महेन्द्र चालिसे
(स्वतन्त्र पत्रकार)
२०८२ साल फागुन २१ गते देशैभरि सम्पन्न भएको निर्वाचन नेपालको लोकतान्त्रिक अभ्यासको अर्को महत्वपूर्ण चरणका रूपमा स्थापित भएको छ । निर्वाचन कुनै पनि लोकतान्त्रिक व्यवस्थाको मेरुदण्ड हो, जसले जनताको सार्वभौम अधिकारलाई व्यवहारमा उतार्ने माध्यम प्रदान गर्दछ । यस निर्वाचनले जनताको राजनीतिक सहभागिता, दलहरूको संगठनात्मक क्षमता, तथा निर्वाचन व्यवस्थापनको प्रभावकारिता कति सुदृढ छ भन्ने कुरा उजागर गरेको छ ।
सबैभन्दा पहिले, मतदाताको सहभागिताको विषय महत्वपूर्ण रह्यो । विगतका निर्वाचनहरूसँग तुलना गर्दा यसपटक पनि मतदाताको उत्साह उल्लेखनीय देखिएको छ । ग्रामीण तथा शहरी दुवै क्षेत्रमा मतदाताहरू बिहानैदेखि मतदान केन्द्रमा उपस्थित भई आफ्नो मताधिकार प्रयोग गरेको दृश्यले लोकतन्त्रप्रति जनताको विश्वास अझै कायम रहेको संकेत गर्दछ । यद्यपि कतिपय स्थानमा मतदाता नामावलीमा त्रुटि, मतदान केन्द्रको व्यवस्थापनमा ढिलाइ तथा प्राविधिक समस्याका कारण केही असन्तुष्टि पनि देखिएको थियो ।
दोस्रो, राजनीतिक दलहरूको प्रतिस्पर्धा पनि यस निर्वाचनको महत्वपूर्ण पक्ष रह्यो । प्रमुख दलहरूबीच कडा प्रतिस्पर्धा देखिएको थियो भने केही नयाँ दल तथा स्वतन्त्र उम्मेदवारहरूले पनि उल्लेखनीय उपस्थिति जनाए । यसले नेपाली राजनीतिमा वैकल्पिक शक्तिको उदय र मतदातामा परिवर्तनको चाहना बढ्दै गएको संकेत गर्दछ । तर कतिपय स्थानमा दलहरूबीच आरोप–प्रत्यारोप, प्रचार शैलीमा नकारात्मकता तथा आचारसंहिताको उल्लङ्घनका घटनाहरू पनि देखिनु दुर्भाग्यपूर्ण पक्षका रूपमा देखियो ।
तेस्रो, निर्वाचन व्यवस्थापनको जिम्मेवारी वहन गर्ने निकायको भूमिकालाई पनि सकारात्मक रूपमा मूल्याङ्कन गर्न सकिन्छ । अधिकांश स्थानमा मतदान शान्तिपूर्ण रूपमा सम्पन्न हुनु, सुरक्षा व्यवस्थाको प्रभावकारी व्यवस्थापन हुनु तथा मतदान प्रक्रिया तुलनात्मक रूपमा व्यवस्थित हुनु सकारात्मक उपलब्धि हुन् । तथापि केही स्थानमा मतदान केन्द्रमा ढिलाइ, सामग्री व्यवस्थापनमा कमजोरी तथा तालिमको अभाव देखिनुले आगामी दिनमा सुधारको आवश्यकता औंल्याएको छ ।
यसका अतिरिक्त, सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल माध्यमको प्रयोग यस निर्वाचनमा उल्लेखनीय रूपमा बढेको देखियो । दलहरू तथा उम्मेदवारहरूले प्रचारप्रसारका लागि अनलाइन माध्यमको प्रयोग गरेका थिए । यसले मतदातासम्म सूचना छिटो पु¥याउन सहयोग गरे पनि भ्रामक सूचना फैलिने जोखिम पनि बढाएको छ, जसलाई नियन्त्रण गर्न भविष्यमा थप नीतिगत व्यवस्था आवश्यक देखिन्छ ।
समग्रमा हेर्दा २०८२ फागुन २१ गते सम्पन्न निर्वाचन लोकतान्त्रिक अभ्यासको सुदृढीकरणतर्फ सकारात्मक कदमका रूपमा मूल्याङ्कन गर्न सकिन्छ । जनसहभागिता, प्रतिस्पर्धा र शान्तिपूर्ण वातावरणले लोकतन्त्रको आधारलाई बलियो बनाएको छ । तर व्यवस्थापन सुधार, आचारसंहिताको कडाइका साथ पालना, तथा प्रविधिको जिम्मेवार प्रयोगजस्ता पक्षहरूमा थप ध्यान दिनु आवश्यक देखिन्छ । यी सुधारहरूलाई व्यवहारमा उतार्न सकेमा आगामी निर्वाचनहरू अझ व्यवस्थित, पारदर्शी र विश्वसनीय बन्ने अपेक्षा गर्न सकिन्छ ।