लेखक : सन्तोष प्रसाद तिवारी
काठमाडौं जिल्लाको उत्तरपूर्वी भागमा अवस्थित ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण शंखरापुर नगरपालिका नेपालको एक अत्यन्त सम्भावनायुक्त क्षेत्र हो। यो नगर काठमाडौं उपत्यकाको प्राचीन सभ्यता र परम्पराको धरोहर मात्र होइन, आधुनिक र आत्मनिर्भर शहरको रूपमा रूपान्तरण हुन सक्ने विशाल क्षमताको धनी पनि हो।
१. ऐतिहासिक र सांस्कृतिक धरोहर
शंखरापुर नेपालको पुराना र ऐतिहासिक शहरहरूमध्ये एक हो। यहाँ नेवार बस्ती, परम्परागत घर, गुठी प्रणाली, जात्रा, नाचगान र धार्मिक मठमन्दिरहरूको गहिरो सम्बन्ध पाइन्छ।
स्वस्थानी मन्दिर, बज्रयोगिनी माईको मन्दिर, विहार, गुम्बा, चैत्य, दबलि, सतल, काष्ठकलाका कलात्मक आकृति, ढुंगेधारा, ईनार, राजकुलो, शिलालेख, पुरानो दरबार जस्ता सम्पदाहरू यस क्षेत्रको ऐतिहासिक गौरव हुन्। यी सम्पदाहरूको संरक्षण र प्रचार–प्रसार गरेर शंखरापुरलाई धार्मिक र सांस्कृतिक पर्यटनको आकर्षण केन्द्र बनाउन सकिन्छ।
स्थानीय नेवार, तामाङ, ब्राह्मण–क्षेत्री, गुरुङ, मगर लगायतका समुदायहरूको भाषा, भेषभूषा र खानपानको विविधता यस नगरको सामाजिक सम्पदा हो, जसले राष्ट्रिय पहिचानलाई अझ सशक्त बनाउन सक्छ।
२. भौगोलिक सुन्दरता र प्राकृतिक स्रोत
शंखरापुरको भौगोलिक बनावट विविध र मनमोहक छ। पहाड, वनजंगल, नदी–खोला र हरियो फाँटहरूको संगम यस क्षेत्रको प्राकृतिक पहिचान हो।
नगरको उत्तर भागबाट देखिने लाङटाङ, गणेश र गोसाइँकुण्ड हिमालहरूले यस नगरलाई पर्यटकीय दृष्टिले अत्यन्त आकर्षक बनाउँछ।
शालिनदी र अन्य स–साना खोलाहरूबाट साना जलविद्युत आयोजना, मत्स्यपालन, रेखीय पार्क र जलपर्यटन प्रवर्द्धन गर्न सकिन्छ।
हरियाली वनजंगलमा पाइने औषधीय जडीबुटी, मौरीपालन र जैविक कृषिबाट स्थानीय रोजगारी र आम्दानीका अवसरहरू सिर्जना गर्न सकिन्छ।
३. कृषि, उद्योग र रोजगारी
शंखरापुरका समथर फाँटहरू तरकारी, फलफूल, अन्न र फूल खेतीका लागि अत्यन्त उपयुक्त छन्।
जैविक कृषि प्रणाली, सहकारी सञ्जाल र बजार पहुँच विस्तार गरेर कृषकलाई आत्मनिर्भर बनाउन सकिन्छ।
कृषि प्रसंस्करण उद्योग, हातकरघा र हस्तकला उद्योग, घरेलु उत्पादन र लघु व्यवसायलाई प्रोत्साहन दिँदा स्थानीय युवामा उद्यमशीलता बढ्नेछ।
त्यसैगरी, शिक्षा, पर्यटन, कृषि र ऊर्जा क्षेत्रमा सीपमूलक तालिम केन्द्र स्थापना गरी स्थानीय जनशक्तिलाई रोजगार–मुखी बनाउने सम्भावना छ।
४. पर्यटन र अन्तरदेशीय सम्बन्ध
शंखरापुरको उत्तर भाग चीनको सीमा क्षेत्र सिन्धुपाल्चोकतर्फ नजिक पर्छ। यस भौगोलिक अवस्थालाई प्रयोग गरी चीनसँगको व्यापारिक र सांस्कृतिक सम्बन्धलाई सुदृढ गर्न सकिन्छ।
‘सांस्कृतिक व्यापारिक गल्ली’ निर्माण गरी दुई देशबीचको जनस्तरीय सम्पर्क र व्यापार विस्तार गर्न सकिन्छ।
भक्तपुर, काभ्रे, नुवाकोट र सिन्धुपाल्चोकसँगको नजिक सम्बन्धले क्षेत्रीय सहकार्य र साझा बजारको सम्भावना बढाउँछ।
पदयात्रा, होमस्टे, एग्रो–टुरिजम, धार्मिक यात्रा र साईकलिङ मार्ग निर्माण गरेर आन्तरिक तथा विदेशी पर्यटक आकर्षित गर्न सकिन्छ।
५. आधुनिक शहर र पूर्वाधार विकास
शंखरापुरलाई आधुनिक, हरित र स्मार्ट शहरका रूपमा विकास गर्न निम्न कुरामा प्राथमिकता दिनुपर्छः
गुणस्तरीय सडक, विद्युत्, खानेपानी, स्वास्थ्य सेवा, शिक्षा र इन्टरनेट पहुँच।
हरित सहर योजना – प्रत्येक बस्तीमा हरियाली, फोहोर व्यवस्थापन र नवीकरणीय ऊर्जा प्रयोग।
स्मार्ट सिटी प्रविधि – डिजिटल सेवा, अनलाइन प्रशासन, र आधुनिक शिक्षा प्रणाली।
नगर स्तरीय रोजगारी केन्द्र – युवालाई आफ्नै नगरमा काम गर्न प्रेरित गर्ने नीति र योजना।
६. समृद्धि र स्थानीय सशक्तिकरणका उपाय
सहकारी अर्थतन्त्र: कृषि, उद्योग, पर्यटन र साना व्यवसायमा साझेदारीका आधारमा लगानी।
शिक्षा र सीप विकास केन्द्र: युवामा उद्यमशीलता र प्राविधिक दक्षता अभिवृद्धि।
स्थानीय उत्पादनको ब्रान्डिङ: “Made in Shankharapur” नाममा उत्पादनको बजार विस्तार।
साझा लगानी कोष: वडा स्तरमा नागरिक लगानीबाट विकास परियोजना सञ्चालन।
समावेशी शासन र पारदर्शिता: विकास योजनामा सबै समुदायको समान सहभागिता र जिम्मेवारी।
निष्कर्ष
शंखरापुर नगरपालिका इतिहास, संस्कृति, प्रकृति र मानव स्रोतको अद्भुत संगम हो। यहाँको हरेक पहाड, फाँट र खोला भित्र समृद्धिको बीउ रोपिएको छ। स्थानीय एकता, सुशासन, सीप र सृजनशील सोचको संयोजनले यो नगरलाई आत्मनिर्भर, हरित र आधुनिक शहरमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ।
शंखरापुर नेपालको “स्थानीय समृद्धिको नमूना शहर” बन्ने सामर्थ्य राख्दछ — जहाँ परम्परा र आधुनिकता सँगसँगै अघि बढ्छन्।