तोमनाथ उप्रेती
मानव जीवनले उच्चतर चेतना, नैतिक मूल्य र आत्मज्ञानको खोजीलाई समेट्छ। करुणा र आत्मचेतना जसले मानवको व्यवहार, विचार र निर्णय प्रणालीलाई सन्तुलित बनाउँछन्। करुणा हृदयको गहिराइमा उत्पन्न हुने सहानुभूति र संवेदनशीलताको प्रकटीकरण हो। आत्मचेतना आफ्नो आन्तरिक मनोभाव, विचार, कर्म र संस्कारप्रतिको स्पष्ट जागरुकता हो।
हिन्दू मिथक र पुराणहरूले करुणा र आत्मचेतनाको महत्वलाई अनेकौं उदाहरणमार्फत देखाएका छन्। महाभारतमा अर्जुनले युद्धभूमिमा धर्म, न्याय र कर्तव्यबीचको द्वन्द्व अनुभव गर्दा उनले करुणा र आत्मचेतनाको सन्तुलनद्वारा नै निर्णय लिएका थिए। भगवद्गीतामा श्रीकृष्णले अर्जुनलाई भनेका छन्स्
“कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि॥”
— भगवद्गीता २।४७
यस श्लोकले बताउँछ कि व्यक्ति कर्म गर्नमा सक्षम भए पनि फलप्रति आसक्ति वा स्वार्थ नहुने अवस्था आवश्यक छ। करुणा यही नैतिक भावनाको संवाहक बनेर कर्मलाई मानवतामूलक बनाउँछ भने आत्मचेतना कर्मको दिशा र परिणामप्रति स्पष्टता दिन्छ।
आधुनिक जीवनमा पनि यही सिद्धान्त लागू हुन्छ। जब मानिस आफ्नो व्यक्तिगत स्वार्थ र समाजको आवश्यकता बीच सन्तुलन गर्न सक्षम हुन्छ, तब मात्र दिगो सामाजिक सद्भाव र व्यक्तित्व विकास सम्भव हुन्छ। करुणा बाह्य दृष्टिले प्रकट हुने संवेदनशीलता हो भने आत्मचेतना भित्री जागरुकता होस यी दुवै एकअर्कासँग सघाउँदा मात्र जीवन सन्तुलित, नैतिक र आध्यात्मिक दृष्टिले समृद्ध हुन्छ।
वेदान्त दर्शनमा आत्मचेतना ९आत्मा(जागरुकता० र करुणाको सम्बन्ध स्पष्ट रूपमा देखिन्छ। ईश्वरले मानिसको हृदयमा संवेदना, विवेक र विवेकपूर्ण निर्णयको क्षमता प्रवाहित गर्नुको उद्देश्य भनेको मात्र व्यक्तिगत उन्नति होइन, समाजको कल्याण पनि हो। श्रीमद्भगवद्गीतामा १६ अध्यायमा दया, करुणा, ममत्व त्याग र विवेकको महत्वलाई विशेष रूपमा उल्लेख गरिएको छ। यसले मानव जीवनमा सन्तुलन र सामाजिक उत्तरदायित्वको आधार तयार गर्छ।
करुणा र आत्मचेतनाको सन्तुलनलाई मिथकीय दृष्टान्तबाट बुझ्ने हो भने, रामायणको श्रीरामलाई उदाहरण बनाइन्छ। राजा र रक्षकका रूपमा, श्रीरामले केवल आफ्नो कर्तव्य पालन गरेनन्स उनले रावणसँग पनि मानवता र न्यायको दृष्टिले व्यवहार गरे। यसले देखाउँछ कि केवल कठोर नियम वा विवेक मात्र पर्याप्त छैनस करुणा र आत्मजागरूकता दुवैले निर्णय प्रक्रियालाई नै पूर्ण बनाउँछन्।
मानव जीवन एक निरन्तर युद्ध हो, तर यो युद्ध बाहिरी नभई भित्री हुन्छ। वास्तविक युद्धक्षेत्र हाम्रो अन्तरात्मा हो, जहाँ दुई विपरीत शक्तिहरू—अहंकार र आत्मबोध—बीच अनवरत द्वन्द्व चलिरहेको हुन्छ।
अहंकार मानव मनको अन्धकार हो। यसले व्यक्तिलाई स्वार्थ, लोभ, घमण्ड, ईर्ष्या र क्रोधमा बाँध्छ। अहंकारको प्रभावमा परेको मानिस आफ्नो सत्य स्वरूपलाई बिर्सन्छ, सम्बन्धहरू कमजोर पार्छ, र कर्मलाई विकृत बनाउँछ। यसको परिणामस्वरूप जीवनमा असन्तुलन, पीडा र अस्थिरता जन्मिन्छ। अहंकार निर्णयलाई धुमिल बनाउँछ र चेतनालाई भ्रामक दिशातर्फ मोड्छ।
तर यसको विपरीत शक्ति आत्मबोध हो। आत्मबोध भनेको आत्मज्ञान, आत्मनिरीक्षण र आत्मसंयमको अभ्यास हो। यसले विवेक, करुणा र संयमको मार्ग देखाउँछ। आत्मबोधले मानिसलाई आफ्नो कर्मका परिणामप्रति जिम्मेवार बनाउँछ र सत्यलाई जीवनको आधार बनाउँछ। जब व्यक्ति आत्मबोधमा जागृत हुन्छ, ऊ लोभ, क्रोध र घमण्डलाई नियन्त्रण गर्न सक्षम हुन्छ। यसरी आत्मबोध केवल आन्तरिक शान्ति होइन, बाह्य व्यवहारमा पनि पारदर्शिता, सहकार्य र सद्भाव ल्याउँछ।
भगवद्गीता भन्छ—“योगस्थः कुरु कर्माणि” अर्थात् आत्मज्ञानमा स्थिर भएर कर्तव्य निर्वाह गर। यही सूत्र अन्तरात्माको युद्धमा आत्मबोधको विजयको मार्ग हो। आत्मबोधमा स्थिर व्यक्ति आफ्नो कर्मलाई पूजा मान्छ र उसको जीवन सामाजिक न्याय, नैतिकता र प्रेमको ध्वनि बनिन्छ।
यस युद्धमा विजय भनेको केवल व्यक्तिगत मुक्ति मात्र होइन। जब आत्मबोधले अहंकारलाई जित्छ, त्यसले समाजमा शान्ति, एकता र न्यायको प्रवाह सुनिश्चित गर्छ। व्यक्तिको आन्तरिक शुद्धताले परिवार, समुदाय र राष्ट्रलाई नै सबल बनाउँछ।
अन्तरात्माको युद्धक्षेत्रमा साँचो विजेता ऊ हो जसले अहंकारलाई पराजित गरेर आत्मबोधको ज्योति प्रज्वलित गर्छ। यही विजय जीवनको परम अध्यात्मिक उपलब्धि हो—जहाँ व्यक्ति र समाज दुवै उज्यालो र सत्यतर्फ उन्मुख हुन्छन्।
पूर्वीय दर्शन भन्छ—साँचो युद्धक्षेत्र हाम्रो अन्तरात्मा हो। यो युद्ध बारुद, क्षेप्यास्त्र वा सीमामा होइन, मनको मौनतामा हुन्छ। अहंकार र आत्मबोधबीचको यही द्वन्द्व मानव जीवनको गहिरो परीक्षा हो। अहंकारले लोभ, क्रोध र प्रतिशोध जन्माउँछ, जसको परिणाम पीडा र विनाश हो। आत्मबोधले सत्य, करुणा र क्षमाको बाटो खोल्छ, जसले जीवनलाई अर्थ र स्थायित्व दिन्छ।
हामीले बाह्य शत्रु परास्त गर्ने नाममा प्रायः आन्तरिक शत्रुलाई बलियो बनाएका छौं। जब प्रतिशोधलाई न्याय ठानिन्छ, तब आत्माको उज्यालो अन्धकारले ढाकिन्छ। प्रत्येक युद्धले आमा रुवाउँछ, बालकको भविष्य नष्ट गर्छ, समाजलाई छिन्नभिन्न बनाउँछ। रगतले भिजेका सडक र मौन शवहरू कुनै विजयको प्रतीक होइनन्, बरु चेतनाको पराजयका मौन घण्टी हुन्।
शान्ति सम्झौताबाट आउँदैनस यो आत्मिक आवश्यकता हो। शान्ति तब मात्र सम्भव हुन्छ, जब मानिस अहंकारलाई पराजित गर्छ, पीडालाई करुणामा बदल्छ, र क्षमा गर्न सक्ने साहस राख्छ। शान्ति बाहिरी विजय होइन—यो भित्री मुक्ति हो। जब आत्मबोध जागृत हुन्छ, तब मानवताले घृणाभन्दा प्रेम रोज्छ र युद्धभन्दा जीवनलाई उच्च ठान्छ।
मृत शरीरहरूको मौनता रगतको रङ भन्दा गहिरो छ। युद्धले जीवनलाई होइन, चेतनालाई नष्ट गर्छ। हरेक आक्रमणमा आमाको रुदन, शिशुको रोदन, जवानको मौन मृत्यु हुन्छ। ती आवाजहरू हाम्रो चेतनामा गुन्जिरहेका हुन्छन्। हामी शक्ति र अस्तित्वका नाममा ती मूल्यहरू मोलबार गर्छौं।
धर्मको नाममा युद्ध पवित्र हुँदैन। जब घृणा र प्रतिशोधलाई न्याय ठानिन्छ, चेतनाको ज्योति निभ्छ। युद्ध बाहिरी शत्रुसँग होइन, हाम्रो आन्तरिक अन्धकारसँग छ। अहंकार, लोभ र क्रोधले अन्तरात्मालाई बन्दी बनाउँछन्। जबसम्म हामी आफ्नै अन्धकारसँग लड्दैनौं, तबसम्म शान्ति कल्पना मात्र हुनेछ।
साँचो विजय चेतनाको विजय हो। करुणा र आत्मजागरणले मात्र युद्धको यो चक्र भत्काउन सक्छ। जब हामी प्रेम र क्षमाको बाटो रोज्छौं, तब अन्तरात्मामा शान्ति जन्मन्छ। त्यस शान्तिले मात्र विश्वमा वास्तविक प्रकाश फैलाउँछ। युद्धले चेतनाको पराजय ल्याउँछ, शान्ति चेतनाको अभ्युदय हो। यो हाम्रो आन्तरिक उज्यालो हो, जसले मानवता बचाउँछ र जीवनलाई अर्थ दिन्छ।
युद्ध बाह्य होइन। यो हाम्रो हृदय र चेतनामा पनि छ। अहंकार र घृणा बढ्दा करुणा मर्न थाल्छ। शान्ति सम्झौता वा सन्धिमा पाइँदैन। शान्ति हाम्रो अन्तरात्मामा जन्मिन्छ। जब हामी क्षमा गर्न सिक्छौं, पीडालाई प्रेममा रूपान्तरण गर्छौं, तब हाम्रो मनको अन्धकार हट्छ।
मृत शरीरहरूको मौनता रगतको रङभन्दा गहिरो छ। युद्धले जीवनलाई होइन, चेतनालाई नष्ट गर्छ। हरेक आक्रमणमा आमाको रुदन, शिशुको रोदन, जवानको मौन मृत्यु हुन्छ। ती आवाजहरू हाम्रो चेतनामा गुन्जिरहेका हुन्छन्। हामी शक्ति र अस्तित्वका नाममा ती मूल्यहरू मोलबार गर्छौं।
धर्मको नाममा युद्ध पवित्र हुँदैन। जब घृणा र प्रतिशोधलाई न्याय ठानिन्छ, चेतनाको ज्योति निभ्छ। युद्ध बाहिरी शत्रुसँग होइन, हाम्रो आन्तरिक अन्धकारसँग छ। अहंकार, लोभ र क्रोधले अन्तरात्मालाई बन्दी बनाउँछन्। जबसम्म हामी आफ्नै अन्धकारसँग लड्दैनौं, तबसम्म शान्ति कल्पना हो।
साँचो विजय चेतनाको विजय हो। करुणा र आत्मजागरणले मात्र युद्धको चक्र भत्काउन सक्छ। जब हामी प्रेम र क्षमाको बाटो रोज्छौं, अन्तरात्मामा शान्ति जन्मिन्छ। त्यस शान्तिले विश्वमा वास्तविक प्रकाश फैलाउँछ। युद्ध चेतनाको पराजय हो। शान्ति चेतनाको अभ्युदय हो। यो आन्तरिक उज्यालोले मानवता बचाउँछ ।