आधुनिक युगमा मानवीय मूल्यहरूको पतन र त्यसको दार्शनिक विश्लेषण

तोमनाथ उप्रेती
उपसचिव, नेपाल सरकार
जीवन दर्शन

वर्तमान विश्व परिदृश्यमा प्रविधिको तीव्र विकाससँगै सामाजिक, मानसिक र नैतिक संरचना संकटको सामना गरिरहेको छ। यान्त्रिक उत्कर्षको गतिमा मानवताको मूल्य–नीति हराउँदै गइरहेजस्तो देखिन्छ। जब सत्य, करुणा, सहिष्णुता, इमान्दारी र संवेदनशीलता जस्ता आधारभूत मानवीय मूल्यहरू निरन्तर क्षीण हुँदै जान्छन्, तब समाजमा असमानता, अन्याय र विकृतिको विषवृक्ष फस्टाउन थाल्छ। आज हामी भौतिक सम्पन्नता र प्रविधिक नवप्रवर्तनमा अग्रसर छौँ, तर आत्मिक विपन्नता र नैतिक शून्यताको दलदलमा डुबिरहेका छौँ। यही विसङ्गतिले मानवता नै संकटमा परेको अनुभूति दिलाउँछ।
मानव सभ्यताको विकाससँगै समाजमा विभिन्न सकारात्मक परिवर्तनहरू भएका छन् भने त्यस्तै केही चुनौतीहरू पनि उत्पन्न भएका छन्। विशेषगरी आधुनिक युगमा वैज्ञानिक प्रगति, प्रविधिको विकास र विश्वव्यापीकरणले जीवनशैलीमा अभूतपूर्व सुधार ल्याए पनि यसले मानवीय मूल्यहरूको पतनलाई पनि तीव्र बनाएको छ। मानवीय मूल्यहरू—जस्तै सत्य, ईमानदारी, सहिष्णुता, दया, न्याय र सम्मान—सामाजिक सम्बन्ध र मानिसको मानसिक शान्तिका आधार हुन्। जब यी मूल्यहरू कमजोर हुन्छन्, तब व्यक्ति र समाज दुवैमा नै नैतिक सङ्कट उत्पन्न हुन्छ।
दार्शनिक दृष्टिले हेर्दा, मानवीय मूल्यहरूको पतनका पछाडि मुख्य कारण आधुनिक युगको भौतिकवादी सोच हो। आधुनिकता र विकासको नाममा धेरैले मात्र भौतिक सम्पन्नता र व्यक्तिगत स्वार्थलाई महत्व दिन थालेका छन्। उपभोगवाद, प्रतिस्पर्धा र व्यक्तिगत सफलता केन्द्रित जीवनशैलीले मानवीय सहकार्य र आत्मीयता कमजोर पारेको छ। मानिसहरू आपसी सहिष्णुता र ममताभावबाट टाढा हुँदै गएका छन्, जसले सामाजिक सम्बन्धहरूमा दूरी र द्वेष निम्त्याएको छ।
यस पतनको अर्को कारण प्रविधि र सामाजिक सञ्चार माध्यमहरूको अत्यधिक प्रभाव हो। यद्यपि यी उपकरणहरूले संसारलाई नजिक ल्याएका छन्, तर यसले वास्तविक मानवीय सम्बन्धलाई कमजोर पारेको छ। मानिसहरू एक अर्काबाट संवेदनशीलता र सहानुभूति गुमाउँदै डिजिटल दुनियाँमा सीमित हुन थालेका छन्। यस्ता प्रवृत्तिले सामाजिक अलगाव, एकान्तता र मानसिक तनावलाई बढावा दिएको छ।
दार्शनिक रूपमा, मूल्यहरूको पतनले अस्तित्वीय संकटलाई जन्म दिन्छ। जब मानिसले आफ्नो जीवनको उद्देश्य र सारलाई हराउँछ, तब नैतिक र आध्यात्मिक दिशाहीनता बढ्छ। अस्तित्ववादका विचारकहरूले जीवनको अर्थ खोज्ने क्रममा मूल्यहरूको महत्त्वलाई जोड दिएका छन्। उनीहरूको भनाइ अनुसार, मानवीय मूल्यहरूको अभावले जीवनको अर्थहीनता र निराशालाई जन्म दिन्छ। यसले अन्ततः सामाजिक अस्थिरता, हिंसा र द्वन्द्वहरूलाई उत्प्रेरित गर्छ।
तर, यो पतन निरन्तरता पाउने विषय होइन। मानवीय मूल्यहरूको पुनर्जागरण अत्यावश्यक छ। यसका लागि शिक्षा प्रणालीले नैतिक शिक्षा र जीवन मूल्यहरूलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ। विद्यालयदेखि लिएर परिवार र समाजसम्म नैतिक चेतना अभिवृद्धि गरिनु पर्दछ। मानिसले आफूमाथि मात्र होइन, समाज र प्रकृतिप्रतिको जिम्मेवारी बुझ्नुपर्छ।
दार्शनिक र आध्यात्मिक दृष्टिले, पुनर्जागरणले चेतनाको रूपान्तरण जनाउँछ। जब हामी स्वार्थ र ईगोबाट माथि उठेर सहिष्णुता, करुणा र प्रेमलाई जीवनको आधार बनाउँछौं, तब मात्र समाजमा स्थायी सुधार सम्भव हुन्छ। पूर्वीय दर्शनहरूले पनि यही सन्देश दिन्छ—सत्य र धर्मको पालना, मितव्ययिता र अहिंसाको अभ्यासले मानव जीवनमा समृद्धि र शान्ति ल्याउँछ।
मानव मूल्यहरूको पतनले आर्थिक असमानता होइन, सामाजिक संरचना र सांस्कृतिक सौहार्दमा गम्भीर दरार उत्पन्न गर्छ। आर्थिक दृष्टिले शक्तिशाली वर्गले आफ्नो लाभको लागि प्रणालीलाई नै वशमा पार्ने गर्दा गरिब र वञ्चित वर्ग बहिष्करणको चरम पीडामा पिल्सिन्छ। सामाजिक समरसता खण्डित हुन्छ, जसले जातीय, वर्गीय र क्षेत्रीय विभाजनलाई तीव्र बनाउँछ। यस्तो अवस्था दिगो विकासको पथमा गम्भीर अवरोध हो, जहाँ असहिष्णुता र द्वन्द्वले समाजलाई चिर्न थाल्छ।
त्यस्तै, जब व्यक्तिको अन्तःकरणबाट संवेदना, सहानुभूति र आत्म–नियन्त्रण हराउँछ, तब ऊ लोभ, ईर्ष्या, मोह र आक्रोशको बन्धनमा बाँधिन्छ। मानसिक अस्थिरता बढ्दै जान्छ, जसले व्यक्ति मात्र होइन, समाज र राष्ट्रको सामूहिक चेतनालाई नै गम्भीर चोट पुर्याउँछ। सम्बन्धहरूमा कटुता, अविश्वास र टुटफुट फैलिन्छ। अन्ततः, यस्तै आन्तरिक खलबलीले अपराध, आत्महत्या, सामाजिक असुरक्षा र अनास्थाको श्रृंखला विस्तार गर्छ।
यति मात्र होइन, यस्तो नैतिक पतनले न्याय प्रणाली र शासन संयन्त्रमा समेत दीर्घकालीन क्षति पुर्याउँछ। भ्रष्टाचारको मूल जरो यहीं छ—मूल्यविहीन मानस। जब व्यक्तिले जिम्मेवारीलाई सेवा होइन, स्वार्थको माध्यम ठान्न थाल्छ, तब राज्ययन्त्र निष्प्रभ, अन्यायी र अनुत्तरदायी बन्छ। यसले जनतामा निराशा र आक्रोशको विस्फोट निम्त्याउँछ, जुन लोकतन्त्रको आधारभूत सिद्धान्तहरूमा नै कुठाराघात हो।
यसकारण, मानव मूल्यहरूको पुनर्जागरण आजको युगको सबैभन्दा गम्भीर आवश्यकता हो। तर यो नीति निर्माण वा प्रविधिक सुधारको विषय होइन; यो चेतनाको क्रान्ति हो। शिक्षा प्रणालीले ज्ञान होइन, चरित्र पनि निर्माण गर्नुपर्छ। धर्म, संस्कार र परम्पराले कर्मकाण्ड होइन, आत्मचिन्तन र विवेकको अभ्यास गराउनुपर्छ। प्रविधिको प्रयोग मानवताको सेवामा केन्द्रित हुनुपर्छ—एआई र यन्त्रहरूलाई पनि मानवीय विवेक र नैतिकता अनुरूप अनुकूलित गर्नुपर्छ।
जब प्रविधि र नैतिकता एकै पथमा सहयात्री बन्छन्, तब मात्र हामी सशक्त, समुन्नत र समरस समाजको निर्माण गर्न सक्छौँ। मानव मूल्यहरूको संरक्षणले मात्र विश्वलाई वैचारिक शून्यवादको खाडलबाट उकास्न सक्छ। यसैले, आजको उत्तर–आधुनिक युगमा पनि मूल्यहरू पुराना होइनन्—उनीहरू नै नवीनताको मूल आत्मा हुन्। यही आत्मा बिना, प्रविधिको शरीर शिथिल, विकासको सपना निर्जीव, र मानव जीवन उद्देश्यविहीन हुनेछ।
सभ्यताको मूल्याङ्कन शिल्प, विज्ञान वा भौतिक प्रगतिको आधारमा मात्र हुँदैन; यसको मेरुदण्ड मानवीय मूल्यहरू—जस्तै करुणा, सहिष्णुता, निष्ठा, परोपकार र न्याय—मा निहित रहन्छ। जब कुनै समाजले यी मूल्यहरूलाई आत्मसात् गर्छ, त्यहाँ मानवता मात्र फस्टाउँदैन, सभ्यता पनि सुसंस्कृत र समुन्नत बन्छ।
इतिहास साक्षी छ—रोमको पतन सैन्य बलमा होइन, नैतिक पतनमा भयो; नेपालमा पनि जब शासनभन्दा सेवा महत्वपूर्ण मानिन्थ्यो, तब समाजमा बौद्धिक र आध्यात्मिक उन्नयनको युग उदायमान भएको थियो। मूल्यविहीन विकासले यन्त्र–मानव उत्पादन त गर्न सक्छ, तर संवेदना, चरित्र र आत्मा–सम्पन्न समाज सिर्जना गर्न सक्दैन।
आजको यान्त्रिक र प्रतिस्पर्धात्मक युगमा जब आत्म–केन्द्रितता र भौतिक सुखको अन्धो दौड चलिरहेको छ, तब मानवीय मूल्यहरूको अभ्यास मात्रले मानव–स्वरूपलाई जोगाइराख्न सक्छ। शिक्षा, स्वास्थ्य, राजनीति, प्रशासन वा व्यवसाय—जुनसुकै क्षेत्रमा पनि जब तक मानवीय मूल्यहरू अनुपस्थित हुन्छन्, तबसम्म विकासको नाममा हुने सबल संरचना पनि भीतरबाट खोक्रो हुन थाल्छ।
मानवीय मूल्यहरू कुनै धर्म, जात, वा राष्ट्रमा सीमित छैनन्; तिनीहरू सार्वभौमिक चेतनाका मूल आधार हुन्। यी मूल्यहरूको सम्मानले व्यक्ति मात्र होइन, समाज, राष्ट्र र सम्पूर्ण मानवता नै उज्यालो पथमा अग्रसर हुन्छ। त्यसैले, सभ्यता टिकाउन र समृद्धि सुनिश्चित गर्न, हामीले प्रविधिलाई साधन बनाउनु पर्छ र मानवीय मूल्यलाई लक्ष्य—यही नै दीर्घकालीन विकासको साँचो मार्गदर्शक हो।
मानवीय मूल्यहरूको सम्मान र अभ्यास सभ्यताको मेरुदण्ड हो। सत्य, करुणा, सहिष्णुता, इमान्दारी, परोपकार र न्यायजस्ता मूल्यहरूले नै समाजलाई नैतिकताको प्रकाशले उज्यालो पार्दछ। जब व्यक्ति स्वार्थभन्दा माथि उठेर समष्टिको हितका लागि कार्य गर्न थाल्छ, त्यतिबेला ऊ मानवीयताको सर्वोच्च शिखरमा पुग्छ।
वर्तमान विश्व जहाँ प्रविधि, शक्ति र सम्पत्तिको होड चलिरहेको छ, त्यहाँ नैतिक मूल्यहरू क्षीण हुँदै गएका छन्। यस अवस्थाले व्यक्ति–व्यक्ति बीचको सम्बन्धलाई मेकानिकल बनाएको छ, र आत्मीयता भन्दा कृत्रिमता हावी हुँदै गएको छ। यस्तो यन्त्रवत् युगमा मानवीय मूल्यहरूलाई आत्मसात् गर्नु नै साँचो मानव बन्ने बाटो हो।
मानव मूल्यहरूको अभ्यासले समाजलाई पनि स्थायित्व, समरसता र न्यायको आधार दिन्छ। जब कुनै राष्ट्रमा नीति, धर्म र विवेकको उच्च आसनमा मानवीय मूल्यहरू प्रतिष्ठित हुन्छन्, तब त्यो राष्ट्र साँचो अर्थमा समृद्ध, समुन्नत र शान्तिमय बन्छ। यसर्थ, मानव मूल्यहरूको निरन्तर सम्मान र अभ्यास आजको युगको सबैभन्दा आवश्यक चेतना हो—जसले हाम्रो भोलिको भविष्य निर्माण गर्दछ।
आजको शताब्दी विज्ञान–प्रविधिको चमत्कारी उन्नतिको युग हो, जहाँ कृत्रिम बुद्धिमत्ताले मानव क्षमताभन्दा तीव्र निर्णय, विश्लेषण र कार्य सम्पादन गर्न थालेको छ। यद्यपि, प्रविधिले अनन्त सम्भावनाको ढोका खोलिदिए पनि, मानवीय मूल्य—जसले चेतनालाई संवेदना, विवेक र आत्मशुद्धिको मार्गमा डोर्याउँछ—लाई प्रतिस्थापन गर्न सक्दैन। प्रविधि यन्त्र हो; तर मूल्य आत्मा हो। आत्माविहीन प्रगति मृत–सभ्यताको अग्रदूत हुनसक्छ।
कृत्रिम बुद्धिमत्ताले यान्त्रिक दक्षता त दिन्छ, तर करुणा, नैतिक विवेक, क्षमा र सहिष्णुता जस्ता मानवीय गुणहरूको गहिराइमा प्रवेश गर्न सक्दैन। जब यन्त्रको निर्णय नै अन्तिम ठानिन्छ, तब भावनाको स्थान शुष्क एल्गोरिद्म लिन्छ, जसले जीवनका सूक्ष्म आत्मिक आयामहरूलाई विलुप्त बनाउँछ। यही प्रवृत्तिले समाजमा वैचारिक शून्यता फैलाउँछ—जहाँ जीवन उद्देश्यविहीन, सम्बन्ध निरस र मूल्यहरू तुच्छ ठानिन्छन्।
शून्यवादले व्यक्तिलाई आत्म–केन्द्रित, स्वार्थी र विवेकशून्य बनाउँछ। यही मानसिक उथलपुथलबाट जन्मिन्छ—भ्रष्टाचार, हिंसा र अन्याय। जब शासकीय निर्णयहरूमा पारदर्शिता लोप हुन्छ र नीति निर्माणमा विवेक होइन, स्वार्थ हावी हुन्छ, तब शासन जनता विरुद्धको औजार बन्छ। न्याय प्रणालीमा नैतिक पतन हुँदा ‘न्याय’ विशेषाधिकारको वस्तु बन्छ, जसले समाजलाई दुई ध्रुवमा विभाजित गर्छ—एक सधैं जित्ने र अर्को सधैं पीडित हुने।
प्रविधि विकाससँगै मानव मूल्यहरूको संरक्षण वैचारिक मुद्दा मात्र नभई अस्तित्वको रक्षाका लागि अनिवार्य शर्त हो। यदि हामीले चेतना विहीन यन्त्रलाई नै धर्म बनायौं भने मानवता मूल्यहीन र विनाशप्रति अग्रसर हुनेछ। भ्रष्टाचारले मात्र आर्थिक र राजनीतिक क्षेत्रमा होइन, सामाजिक सम्बन्ध र नैतिक संस्कारमा समेत गम्भीर असर पार्छ। यस्तो वातावरणमा सत्य, इमान्दारी, करुणा र सहिष्णुता अभावले समाजमा बर्बरता र सामाजिक दूरी बढ्छ।
मानव मूल्यहरूको पुनरावलोकन भनेको पुराना सिद्धान्तको स्मरण मात्र होइन, वर्तमान परिवेशमा ती मूल्यलाई प्रभावकारी रूपमा स्थापित गर्ने जटिल प्रक्रिया हो। यसको लागि शिक्षा प्रणाली, धार्मिक र सामाजिक संस्थाले नैतिक चेतना प्रोत्साहन गर्नुपर्छ ताकि व्यक्तिगत मात्र होइन, समुदाय र राष्ट्र स्तरमै नैतिक पुनर्निर्माण सम्भव होस्।
न्याय, समानता र सद्भाव कायम राख्न मानव मूल्यहरूको संरक्षण अनिवार्य छ। भ्रष्टाचार र अनैतिकतासँग लड्ने सबैभन्दा प्रभावकारी अस्त्र नै यी मूल्यहरूको सम्मान र अभ्यास हो। जबसम्म व्यक्तिको हृदयमा सत्यता, दया र न्याय बलियो हुँदैन, तबसम्म कुनै पनि प्रणाली पूर्ण रूपमा सुचारु हुन सक्दैन। त्यसैले शासन, न्याय र जनजीवनलाई सम्मानजनक बनाउन मानव मूल्यहरूको पुनरुत्थान आवश्यक छ।
मानव मूल्यहरू जीवनको आधारशिला हुन्, जसले समाजलाई नैतिकता र सामूहिक समृद्धितर्फ डोर्याउँछन्। सत्य, प्रेम, करुणा, सहिष्णुता, न्याय र इमान्दारिता जस्ता गुणहरूले मात्र सहअस्तित्व र सहकार्य सम्भव बनाउँछन्। यी मूल्यहरूको अभावले समाजलाई नैतिक पतन र द्वन्द्वमा धकेल्छ। प्रविधि र विज्ञानले अभूतपूर्व प्रगति गरे पनि जबसम्म मानव मूल्यहरू कमजोर रहन्छन्, तबसम्म समाज विनाशतर्फ अघि बढ्छ।
तर यो चुनौतीलाई सम्बोधन गर्न हामीले प्रविधिको मात्रै भर पर्नु हुँदैन; सामाजिक चेतना, शिक्षा र व्यक्तिगत जागरण मार्फत मूल्यहरूको पुनरुत्थान आवश्यक छ। एआई जस्ता प्रविधिहरूलाई मानवीय मूल्यसँग समायोजन गरेर मात्र दिगो विकास सम्भव छ। यसले भ्रष्टाचार र शून्यवादलाई नियन्त्रण गर्दै पारदर्शिता, जिम्मेवारी र मानवीय गरिमाको संरक्षण गर्न मद्दत पुर्याउँछ। वर्तमान युगमा मानव मूल्यहरूको संरक्षण र प्रवर्द्धन नै विश्व शान्ति, समृद्धि र दिगोपनको आधार बन्न सक्छ। यसैले, हामीले प्रविधि र नैतिकताको समन्वयमार्फत मानवीय जीवनलाई सशक्त बनाउने दिशामा अग्रसर हुनुपर्ने हुन्छ।
मानव मूल्यहरूको कमजोर अवस्थाले व्यक्तिगत जीवनलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण समाज र राष्ट्रलाई संकटमा धकेल्छ। जब सहानुभूति, संवेदना र आत्म–नियन्त्रणजस्ता गुणहरू लोप हुँदै जान्छन्, तब मानसिक अस्थिरता, सामाजिक टकराव र नैतिक विचलन व्यापक हुन्छ। आजको जटिल, प्रविधिनिर्भर र प्रतिस्पर्धात्मक युगमा मानिसहरू यन्त्रवत् जीवन यापन गरिरहेका छन्, जहाँ सम्बन्धहरू कमजोर, भावना निर्जीव र आत्मा थकित बन्दै गएका छन्। यस्तो परिवेशमा मानव मूल्यहरू आदर्श मात्र होइनन्, अस्तित्वको रक्षाका लागि अपरिहार्य आधार हुन्। तसर्थ, वर्तमान विश्व परिप्रेक्ष्यमा मानव मूल्यहरूको संरक्षण र प्रवर्द्धनको महत्त्व झनै बढेको छ।
यस चुनौतीपूर्ण परिवेशमा समाजलाई सशक्त, समरस र समुन्नत बनाउन शिक्षाको पुनःपरिभाषा, संस्कारको सुदृढीकरण र प्रविधिको मानवीकरण आवश्यक छ। विद्यालय, परिवार र समुदायले मिलेर नैतिक शिक्षालाई व्यवहारमा उतार्ने वातावरण सिर्जना गर्नुपर्छ। साथै, प्रविधि—जसमा एआईसमेत पर्छ—लाई पनि मानवीय मूल्यसँग समायोजित गरेर प्रयोग गर्नुपर्छ, ताकि विकास यान्त्रिक नभई नैतिक पनि होस्। व्यक्तिगत आत्मचिन्तन, जिम्मेवारी र विवेकशीलता नै मूल्य पुनर्जागरणको मूल शक्ति हुन्। जब प्रविधि, शिक्षा र नैतिकता समन्वयमा अघि बढ्छन्, तब मात्र शान्तिपूर्ण, न्यायपूर्ण र समृद्ध समाज निर्माण सम्भव हुनेछ—जहाँ मानवता आत्मिक उचाइमा उभिएको हुनेछ।
निष्कर्षमा, आधुनिक युगमा मानवीय मूल्यहरूको पतनले हामीलाई गम्भीर चुनौती दिइरहेको छ। यसको सामना गर्न दार्शनिक सोच र आध्यात्मिक जागरण अपरिहार्य छ। भौतिक प्रगति मात्र होइन, आन्तरिक मूल्यहरूको संरक्षण र पुनर्स्थापना नै हाम्रो अस्तित्व र सामाजिक विकासको आधार हो। यस्तो पुनर्जागरणले मात्र हामीलाई पूर्ण मानव बन्न र दिगो, समृद्ध समाज निर्माण गर्न प्रेरित गर्न सक्छ।

( उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय विराटनगरका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)