केशव सन्ज्याल
न्याय, समानता र गणतन्त्रको उच्च आदर्श बोकेर लडिएको जनयुद्धले नेपाली समाजमा ठूलो परिवर्तन ल्यायो। तर, यस युद्धमा आफ्नो जीवन बलिदान गर्ने वीर शहीदहरू, अङ्गभङ्ग भएका योद्धा योद्धाहरू र आम नेपाली गरिब जनताले भोगेको असह्य पीडाको लेखाजोखा अहिलेसम्म हुन सकेको छैन। जनयुद्धलाई निर्ममतापूर्वक दमन गर्ने शासक र प्रशासकहरूले कुनै सजाय भोग्नुपरेको छैन, बरु उनीहरू विभिन्न अवसर र लाभका पदहरूमा पुरस्कृत भएका छन्।
त्यो कहालीलाग्दो समयमा, हजारौं नेपालीले आफ्नो घरबार छोडे, परिवारबाट टाढा भए र देशमा समानता र न्यायको नयाँ बिहानी ल्याउने सपना बोकेर लडे। कतिले आफ्नो अमूल्य जीवन आहुति दिए, कतिले आफ्नो शरीरको कुनै अङ्ग गुमाए, र कति त मानसिक र सामाजिक रूपमा सधैँको लागि विक्षिप्त बने। ती शहीदका परिवारजनले आज पनि आफ्ना प्रियजनको सम्झनामा आँसु बगाइरहेका छन्। युद्धमा घाइते भएकाहरू आफ्नो कष्टपूर्ण जीवन बाँचिरहेका छन्। गरिबीको चपेटामा परेका आम नागरिकले युद्धको त्रास र अभाव झेले, तर आज पनि उनीहरूको जीवनस्तरमा खास परिवर्तन आएको छैन।
विडम्बनाको कुरा त यो छ कि जनयुद्धलाई जसरी पनि असफल पार्न चाहनेहरू, जसले राज्यको शक्ति प्रयोग गरेर निहत्था जनतामाथि दमन गरे, उनीहरू आज पनि समाजमा शक्तिशाली र सम्मानित छन्। उनीहरूलाई कुनै कानुनले छुन सकेको छैन, कुनै छानबिनको दायरामा ल्याइएको छैन। बरु, राजनीतिक परिवर्तनपछि उनीहरूले विभिन्न अवसरहरू प्राप्त गरिरहेका छन्।
अर्कोतिर, जसले आफ्नो युवावस्था देश र जनताको लागि समर्पित गरे, जसले आफ्नो जीवन जोखिममा राखेर परिवर्तनको लागि लडे, ती सच्चा योद्धा र कार्यकर्ताहरू आज पनि समाजको पिँधमा छन्। उनीहरू गरिबी र अभावको जिन्दगी बिताउन बाध्य छन्। राज्यले उनीहरूको त्याग र बलिदानको उचित कदर गरेको छैन। उनीहरू अवसरबाट बञ्चित छन्, पहिचानबाट टाढा छन्।
यो कस्तो विडम्बना हो कि जसले परिवर्तनको लागि लडे, उनीहरू नै आज उपेक्षित छन्, र जसले त्यस परिवर्तनलाई रोक्न हरसम्भव प्रयास गरे, उनीहरू नै पुरस्कृत भइरहेका छन्? जनयुद्धका मूल भावनाहरू, न्याय, समानता र गणतन्त्रको स्थापना, के यही थियो? शहीदहरूको रगत र घाइतेहरूको पीडाको के यही मोल थियो?
आज आवश्यकता छ कि जनयुद्धमा भएका सबै खाले ज्यादतीहरूको निष्पक्ष छानबिन होस्। शहीद, बेपत्ता र घाइतेहरूलाई उचित सम्मान र क्षतिपूर्ति प्रदान गरियोस्। जनयुद्धका सच्चा योद्धाहरूलाई राज्यले पहिचान गरोस् र उनीहरूलाई समाजको मूल प्रवाहमा ल्याउन विशेष पहल गरोस्। जबसम्म शहीद र पीडितहरूले न्याय पाउँदैनन् र जनयुद्धका वास्तविक भावनाहरूको सम्मान हुँदैन, तबसम्म गणतन्त्रको स्थापनाले मात्र पूर्णता पाउने छैन। यो देशका लागि लडेका ती महान् आत्माहरूप्रति सच्चा श्रद्धाञ्जली हुनेछ।