वैश्विक असमानता विरुद्व
तोमनाथ उप्रेती 
निजानन्द दर्शन एक अद्वितीय आध्यात्मिक चेतना हो, जसले मानव अस्तित्वको सारमा प्रवेश गरेर समानता, प्रेम र करुणाको भावमा समाहित समाजको परिकल्पना प्रस्तुत गर्छ। वर्तमान विश्व असमानता, द्वन्द्व र सांस्कृतिक विखण्डनकोमा फसिरहेका बेला निजानन्द दर्शनले समावेशी मानवतावादको उज्यालो दीप प्रज्वलन गर्दछ। यस दर्शनमा ूसब प्राणी एक समानू को भावनाले जाति, धर्म, वर्ग, भाषा र सम्प्रदायका कृत्रिम सीमाहरू भत्काइदिन्छ र आत्माको शुद्ध सार्वभौम चेतनालाई उच्चतम मूल्यका रूपमा प्रतिष्ठित गर्दछ।
आजको युगमा विश्व समुदाय गहिरो असमानतामा डुबिरहेको छ। आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक र राजनीतिक क्षेत्रमा असमानताको खाडल दिनप्रतिदिन बढ्दो छ। एकातिर केही देश र समुदायले अत्यधिक सम्पत्ति, सुविधा र अवसर भोगिरहेका छन् भने अर्कोतिर करोडौं मानिस दारिद्र्य, भोकमरी, शिक्षा र स्वास्थ्यको अभावमा पीडित छन्। यही असमानता नै द्वन्द्व, असुरक्षा र असन्तोषको प्रमुख कारण बन्दै गएको छ। यस्तो समयमा निजानन्द दर्शन ले प्रस्तुत गर्ने समावेशी मानवतावाद विश्वका लागि उज्यालो आशाको किरण हो।
निजानन्द दर्शनको मूलभूत शिक्षा मानवलाई भौतिक, सामाजिक र धार्मिक विभाजनभन्दा पर उठाएर समान चेतना र आत्मीयताको जगमा उभ्याउँछ। यस दर्शनमा “मानव एक साझा आत्मा र साझा अस्तित्वका अंश हुन्” भन्ने विचारलाई प्रमुख आधार मानिन्छ। यसको अर्थ जाति, धर्म, वर्ग, लिङ्ग वा भूगोलका आधारमा हुने भेदभाव असार्थक भ्रम हुन्। जबसम्म मानिसले यी कृत्रिम भित्ताहरू भत्काउन सक्दैन, तबसम्म वास्तविक समानता र शान्तिको संसार निर्माण हुन सक्दैन।
आज विश्वमा देखिएको धनी–गरिबको असमानता, पश्चिम–पूर्वको विभाजन, विकसित–अविकसित राष्ट्रबीचको दूरी, वा महिला–पुरुषबीचको अवसरको अन्तर सबैलाई समाधान गर्ने मार्ग निजानन्द दर्शनले देखाउँछ। यसको समावेशी सन्देश भनेको प्रत्येक मानवलाई एक समान आध्यात्मिक अस्तित्वका रूपमा स्वीकार गर्नु हो। जब यो चेतना जीवनमा बस्छ, त्यतिबेला असमानताको संरचना आफैं खस्किन थाल्छ।
निजानन्द दर्शन दार्शनिक विचारमा सीमित छैन, यसको व्यावहारिक सन्देश पनि स्पष्ट छ। यसले शिक्षा, सेवा र सहानुभूतिलाई असमानता अन्त्य गर्ने मूल आधार मान्छ। समान अवसरसहितको शिक्षा, विभेदविहीन सामाजिक व्यवहार, तथा करुणा र दयामा आधारित सेवा नै असमानताको दीर्घकालीन औषधि हो। संसारलाई नीति र योजनाले मात्र न्यायपूर्ण बनाउन सकिँदैन, मानिसको चेतनामा समानता र सहानुभूतिको भाव जगाउनु जरुरी हुन्छ।
यस दर्शनको अर्को विशेषता भनेको यसको समग्र दृष्टिकोण हो। आर्थिक समानता बिना सामाजिक न्याय सम्भव हुँदैनस सामाजिक न्याय बिना शान्ति सम्भव हुँदैनस र शान्ति बिना मानव विकास सम्भव हुँदैन। यसैले निजानन्द दर्शनले सम्पूर्ण आयामलाई एकसाथ सम्बोधन गर्छ। यो दर्शनले मानिसलाई आत्मकेन्द्रित सोचबाट बाहिर निकालेर सहअस्तित्व र साझा उत्तरदायित्वको बाटोमा अघि बढ्न प्रेरित गर्छ।
विकसित र अविकसित राष्ट्रबीचको दूरी, धनी–गरिबको विभाजन, महिला–पुरुषबीचको अवसरको असमानता, तथा समुदाय र जातिविशेषमा फैलिएको विभेदले विश्वलाई द्वन्द्व, असुरक्षा र असन्तोषको चपेटामा पुर्याएको छ। यस्ता चुनौतीहरूको सामना कानुनी वा प्रशासनिक उपायले पर्याप्त छैन। यस अवस्थामा निजानन्द दर्शन ले प्रस्तुत गर्ने समावेशी मानवतावाद विश्वका लागि उज्यालो आशाको किरण साबित हुन्छ।
निजानन्द दर्शनले मानव अस्तित्वको सार्वभौमिकता र समानता माथि जोड दिन्छ। यसका अनुसार प्रत्येक मानव एक साझा आत्मा र साझा अस्तित्वको अंश हो। जाति, धर्म, वर्ग, लिङ्ग वा भूगोलको आधारमा हुने विभाजन कृत्रिम भित्ता हुन्, जसले असमानता, द्वन्द्व र सामाजिक विखण्डनको जन्म दिन्छ। जबसम्म मानिसले यी भित्ताहरू भत्काएर समान चेतना र करुणामा आधारित समाजको निर्माण गर्न सक्दैन, तबसम्म स्थायी शान्ति र न्याय सम्भव छैन।
निजानन्द दर्शनको समावेशी दृष्टिकोणले वैश्विक असमानताको समाधानको मार्ग देखाउँछ। यसको मुख्य सन्देश भनेको प्रत्येक मानवलाई समान आध्यात्मिक र सामाजिक अस्तित्वको रूपमा स्वीकार गर्नु हो। यही चेतनाले मात्र विभेदको संरचना भत्काउँछ र समाजलाई न्यायसंगत, समान र सहअस्तित्वमा आधारित बनाउँछ।
व्यावहारिक दृष्टिकोणबाट, शिक्षा, सेवा, करुणा र सहानुभूतिलाई असमानता अन्त्य गर्ने मूल आधार मानिन्छ। समान अवसरसहितको शिक्षा, विभेदविहीन सामाजिक व्यवहार, र सहकारी सेवा प्रवाह नै दीर्घकालीन असमानता विरुद्धको औषधि हो। नीति र योजना मात्र पर्याप्त छैनन्स मानिसको चेतनामा समानता र सहानुभूतिको भावना स्थापना गर्नु अपरिहार्य छ।
निजानन्द दर्शनको समग्र दृष्टिकोणले आर्थिक समानता, सामाजिक न्याय, शान्ति र मानव विकासलाई एउटै प्रणालीमा समेट्छ। यसले मानिसलाई आत्मकेन्द्रित सोचबाट बाहिर निकालेर साझा उत्तरदायित्व र सहअस्तित्वको मार्गमा अघि बढ्न प्रेरित गर्छ। राज्य, समाज र नागरिकबीचको सम्बन्धमा समानता र सहभागिताको भावना जगाउँछ, जसले असमानताको विरुद्धमा दिगो र स्थायीत्वपूर्ण सामाजिक संरचना सिर्जना गर्छ।
निजानन्द दर्शनको परिधि आत्ममोक्ष वा आध्यात्मिक शुद्धिमा सीमित छैनस यो दर्शन सामाजिक रूपान्तरण र सामूहिक उत्थानको पवित्र घोषणापत्र हो। यस दशर्नले आत्म–विकास र समाज–निर्माणलाई एकै सूत्रमा आबद्ध गर्दै धार्मिक अभ्यासलाई व्यक्तिगत साधना र सामाजिक उत्तरदायित्वबीचको समन्वयमा रूपान्तरित गरेको छ। जाति, वर्ण, वर्ग, लिंग, भाषा वा भौगोलिक विभाजनका कृत्रिम पर्खालहरू यस दर्शनको दृष्टिमा अर्थहीन छन्, किनकि निजानन्दको दृष्टिकोण ‘निज’ अर्थात् आत्माको स्रोतबाट सुरु भएर समष्टिगत एकता अर्थात् ब्रह्मसम्म पुग्दछ—जहाँ सबै अस्तित्व समान चेतनाको अभिव्यक्ति हुन्। गुरु, महाराज वा भक्त—सबैलाई आत्मा–परमात्म सन्दर्भमा समान रुपमा दृष्टिगत गर्ने परम्पराले व्यवस्थागत विकेन्द्रीकरणलाई बल प्रदान गर्छ र समतामूलक सामाजिक संरचनालाई सुदृढ बनाउँछ।
यम–नियममा आधारित आचारसंहिता—अहिंसा, शौच, ब्रह्मचर्य, स्वाध्याय र ईश्वर–प्रणिधान—निजानन्द दर्शनका व्यवहारिक स्तम्भहरू हुन्। व्यावहारिक जीवनमा लागू गर्न सकिने उच्चतम नैतिक मूल्यमान्यताहरू जसले व्यक्तिलाई आत्म–संयम, चेतन अनुशासन र दैनन्दिन जीवनमा सेवा–भावना र सामाजिक सौहार्दका बाटोमा डोऱ्याउँछन् जसले सामाजिक संरचनालाई सुदृढ बनाउँछ।यी मूल्यहरू आत्मिक स्तरमा स्थिरता ल्याउँछ भने सामाजिक स्तरमा सदाचार, अनुशासन र सहिष्णुताको संस्कार सृजना गर्दछन्। यस्ता नियम–आधारित जीवनशैलीले व्यक्तिको चरित्रलाई मात्र निर्मल बनाउँदैन, उसलाई समाज–सेवामा प्रेरित गराउने आदर्श नागरिक बनाउँछ, जसले दीर्घकालीन सामाजिक समृद्धिको जग बसाल्दछ।
अन्ततः, निजानन्द दर्शनको सार सत्य, प्रेम, शान्ति र समभावका चतुर्विध तत्त्वहरूमा केन्द्रित छ। जब एक व्यक्ति आफ्नो अन्तरात्मासँग एकाकार हुँदै अन्तःशान्तिको अमृत पान गर्छ, तब उसका व्यवहार, सम्बोधन र सम्पर्कहरूमा सौम्यता, सहिष्णुता र करुणाको उज्यालो फैलिन्छ। यस्तो व्यक्तिको उपस्थितिले मात्र एक परिवार वा समुदाय होइन, सम्पूर्ण राष्ट्र र मानवजातिमा समरसताको प्रभाव पार्दछ। निजानन्द दर्शनको अभ्यासद्वारा उत्पन्न भएको आन्तरिक प्रेम, सच्चरित्रता र सहजीवनको भावना समाजका हरेक तहमा मौलाउँछ, जसले मानव सभ्यतालाई दया, धैर्य र दिव्यतासँग सुसज्जित बनाउँछ। यसरी, निजानन्द दर्शनले आत्म–प्रबोधन, नैतिक पुनर्जागरण र आध्यात्मिक शुद्धिको समवेत यात्राद्वारा समुन्नत, समतामूलक र शान्तिपूर्ण मानव समाजको दिव्य रचना सम्भव बनाउँछ।
निष्कर्षमा, वैश्विक असमानता विरुद्धको संघर्ष नीति, योजना वा कानूनी उपायले सम्भव छैन। यसको लागि चेतनाको क्रान्ति आवश्यक छ, जसले मानवलाई व्यक्तिगत स्वार्थबाट मुक्त गरी साझा अस्तित्वको मूल्यमा उभ्याउँछ। यही चेतना निजानन्द दर्शन ले दिएको छ। यसको समावेशी मानवतावाद नै असमान विश्वलाई न्याय, शान्ति, समानता र सहअस्तित्वतर्फ लैजाने मार्गप्रदर्शक शक्ति हो।
उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन् ।