नन्दलाल खरेल
आज १३३ औँ माओ दिवस। माओ त्से–तुंगले उत्पीडन, शोषण र साम्राज्यवादविरुद्ध श्रमजीवी वर्गलाई संगठित गर्दै मुक्तिको मार्ग देखाउनुभएको ऐतिहासिक योगदान आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ। उहाँका विचार, संघर्ष र बलिदानले संसारभरका श्रमिक, किसान र मेहनतकस जनतालाई न्याय, समानता र सम्मानका लागि एकजुट हुन प्रेरित गरिरहेको छ। वर्गविहीन, शोषणरहित र समतामूलक समाज निर्माणको संकल्पलाई अझ सशक्त बनाउँदै श्रमजीवी शक्तिको एकता, चेतना र संघर्षलाई नयाँ उचाइमा पुर्याउने प्रेरणा यस दिवसले प्रदान गरोस्।
माओ त्से–तुंग (१८९३–१९७६) विश्व कम्युनिस्ट आन्दोलनका महान् चिन्तक, क्रान्तिकारी नेता तथा चिनियाँ जनक्रान्तिका प्रमुख वास्तुकार हुन्। उनले चीनमा मात्र होइन, विश्वभरिका उत्पीडित वर्ग, किसान र श्रमिक आन्दोलनमा गहिरो वैचारिक तथा व्यवहारिक प्रभाव छोडेका छन्। माओको योगदान राजनीतिक सत्ता परिवर्तनमा सीमित छैन; उनले मार्क्सवादलाई अर्ध–सामन्ती र अर्ध–औपनिवेशिक समाजको यथार्थअनुसार विकास गर्दै माओवादको रूपमा स्थापित गरे।
माओको सबैभन्दा ऐतिहासिक योगदान चिनियाँ जनक्रान्तिको सफल नेतृत्व हो। सन् १९४९ मा चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीको नेतृत्वमा उनले सामन्तवाद, विदेशी साम्राज्यवाद र पुँजीवादी शोषणविरुद्ध जनतालाई संगठित गरी जनवादी गणतन्त्र चीन स्थापना गरे। दीर्घकालीन जनयुद्ध, किसान–आधारित क्रान्ति र व्यापक जनसमर्थनको रणनीतिले असम्भव जस्तै देखिएको क्रान्तिलाई सम्भव बनायो।
मार्क्स र लेनिनले मुख्य रूपमा औद्योगिक श्रमिक वर्गलाई क्रान्तिको अगुवा मानेका थिए। तर माओले चीनजस्तो कृषिप्रधान समाजमा किसान वर्ग नै क्रान्तिको मुख्य शक्ति हुने यथार्थलाई पहिचान गरे। उनले किसानलाई संगठित गरी सामन्ती जग्गाधनी व्यवस्था ध्वस्त पारे र ‘जग्गा किसानलाई’ भन्ने नारा व्यवहारमा उतारे। यो दृष्टिकोण एशिया, अफ्रिका र ल्याटिन अमेरिकाका धेरै देशका क्रान्तिकारी आन्दोलनका लागि मार्गदर्शक बन्यो।
माओको अर्को महत्वपूर्ण योगदान दीर्घकालीन जनयुद्धको सिद्धान्त हो। उनले शत्रु बलियो र जनशक्ति कमजोर अवस्थामा तत्काल निर्णायक युद्ध होइन, क्रमिक रूपमा शक्ति सन्तुलन बदल्दै जाने रणनीति अघि सारे। गाउँबाट सहर घेराबन्दी गर्दै अघि बढ्ने अवधारणा माओको विशिष्ट रणनीति हो, जसले धेरै देशका सशस्त्र मुक्ति आन्दोलनलाई प्रेरणा दियो।
माओले मार्क्सवाद–लेनिनवादलाई चिनियाँ यथार्थसँग जोड्दै नयाँ उचाइमा पुर्याए, जसलाई आज माओवाद भनिन्छ। उनले वर्गसंघर्ष, पार्टी, सेना र जनताको सम्बन्ध, विचारधाराको भूमिका तथा निरन्तर क्रान्तिको अवधारणा विकास गरे। “राजनीतिक सत्ता बन्दुकको नालबाट जन्मिन्छ” भन्ने उनको भनाइ क्रान्तिकारी सिद्धान्तको प्रतीक बनेको छ।
माओको सबैभन्दा विवादास्पद तर वैचारिक रूपमा महत्वपूर्ण योगदान महान् सर्वहारा सांस्कृतिक क्रान्ति हो। उनले समाजवादी राज्य स्थापना भइसकेपछि पनि पुँजीवादी प्रवृत्ति पुनः उदाउने खतरा रहने भन्दै निरन्तर क्रान्तिको अवधारणा अघि सारे। सांस्कृतिक क्रान्तिको उद्देश्य सत्ता, संस्कृति, शिक्षा र विचारधारामा रहेको प्रतिक्रियावादी प्रभाव अन्त्य गर्नु थियो। यद्यपि यसको व्यवहारिक पक्षमा धेरै विवाद भए पनि, यसले समाजवादमा वर्गसंघर्ष समाप्त हुँदैन भन्ने सैद्धान्तिक बहसलाई विश्वव्यापी बनायो।
माओ साम्राज्यवादविरोधी संघर्षका प्रखर पक्षधर थिए। उनले एशिया, अफ्रिका र ल्याटिन अमेरिकाका उत्पीडित राष्ट्रहरूलाई एकताबद्ध हुन आह्वान गरे। माओको विचारले भियतनाम, पेरु, नेपाल, भारत, फिलिपिन्स लगायतका देशका क्रान्तिकारी आन्दोलनमा गहिरो प्रभाव पारेको छ।
माओको व्यक्तिगत जीवन पनि धेरैका लागि प्रेरणादायी रह्यो। उनी सादा जीवन, जनतासँग घुलमिल र आलोचना–आत्मालोचनामा विश्वास गर्ने नेता थिए। “जनतामै विश्वास गर, जनतामै निर्भर गर” भन्ने उनको दृष्टिकोणले नेतृत्व र जनताको सम्बन्धलाई नयाँ अर्थ दियो।
अन्त्यमा माओ त्से–तुंगको योगदान इतिहासको कुनै एक कालखण्डमा सीमित छैन। उनले उत्पीडित जनताको मुक्तिका लागि क्रान्ति सम्भव छ भन्ने विश्वास मात्र दिएनन्, त्यसको वैचारिक, राजनीतिक र सैन्य मार्ग पनि देखाए। यद्यपि उनका केही नीतिहरू विवादास्पद छन्, तर माओले विश्व कम्युनिस्ट आन्दोलन, किसान–आधारित क्रान्ति र साम्राज्यवादविरोधी संघर्षमा पुर्याएको योगदान अस्वीकार गर्न सकिँदैन। आज पनि माओका विचारहरू उत्पीडित वर्गका लागि संघर्षको प्रेरणा बनेका छन्।