गीता र नैतिक मानव निर्माण

तोमनाथ उप्रेती
उपसचिव, नेपाल सरकार
श्रीमद्भागवत गीता मानव जीवनको नैतिक, दार्शनिक र व्यवहारिक मार्गदर्शक हो। महाभारतको युद्धभूमिमा अर्जुन र कृष्णबीच भएको संवाद आज पनि मानव समाजका नैतिक द्वन्द्व, कर्तव्यबोध र मूल्यगत संकटका लागि उत्तिकै सान्दर्भिक छ। गीता मूलतः मानवलाई सही कर्म, विवेकपूर्ण निर्णय र आत्मअनुशासनमार्फत नैतिक रूपमा परिपक्व बनाउने शिक्षाको ग्रन्थ हो।
आधुनिक समाज भौतिक उपलब्धि, प्रतिस्पर्धा र स्वार्थमा केन्द्रित हुँदै जाँदा मानवीय मूल्यहरू—सत्य, करुणा, अहिंसा, उत्तरदायित्व र आत्मसंयम—कमजोर बन्दै गएका छन्। यस्तो अवस्थामा गीता प्रस्तुत गर्ने निष्काम कर्म, कर्तव्यनिष्ठा र आत्मज्ञानको सिद्धान्तले नैतिक मानव निर्माणको ठोस आधार प्रदान गर्छ। गीता मानिसलाई फलको आसक्तिबाट मुक्त भई कर्म गर्न प्रेरित गर्छ, जसले व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा समाजिक हितलाई प्राथमिकता दिन सिकाउँछ।
गीताको शिक्षाअनुसार नैतिकता आन्तरिक चेतनाको विकास हो। जब व्यक्ति आफ्नो कर्तव्य, विवेक र आत्मबोधसँग जोडिन्छ, तब मात्र ऊ जिम्मेवार, सहिष्णु र नैतिक मानवका रूपमा विकसित हुन्छ।
श्रीमद्भागवत गीता मानव जीवनको दार्शनिक, नैतिक र सामाजिक मूल्यहरूको सशक्त स्रोत हो। गीता मानव अस्तित्व, कर्म, धर्म र चेतनाको सम्बन्धलाई स्पष्ट पार्दै व्यक्तिगत उन्नति र समाजिक उत्तरदायित्व बीचको सन्तुलनको मार्ग देखाउँछ। यसले व्यक्तिलाई आत्मिक शुद्धि र ध्यानमा सीमित नराखी, मानव मूल्य र सामाजिक सुधारको सेतु बन्ने शिक्षा दिन्छ।
गीतामा कर्मयोग, भक्तियोग र ज्ञानयोगको मिश्रित शिक्षाले जीवनको विविध पक्षलाई समेट्छ। कर्मयोगले मानवीय कर्तव्यको महत्वलाई प्रकाशमा ल्याउँछ—हामीले गर्ने प्रत्येक कर्म व्यक्तिगत लाभका लागि नभई सामाजिक हित र न्यायका लागि पनि हुनुपर्छ। जब कर्मकर्ताले स्वार्थ त्यागेर, निष्पक्ष र समर्पित भावले कार्य गर्छ, तब नै समाजमा सद्भाव, विश्वास र सहयोगको वातावरण उत्पन्न हुन्छ। यसै सन्दर्भमा गीता बताउँछ कि मानव मूल्यको वास्तविक परिभाषा स्वार्थमुक्त कर्म, नैतिक प्रतिबद्धता र परोपकारमा निहित छ।
गीता भावनात्मक बुद्धि र आत्मनियन्त्रणको पनि गहन शिक्षक हो। द्वन्द्व, लोभ, घृणा र अहंकार जस्ता नकारात्मक प्रवृत्तिहरूले व्यक्तिको चेतना मात्र होइन, समाजको स्थायित्व पनि कमजोर बनाउँछ। गीता अनुसार, मानिसले आफ्नो अन्तरमनलाई अनुशासित गर्दै करुणा, दया, सहिष्णुता र समभावको विकास गर्नु आवश्यक छ। यही मूल्यहरू नै सामाजिक मेलमिलाप र न्यायपूर्ण सम्बन्धको आधार हुन्।
श्रीमद्भागवत मानव जीवनको दार्शनिक, नैतिक र आध्यात्मिक मार्गदर्शक हो। कुरुक्षेत्रको रणभूमिमा अर्जुनको हृदयमा उत्पन्न द्वन्द्व र संशयको क्षणमा भगवान कृष्णले दिएको उपदेश आज पनि मानव चेतनाको मार्गदर्शन गर्दछ। गीता जीवन, धर्म, कर्म र भक्तिको प्रतीकात्मक दर्पण हो। यसले व्यक्तित्वको सघन विश्लेषण, आन्तरिक मनोभाव र सामाजिक उत्तरदायित्वको गहिरो दर्शन दिन्छ।
गीता अनुसार कर्म आत्मा र समाजको विकासको साधन हो। मिथकको दृष्टान्तमा हेर्ने हो भने, अर्जुनको झिल्किएको संशय, कर्तव्यको भार र आत्मसंशोधनको आवश्यकता हाम्रो प्रत्येक जीवनसँग प्रतिध्वनित हुन्छ। कर्मयोग यही अर्जुन–कृष्ण संवादको प्रत्यक्ष अनुप्रयोग हो—व्यक्ति आ फ्नो कर्तव्यमा समर्पित, निष्काम र धर्मपरायण भएमा मात्र आत्मा र समाजमा स्थायी परिवर्तन सम्भव हुन्छ।
गीताले निष्काम कर्मलाई कर्मयोगको मूल तत्व मान्छ। निष्काम कर्म फलप्रति आसक्ति बिना आफ्नो धर्म पालन गर्नु हो। जब इन्द्रिय, इच्छा र लोभमुक्त भएर व्यक्ति आफ्नो कर्तव्यमा ध्यान केन्द्रित गर्छ, तब उसको कर्म व्यक्तिगत हित मात्र नभई समाजिक हितका लागि पनि योगदान पुर्याउँछ। अर्जुनले आफ्नो संकल्प बलियो बनाएजस्तो, साधकले आफ्नो इन्द्रिय नियन्त्रण गर्दै धर्मपथमा अघि बढ्नुपर्छ। उदाहरण स्वरूप, शिक्षकले आफ्नो ज्ञान समाज र विद्यार्थीका लागि निष्काम भावले प्रदान गर्दा व्यक्तिगत प्रतिष्ठा होइन, समाजको भविष्य निर्माण हुन्छ। यही कर्मयोगले व्यक्तिगत नैतिकता र सामाजिक सुधारबीचको सेतु बनाउँछ।
गीताले कर्ममार्गलाई सामाजिक धर्मसँग जोड्दछ। सामाजिक धर्म मानव अधिकार, न्याय, समानता र समाजिक कल्याणको सुनिश्चितता हो। यदि प्रत्येक नागरिकले निष्काम भाव अपनाएर आफ्नो कर्ममार्ग पूरा गरे, तब भ्रष्टाचार, अत्याचार, अन्यायजस्ता सामाजिक रोग स्वतः न्यून हुनेछन्। गीता अनुसार धर्म धार्मिक कर्म होइनस धर्म मानवीय मूल्य, सामाजिक उत्तरदायित्व र नैतिक जीवनको आधार हो। यसै दृष्टान्तले अर्जुनले आफ्नो क्षत्रिय धर्म निभाए, समाजमा न्याय र सुव्यवस्था स्थापित भयो।
गीतामा कर्मको मूल्य त्यसको उद्देश्य र भावनामा आधारित हुन्छ। जब कर्म स्वार्थ, लोभ वा अहंकारका लागि हुन्छ, तब त्यसले विध्वंस मात्र ल्याउँछ। तर जब कर्म निष्काम, धर्मनिष्ठ र समाजकल्याणमा केन्द्रित हुन्छ, तब व्यक्तिगत सुधारले स्वतः समाज सुधारको मार्ग खोल्छ। कृष्णले अर्जुनलाई उपदेश दिनुभयो—“कर्मणि एवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन”—यसले मानवलाई मात्र आन्तरिक शान्ति र स्थिरता प्रदान गर्दैन, सामाजिक सुधार र नैतिक अनुशासनको बीउ पनि रोप्दछ।
गीता कर्मयोगमार्फत व्यक्ति र समाजबीचको सम्बन्धलाई दार्शनिक, नैतिक र आध्यात्मिक दृष्टिले सुदृढ बनाउँछ। यो मानव जीवनको उच्चतम मूल्य, उद्देश्य र उत्तरदायित्वसँग जोडिन्छ। मिथकमा, अर्जुनले रणभूमिमा भित्रै–भित्र द्वन्द्वको सामना गर्दा जस्तै, प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो आन्तरिक संशय, स्वार्थ र लोभसँग संघर्ष गर्नुपर्छ। यही संघर्षले मात्र निष्काम कर्ममार्गमा उन्नति सम्भव हुन्छ।
गीता अनुसार कर्मयोगले मानव जीवनलाई सामाजिक रूपले पनि अर्थपूर्ण बनाउँछ। जब व्यक्ति ईमानदार, धर्मपरायण र समाजप्रति उत्तरदायी हुन्छ, तब उसको व्यक्तिगत जीवनमा शान्ति, स्थिरता र संतोष उत्पन्न हुन्छ। यही स्थिरता समाजमा स्थायी सुधारको आधार बनाउँछ।