नन्दलाल खरेल
मोहन वैद्य ‘किरण’ – यो नाम नेपालको वामपन्थी आन्दोलनमा एउटा अभिन्न, तर केही हदसम्म बिम्बात्मक नाम हो। एक जना यस्ता नेता जसले जीवनको अधिकांश हिस्सा देश, जनताको मुक्ति र समाजवादको सपना देखेर बिताए। आन्दोलनका आरोह-अवरोह, सफलता-असफलताका गल्छेँडा हिँड्दै, विचारका उचाइ र व्यावहारिक राजनीतिको खाल्डाखुल्डी नाप्दै, उनी अहिले एक शारीरिक कमजोरीका साथ अस्पतालको शय्यामा पुगेका छन्। यो खबरले हजारौं कार्यकर्ता, शुभचिन्तक, र सपनाबोकेका नेपालीहरूलाई सोचमग्न तुल्याएको छ।
वैद्यको यात्रा कुनै सामान्य राजनीतिक यात्राभन्दा फरक छ। उनले नारा मात्रै दिएनन्, आन्दोलन पनि गरे। उनले सपना मात्रै देखेनन्, त्यही सपना साकार पार्न जेल भोगे, भूमिगत जीवन बिताए, परिवारको माया त्यागे, अनि राजनीति भन्ने यज्ञमा आफैँलाई होमिदिए। उनी ‘क्रान्ति’ शब्दको पर्याय बने। भौतिक शारीरिक रूपमा उनी कमजोर हुन सक्लान्, तर विचारका तहमा उनी अझै बलिया छन्, अझै प्रतिबद्ध छन्। तर अब प्रश्न उठिरहेको छ—के मोहन वैद्य अब फेरि उठेर क्रान्तिको बाँकी यात्रा अगाडि बढाउन सक्ने छन्? कि अब उनले आफ्नो अधुरो सपना कागजमा उतार्ने तयारी गर्दैछन्?
यस्तो अवस्थामा वैद्यका शुभचिन्तकहरू, जो उनको कठोर वाणी र साहसी निर्णयमा सधैँ प्रेरित हुन्थे, अब भावुक आँखाले उनको स्वास्थ्यतर्फ टोलाइरहेका छन्। उनीहरूका आँखामा एकैचोटि दुईवटा चित्र देखिन्छन्—एक, आन्दोलनको मोर्चामा अगाडि हिँडिरहेका वैद्य; र अर्को, अस्पतालको सेतो ओछ्यानमा चुपचाप विश्राम गरिरहने वैद्य। यी दुई चित्रबीचको द्वन्द्वले शुभचिन्तकहरूलाई स्तब्ध बनाएको छ।
मोहन वैद्यका संघर्षहरू केवल दलगत राजनीति वा पदको लागि थिएनन्। उनी जीवनभर एक वैचारिक लडाइँ लडिरहे—वर्गहीन समाजको परिकल्पनामा विश्वास गर्दै। प्रचण्ड नेतृत्वको माओवादी पार्टीबाट अलग हुँदा पनि उनले पदको लोभ गरेनन्, न त सत्ताको निम्ति झुके। उनले भने, “क्रान्ति झुक्दैन, झुक्नेहरू क्रान्तिकारी हुँदैनन्।” यस्तो दृढताले उनलाई फेरि एउटा पृथक धारको जनयुद्धको प्रस्तावक बनायो।
तर विडम्बना, इतिहासले सधैँ आदर्शका पक्षमा न्याय गर्दैन। वैद्यको वैचारिक कठोरता नेपाली राजनीतिको व्यवहारिक पथमा कहिलेकाहीँ ‘कट्टरता’ का रूपमा व्याख्या गरियो। पार्टी फुट्यो, साथ छुटे, झन् झन् सानो घेरामा सीमित हुँदै गए। आन्दोलनको सडकबाट चर्किएका ती स्वर अब अस्त अस्पतालको कोठामा धीर बनेर सुतेका छन्।
तर वैद्यको राजनीतिक जीवन मात्र होइन, उनको मानवीय जीवन पनि प्रेरणाको स्रोत हो। एक जना व्यक्ति जसले आफ्नो सम्पूर्ण जीवन व्यक्तिगत लाभभन्दा पर राखे, जसको दिनचर्या जनताको दुःखसँग गाँसिएको थियो, अब जब शारीरिक रूपमा थला पर्न थालेका छन्, हामी उनलाई केवल नेता भनेर हेर्न सक्दैनौं—हामी उनलाई त्यो सपना देख्ने बालकजस्तै देख्छौं, जसले एक दिन उज्यालो समाज ल्याउने आशा राखेको थियो।
आज उनको स्वास्थ्यका खबरहरूले हजारौं अनुहारमा चिन्ता ल्याएको छ। हिजोका विद्रोही कार्यकर्ता, जो उनका भाषण सुन्दै हुर्किए, अहिले अस्पतालतिर नजर गाडेर छन्—सायद उनी फेरि उठून् भनेर। त्यो उठाइ केवल शरीरको होइन, त्यो त क्रान्तिको अर्को लहरको प्रतीक्षा हो।
शायद वैद्यका लागि अब बन्दुक होइन, कलमको समय आएको छ। अब उनले आफ्ना अनुभवहरू, आन्दोलनका पाटा–प्याँजाहरू, सिद्धान्त र व्यवहारबीचको द्वन्द्व, विगतका सफलताहरू र गल्तीहरूलाई एउटा दस्तावेज बनाउने समय हो। नेपालका आगामी पुस्ताका लागि त्यो ऐतिहासिक मूल्यको सामग्री हुनेछ। त्यो वैद्यको अधुरो क्रान्तिलाई नयाँ पुस्ताले नयाँ ढंगबाट बुझ्ने माध्यम बन्न सक्छ।
तर, यस्तो लेख लेख्दै गर्दा हृदयमा एउटा गहिरो भावुकता उम्लिन्छ। एक दिन बन्दुक बोकेर डाँडामा उक्लिएका मोहन वैद्य, आज अस्पतालको बेडमा शान्त छन्। तर ती आँखामा अझै पनि जुनून छ, ती सासमा अझै पनि क्रान्तिको धुन बाँकी छ। यदि शरीरले साथ दियो भने सायद उनी फेरि एकचोटि बोल्ने छन्—नयाँ पुस्तालाई, नयाँ लडाइँका लागि।
आज हामीले उनलाई साथ दिनु पर्ने समय हो—सिर्फ राजनैतिक रूपमा होइन, मानवीय संवेदना र कृतज्ञता लिएर। किनकि मोहन वैद्य जस्ता पात्रहरू बारम्बार इतिहासले जन्माउँदैन। उनी विचारको एउटा उज्यालो हो—सायद अलिक कठोर, तर साँचो।
अब चाहे उनी लेखून्, चाहे फेरि बोलेर आन्दोलनको बाँकी पक्ष उजागर गरून्, वा चुपचाप इतिहासको एक महत्त्वपूर्ण अध्याय बनून्—उनीप्रतिको सम्मान, श्रद्धा, र प्रेरणा सधैँ अडिग रहनेछ। मोहन वैद्य कुनै सानो नेता होइनन्, उनी नेपाली क्रान्तिकारी यात्राको एउटा भावनात्मक, बलिदानी र विचारशील अध्याय हुन्—जो अझै अधुरो छ, तर कहिल्यै बाँझो छैन।