९)
कुरानमा वर्णन गरिएको छ कि अल्लाह सर्वशक्तिमान न्यायको समयमा न्यायकर्ता बन्नुहुनेछ र सबैको न्याय गर्नुहुनेछ। यो सत्य हो भनी प्रमाणित गर्न, चारै लोकका जीवहरूको लेखा लिन र सत्य न्यायको कार्य गर्न उहाँ श्री प्राणनाथ जीको रूपमा आउनुभएको छ।
धंन धंन ब्रह्मांड ए हुआ , धंन धंन भरथ खंड ।
धंन धंन जुग सो कलजुग , जहां लीला प्रचंड ।। (प्रकास हि. ३१÷१३३)
धन्य हो त्यो ब्रह्माण्ड जसमा परमात्माको रूप श्री प्राणनाथजीको अलौकिक क्रियाकलापहरू भइरहेका छन्। जहाँ उनको खुट्टा पर्यो, धर्ती पनि धन्य छ। यो २८ औं कलियुग पनि धन्य भएको छ जसमा पहिले कहिल्यै भएको थिएन, यस्तो अद्भुत मनोरञ्जन भइरहेको छ।
वि. स ं१६७८मा उनी कुम्भ मेलामा भाग लिन हरिद्वार आए। यहाँ उनले अन्य धार्मिक सम्प्रदायका प्रमुखहरुलाई भेटे र उनीहरु सबैसँग विस्तृत छलफल गरे। मेलाको समापनमा उनलाई सर्वसम्मतिले विजयाभिनन्दन निष्कलंक बुद्धजी उपाधि प्रदान गरिएको थियो ।
