ताेमनाथ उप्रेती 
नेपाल शाकाहारी संघद्वारा काठमाडौंमा आयोजित ‘अहिंसा महोत्सव’ एक ऐतिहासिक र सांस्कृतिक दृष्टिले महत्वपूर्ण प्रयासको रूपमा स्थापित भयो। भदौ १२ देखि १४ गतेसम्म सन्चालित यो महोत्सव नेपाली समाजमा अहिंसा, करुणा र दिगो जीवनशैलीको मूल्य स्थापित गर्ने एउटा जीवंत आन्दोलनको रूप धारण गरेको छ। महोत्सवको प्रमुख उद्देश्य भनेको मानव र प्राणी जीवनको सम्मान, स्वास्थ्य र वातावरणीय संरक्षणप्रति चेतना जगाउनु र धार्मिक तथा सांस्कृतिक पृष्ठभूमिमा छोपिएका क्रूर प्रथाहरू—विशेष गरी पशुबलि—विरुद्ध समाजमा संवेदनशीलता फैलाउनु थियो।
यस कार्यक्रमको सकारात्मक पक्षहरू प्रस्ट छन्। सबैभन्दा पहिलो, महोत्सवले शाकाहारी जीवनशैली र अहिंसाको मूल्यलाई व्यापक रूपमा प्रचार–प्रसार गर्ने सशक्त माध्यमको रूपमा काम गरेको देखिन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय र राष्ट्रिय स्तरका वक्ताहरूले आफ्नो ज्ञान र अनुभव साझा गरेर सहभागीहरूमा व्यवहारिक र दार्शनिक दृष्टिकोणबाट चेतना जगाएका थिए। दिगो जीवनशैली, शाकाहारी संस्कार र पशु अधिकारबारेको अन्तरक्रिया, सूचना आदानप्रदान मात्र नभई, सहभागीहरूको मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोणमा परिवर्तन ल्याउने क्षमता राख्दछ। यसले उपस्थित सहभागीहरूलाई कर्म, भोग र सामाजिक उत्तरदायित्वको सन्दर्भमा आत्ममूल्यांकन गर्न प्रेरित गरेको छ।
सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूको समावेशी संरचनाले महोत्सवलाई मनोरञ्जन र शिक्षाको उत्तम मिश्रण बनाएको छ। भरतनाट्यम नृत्य, सांगीतिक प्रस्तुति, योग सत्र, तथा विशेष रात्रिभोज कार्यक्रमहरूले सहभागिहरूलाई दृश्यात्मक आनन्द मात्र दिएका छैनन्, बरु शरीर, मन र आत्मालाई पवित्र पार्ने अनुभवसमेत प्रदान गरेका छन्। विशेषगरी योग सत्र र स्वास्थ्यसम्बन्धी कार्यशालाहरूले व्यक्तिगत स्वास्थ्यप्रतिको सजगता, मानसिक शान्ति र आध्यात्मिक सन्तुलनको महत्त्वलाई अवगत गराएको छ। यस प्रकारको बहुपक्षीय कार्यक्रमले सहभागीहरूलाई बाह्य गतिविधिमा संलग्न गराउने काम मात्र गरेन, बरु आन्तरिक चेतना र आत्ममूल्यको विकासमा पनि योगदान पुर्याएको छ।
महोत्सवले संघसंस्था र गैरसरकारी संस्थाहरूलाई सँगै ल्याएर साझा प्रयास र अनुभव आदानप्रदानको अवसर सिर्जना गरेको छ। काठमाडौँ एनिमल सेभ मुभमेन्ट, समस्त महाजन, श्रीकृष्ण प्रणामी समाज, वर्ल्ड भिजन अर्गनाइजेसन जस्ता सहआयोजकहरूको सहभागिताले कार्यक्रमलाई व्यावसायिक र सामाजिक प्रभावमा बलियो बनाएको छ। यसले आगामी वर्षहरूमा अझ व्यापक स्तरमा कार्यक्रम सञ्चालनको आधार तयार गर्ने विश्वास जगाएको छ। विभिन्न स्टलहरूमा शाकाहारी उत्पादन, पाककला, र ज्ञानवर्धक सामग्रीको प्रदर्शनीले सहभागिहरूलाई प्रत्यक्ष अनुभव प्रदान गरेको छ, जसले सामाजिक चेतना र जीवनशैली परिवर्तनमा प्रभावकारी योगदान पुर्याउने क्षमता राख्दछ।
यद्यपि, आलोचनात्मक दृष्टिकोणले केही कमजोरीहरू पनि प्रष्ट देखिन्छन्। पहिलो, डिजिटल मिडिया र सामाजिक सञ्जालको प्रभावकारी प्रयोग कम देखियो। स्थानीय स्तरमा उपस्थित दर्शकहरूको संख्या अनुमानित ५० हजार भन्दा बढी भए पनि, दूरदराजका नागरिक वा अन्तर्राष्ट्रिय दर्शकलाई समेट्ने डिजिटल प्रसारणको व्यवस्था भएन। भविष्यमा महोत्सवको प्रभावलाई वैश्विक स्तरमा पुर्याउन, अनलाइन प्यानल, प्रत्यक्ष स्ट्रिमिङ र अन्तर्राष्ट्रिय सहभागिता जोड्नु आवश्यक देखिन्छ।
दोस्रो, सहभागीहरूको अनुभव र प्रतिक्रियाको व्यवस्थित संकलनमा कमजोरी देखिन्छ। कार्यक्रमका विभिन्न अन्तरक्रिया सत्र, कार्यशाला र स्टलहरू भए तापनि सहभागीहरूले कस्तो प्रतिक्रिया दिएका छन्, कार्यक्रमले कति प्रभाव पार्यो, भन्ने विषयमा कुनै स्पष्ट मापन वा प्रतिवेदन प्रस्तुत गरिएको छैन। भविष्यमा सर्वेक्षण, प्रतिक्रिया प्रणाली वा डिजिटल फीडब्याकको माध्यमबाट कार्यक्रमको प्रभावको वस्तुनिष्ठ मूल्याङ्कन आवश्यक छ।
तेस्रो, कार्यक्रमको समय तालिका र संरचनामा सुधारको आवश्यकता छ। लगातार तीन दिनसम्म एकै स्थानमा कार्यक्रम सञ्चालन गर्दा सहभागीहरूले थकान महसुस गर्ने सम्भावना रहन्छ। यसले सहभागीहरूको अनुभवमा कमी ल्याउन सक्ने भएकाले, सत्रहरू छोटो, लक्षित समूहअनुकूल र फरक–फरक स्थानमा सञ्चालन गर्ने विकल्प विचार गर्नु बुद्धिमानी हुनेछ।
चौथो, भौगोलिक र सामाजिक विविधतालाई समेट्न महोत्सव अझ प्रभावकारी हुन सक्थ्यो। शहरी क्षेत्रका नागरिक सजिलै सहभागी भए तापनि ग्रामीण क्षेत्र, उपत्यकाबाहिर र पिछडिएका समुदायसम्म कार्यक्रमको पहुँच सीमित रह्यो। यसको लागि मोबाइल स्टल, स्थानीय प्रक्षेपण वा सामुदायिक साझेदारी कार्यक्रम अपनाउन सकिन्थ्यो।
‘अहिंसा महोत्सव’को सन्दर्भलाई नेपालको सांस्कृतिक र धार्मिक प्रवृत्तिसँग जोड्दा अझ अर्थ प्रकट हुन्छ। नेपालमा दशैं, तिहार जस्ता परम्परागत चाडपर्वमा पशुबलि प्रथाले अत्यन्तै जरा गाडेको छ। हिन्दू धर्मको नाममा फैलिएका यी कुप्रथाहरू—जस्तै राँगा, खसी, बोका वा पंक्षीको बलि समाजमा अमानवीय, असभ्य र अवैज्ञानिक प्रवृत्तिको प्रतीक बनेका छन्। अहिंसा, करुणा र प्राणीमुक्त जीवनशैलीको सन्देश दिन डिजाइन गरिएको ‘अहिंसा महोत्सव’ यिनै परम्परागत क्रूर अभ्यासहरूसँग प्रत्यक्ष अन्तरक्रिया गर्ने अवसर प्रस्तुत गर्दछ।
महोत्सवले नेपाली समाजलाई एउटा प्रतिबिम्ब प्रस्तुत गरेको छ—जहाँ एकातिर हामी आफ्ना सांस्कृतिक र धार्मिक परम्पराहरूको संरक्षण गर्ने प्रयास गर्छौं र अर्कोतिर प्राणीमुक्ति, अहिंसा र दिगो जीवनशैलीका मूल्यलाई आत्मसात् गर्ने चुनौती स्वीकार्छौं। संघद्वारा प्रस्तुत सन्देशले स्पष्ट बनाउँछ कि धर्म र संस्कारको मूल उद्देश्य हिंसा वा क्रूरता होइन, बरु दया, प्रेम, करुणा र मानवताको विकास हो। वेद, उपनिषद, गीता लगायत शास्त्रहरूमा उल्लिखित सतोगुण, अहिंसा र करुणाले नै धर्मको वास्तविक स्वरूप प्रकट गर्छस बलि प्रथा, मदिरा सेवन वा मांसाहारलाई धर्मको आधार मान्नु अज्ञानता र मिथ्याविश्वासको परिणाम हो।
यस सन्दर्भमा ‘अहिंसा महोत्सव’को सांस्कृतिक र दार्शनिक महत्व प्रष्ट देखिन्छ। यो प्रदर्शन वा कार्यशाला नभई, सामाजिक चेतना, जीवनशैली परिवर्तन, स्वास्थ्य र पर्यावरणीय संरक्षणका बहुपक्षीय प्रयासको प्रतीक हो। महोत्सवले दर्शकलाई शाकाहारी जीवनशैली अपनाउने, आहारमा सात्विकता र शुद्धता ल्याउने र अन्य प्राणीप्रतिको करुणा जागृत गर्ने अवसर प्रदान गरेको छ। यसले नेपालजस्तो बहु(सांस्कृतिक र बहु(धार्मिक समाजमा प्राणी अधिकार, अहिंसा र दिगो जीवनशैलीको आन्दोलनलाई सशक्त बनाएको छ।
समग्रमा, ‘अहिंसा महोत्सव’ सफल, सार्थक र प्रभाव राख्ने कार्यक्रमको रूपमा देखिएको छ। तर भविष्यमा डिजिटल मिडिया प्रयोग, सहभागी प्रतिक्रिया मापन, समय तालिका सुधार, ग्रामीण र पिछडिएका क्षेत्रको पहुँच, तथा दीर्घकालीन वित्तीय र व्यवस्थापकीय योजनामा ध्यान दिएर कार्यक्रम अझ व्यवस्थित र प्रभावकारी बनाइने सम्भावना प्रशस्त छ।
यो महोत्सव सांस्कृतिक प्रदर्शनी वा खानपानको अनुभव मात्र होइन। यो नेपाली समाजमा धर्मको वास्तविक स्वरूप—अहिंसा, करुणा र दिगो जीवनशैली—को प्रत्यक्ष अभ्यास र प्रवर्द्धन गर्ने बहुपक्षीय प्रयास हो। भविष्यमा यसलाई अझ व्यवस्थित, दिगो र सहभागी केन्द्रित बनाइयो भने, नेपाली समाजमा प्राणी अधिकार, पर्यावरणीय संरक्षण र सामाजिक चेतनामा स्थायी प्रभाव पार्नेछ। यस प्रकार, महोत्सव र सामाजिक चेतना, धर्म र अहिंसा, परम्परा र सुधारबीचको अन्तरसम्बन्ध स्पष्ट हुन्छ, जसले हाम्रो समाजलाई हिंसारहित, न्यायपूर्ण र सभ्य समाजतर्फ उन्मुख गर्ने दिशामा सशक्त योगदान पुर्याउँछ।