-लक्ष्मण उप्रेती “आर्जन ”
भूमिका
आजको युगमा “खुला बजार अर्थतन्त्र” केवल एक आर्थिक प्रणाली मात्र होइन, यो साम्राज्यवादको नव–औपनिवेशिक औजार पनि हो। विकासको नाममा परनिर्भरता, अन्तर्राष्ट्रिय लगानीको नाममा राष्ट्रिय स्वाभिमानको अपहरण, र प्रतिस्पर्धाको नाममा देशी उद्योगहरूको विनाश यसका चरित्र हुन्। नेपालजस्ता अर्ध – विकसित राज्यहरूमा खुला बजार अर्थनीति राष्ट्रको आत्मनिर्भरता, सार्वभौमिकता र स्वाधीनताको विरुद्ध एउटा सुनसान तर गहिरो युद्ध हो, जहाँ राष्ट्र आफैं चुपचाप गुम्नु पर्ने स्थिति पैदा हुन्छ।
१. आर्थिक स्वाधीनताको विघटन
राष्ट्रको स्वतन्त्रता केवल झण्डा र नक्सामा मात्र सीमित हुँदैन। साँचो स्वतन्त्रता भनेको आर्थिक नीतिको स्वायत्तता हो। तर खुला बजार अर्थतन्त्र लागू भएपछि नेपालजस्ता मुलुकका वित्तीय नीति IMF, WB, ADB, WTO लगायतका अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूको निर्देशनअनुसार तय हुन थाले।
मुख्य प्रभावहरू:
क) नीति निर्माणमा विदेशी हस्तक्षेप:
बजेट निर्माण, कर नीति, लगानी नियमावली विदेशी सल्लाहकारहरूद्वारा निर्देशित हुन थाले।
ख) विदेशी ऋणको जालो:
व्यापार घाटा, चालु खाता घाटा र बैदेशिक ऋणको बढ्दो आकारले राष्ट्र IMF–ADB को “ऋण नीति” मा बाँधियो।
ग) निजीकरण र सार्वजनिक सम्पत्तिको बिक्री:
राज्यका आधारभूत निकायहरू निजीकरणको नाममा विदेशी कम्पनीहरूलाई सुम्पन थालियो,जस्तै:- हाइड्रोपावर, टेलिकम, स्वास्थ्य, शिक्षा आदि।
२. उद्योग, रोजगार र आत्मनिर्भरता संकटमा पर्यो।नेपालको परम्परागत उद्योगजस्तै: जुट, सुती कपडा, चिनी उद्योग, लघु–मध्यम उत्पादन क्षेत्रहरू खुला बजार नीतिले समाप्त गरायो।
विस्तृत प्रभाव:
क) स्थानीय उद्योगको मृत्युः
सस्तो आयातित सामग्रीसंग प्रतिस्पर्धा गर्न नसकेर स्थानीय उत्पादन बन्द।
ख) उद्योगको पलायन:
साना तथा मध्यम उद्योग चलाउने वर्गले कृषि–उद्योगबाट पन्छिएर विदेश पलायन रोजे।
ग) बेरोजगारीको चरम अवस्था:
श्रम बजारमा अवसरको साटो श्रम शोषण बढ्यो, वैदेशिक रोजगारमा निर्भरता भयावह भयो।
घ) राजस्व घाटा र व्यापार असन्तुलन: असीमित आयातले स्वदेशी मुद्रा बाहिर गयो, र मूल्यवृद्धि नियन्त्रण बाहिर गयो।
३. कृषि क्षेत्रको नियन्त्रण र साम्राज्यवादी शोषण तिब्र बन्यो।नेपालको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड कृषि हो। खुला बजार नीतिले कृषि आत्मनिर्भरता होइन, बजार निर्भरता बढायो।
विश्लेषण:
क) बीउ–उत्पादनमा बहुराष्ट्रिय नियन्त्रण: Cargill, Monsanto, Syngenta जस्ता कम्पनीहरूले नेपाली कृषकहरूलाई परनिर्भर बनाएका छन्।
ख) पैसामा आधारित खेती:
व्यापारिक कृषि प्रवर्द्धन गरिए पनि त्यसको फाइदा मध्यम किसानभन्दा मल्टिनेशनल कम्पनीहरूले उठाए।
ग) जग्गा–कृषि विच्छेद:
वैदेशिक लगानीको नाममा कृषि जमिन हडप्न खोज्ने प्रवृत्ति बढ्दैछ, विशेषगरी सेज (Special Economic Zones) मार्फत।
४. संस्कृति र चेतनामा नवऔपनिवेशिक आक्रमण बढ्यो।खुला बजार अर्थतन्त्र वस्तुको मात्र होइन, चेतनाको उपनिवेशीकरण पनि हो।
गहिरो प्रभाव:
क) उपभोगतावादी चेतनाको बाढी: विज्ञापन, ब्रान्ड मोह, विलासीपन, व्यक्तिगत जीवनशैलीको प्रतिस्पर्धा राष्ट्रियता र सामूहिक चेतनाको विरोधमा खडा हुन्छ।
ख) शिक्षा र सञ्चारमा प्रभुत्व:
विदेशी पाठ्यक्रम, अंग्रेजी माध्यम, विदेशी विश्वविद्यालय–NGO सञ्जालमार्फत राष्ट्रिय बौद्धिक क्षमता कब्जा गरिन्छ।
ग) नैतिकता र सांस्कृतिक मूल्यको पतन:
खुला बजारले परिवार, समुदाय, सहकार्य जस्ता मूल्यहरूलाई ध्वस्त पार्दै व्यक्तिवादी स्वार्थ लाई सर्वोच्च बनाउँछ।
५. राजनीतिक स्वाधीनताको संकट केवल खुला बजार अर्थतन्त्र,आर्थिक नीति मात्र होइन, यो राजनीतिक अधिनायकवादको नरम संस्करण हो।
ठोस रूपहरू:
क) नीति निर्देशनमा विदेशी दवाव: MCC, SPP, BRI जस्ता सम्झौता एवं परियोजनाहरू मुलुकभित्र वैदेशिक शक्तिको राजनीतिक दखल बढाउने माध्यम बनेका छन्।
ख) सरकार परिवर्तनमा विदेशी खेल: खुला बजारको नीति अपनाउने सरकारलाई संरक्षण गर्ने,विरोध गर्ने सरकारलाई अस्थिर बनाउने साम्राज्यवादी रणनीति हो।
ग) राष्ट्रिय सुरक्षाको प्रश्न गम्भीर :
खुला बजारको बहानामा भूमि, जलस्रोत, भूराजनीतिक स्वायत्तता माथि हस्तक्षेप भइरहेको छ।
निष्कर्ष :खुला बजार अर्थतन्त्र नेपाल जस्ता मुलुकमा ‘विकास’ होइन, नियन्त्रित विकास को नाममा सार्वभौम देशलाई आर्थिक–राजनीतिक दासत्वतर्फ लैजाने रणनीति हो।
यो संरचनाआत्मनिर्भर,उत्पादनमूलक, समाजमुखी,समानताको आधारमा ठडिएको अर्थनीतिको विपरित ध्रुव हो खुला बजार ।त्यसैले खुला बजारको विकल्प जनमुखी समाजवादी अर्थनीति हो।जुन; “राष्ट्रियकरण र सामूहिक स्वामित्व,स्थानीय उत्पादनमा आधारित ” विकास मोडेल हो।” श्रममा आधारित आर्थिक सशक्तिकरण,विदेशी निर्भरता तोड्ने आत्मनिर्भर रणनीति”हो।
अन्त्यमा
राष्ट्रको सच्चा स्वतन्त्रता आर्थिक नीति, संस्कृति, र चेतनामा निर्भर हुन्छ। खुला बजारको खोलभित्र साम्राज्यवादी स्वार्थ लुकेको छ। त्यसैले सच्चा राष्ट्रिय स्वाधीनताको रक्षा जनताले गर्छन्।उनीहरूको श्रम, उत्पादन र चेतनाको स्वामित्वमार्फत। समय आएको छ,खुला बजारको मोह त्यागेर आत्मनिर्भर, समाजवादी राष्ट्रनिर्माणको बाटोमा लागौ।