नन्दलाल खरेल
नेपालको समकालीन राजनीतिक इतिहास दुई विराट हस्तीविना अधूरो रहन्छ—पुष्पलाल श्रेष्ठ र बिश्वेश्वरप्रसाद कोइराला (बिपी)। यिनीहरू फरक–फरक विचारधाराका प्रतिनिधि थिए: एक जनतन्त्रका माध्यमबाट समाजवाद ल्याउने आदर्शमा अडिग थिए भने अर्का वर्गसंघर्ष र जनयुद्धमार्फत वर्गहीन समाज निर्माण गर्न चाहन्थे। नेपाली जनताको मुक्ति, समानता र समृद्धिको बाटो उनीहरूको दृष्टिमा फरक थियो तर लक्ष्य एउटै: नेपाली जनता स्वतन्त्र र सम्मानित जीवन जिउन्। साउन ६ पुष्पलालको र साउन ७ बिपी कोइरालाको स्मृतिदिन हो—यी दुई दिन हामीलाई राजनीतिक चेतना र राष्ट्रिय संकल्पको स्मरण गराउँछन्।
पुष्पलाल श्रेष्ठ: नेपालमा कम्युनिस्ट आन्दोलनको जन्मदाता
क्रान्तिकारी सुरुवात
सन् १९२४ (विक्रम संवत १९८१) मा जन्मिएका पुष्पलाल श्रेष्ठले भारतको स्वतन्त्रता आन्दोलन, समाजवादी र माक्र्सवादी सिद्धान्तहरूबाट प्रभावित भई नेपाल फर्किएपछि २००६ सालमा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको स्थापना गरे। तत्कालीन निरंकुश राणा शासनको प्रतिरोधका लागि संगठनात्मक रूपमा सशक्त पार्टी निर्माण गर्नु उनको पहिलो कदम थियो। राजनीतिक रुपमा उनले ‘कम्युनिस्ट’ शब्दलाई नेपाली समाजमा परिचय गराए।
विचार र आदर्श
पुष्पलालले माक्र्सवाद–लेनिनवाद र माओवादलाई नेपाली परिवेशमा प्रयोग गर्न प्रयास गरे। उनी वर्गसंघर्षका पक्षधर थिए। सामन्तवाद, साम्राज्यवाद र बुर्जुवा जनवादविरुद्धको संघर्षमार्फत समाजवादी समाज निर्माण गर्नु उनको लक्ष्य थियो। उनले जनशिक्षा, भूमि सुधार, मजदुर अधिकार, महिला समानता जस्ता विषयलाई प्राथमिकतामा राखे।
भूमिगत संघर्ष र जनजागरण
पुष्पलाल सधैं सत्ता बाहिर थिए—तर विचारका रुपमा सधैं संघर्षको अग्रमोर्चामा। उनले पर्चा, पम्प्लेट, भित्ते लेखन र जनसभाहरूको माध्यमबाट जनचेतना फैलाए। भौगोलिक रूपले विकट तर राजनीतिक रूपले सम्भावनायुक्त नेपालमा उनी सशक्त संगठनकर्ता बने।
राजनीतिक परिपक्वता र उत्तराधिकार
पुष्पलालको जीवनभरको संघर्षले नेपालमा कम्युनिस्ट आन्दोलनको गहिरो जरा गाड्यो। पछि उनीबाट प्रभावित भएर थुप्रै कम्युनिस्ट धारहरू, गुटहरू र शक्तिहरू जन्मिए। हाल सत्तामा पुग्ने थुप्रै कम्युनिस्ट दलहरूको मूलश्रोत पुष्पलालकै योगदान हो।
बिपी कोइराला: प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका अगुवा
लोकतन्त्रप्रतिको प्रतिबद्धता
सन् १९१४ मा भारतको बनारसमा जन्मिएका बिपी कोइराला नेपाली कांग्रेसका संस्थापक नेता र नेपाली प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका नेतृत्वकर्ता थिए। भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनमा सहभागी रहेर राजनीतिक चेतना प्राप्त गरेका बिपीले नेपाली जनताको मुक्ति र स्वतन्त्रताका लागि नेपाल फर्केपछि प्रजातान्त्रिक आन्दोलन सुरु गरे।
नेपाली कांग्रेसको स्थापना र सशस्त्र विद्रोह
२००३ सालमा नेपाली कांग्रेस स्थापना भएसँगै २००७ सालमा राणा शासनको अन्त्यमा योगदान पुर्यायो। बिपीले राजनीति केवल सरकार बन्ने साधन होइन, सामाजिक न्याय र परिवर्तनको माध्यम हो भन्ने विश्वास राख्थे। त्यसैले उनले “प्रजातान्त्रिक समाजवाद” को अवधारणा अघि सारे।
निर्वाचित प्रधानमन्त्रीको कार्यकाल
२०१५ सालमा नेपालमा पहिलोपटक आमनिर्वाचन भयो र कांग्रेसको बहुमत आयो। बिपी नेपालका पहिलो जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री बने। उनले भूमि सुधार, प्रेस स्वतन्त्रता, शिक्षा सुधार जस्ता जनमुखी कार्यक्रम सुरु गरे। तर १८ महिना नपुग्दै राजा महेन्द्रले उनको सरकार विघटन गरे।
सिंगो जीवन संघर्षमै बित्यो
सरकार हटाइएपछि बिपी लामो समय जेलमा बसे। पछि उनी भारतमा निर्वासित भए। सन् १९७६ मा “राष्ट्रिय मेलमिलाप नीति” ल्याएर लोकतन्त्र र राष्ट्रबीच सामंजस्य गराउने कोशिस गरे। २०३६ को जनमतसंग्रह र २०४६ को आन्दोलन बिपीको विरासतका आधार थिए।
साउन ६ र ७ : स्मृतिदिवसको सन्देश
साउन ६ – पुष्पलाल स्मृति दिवस
साउन ६ गते सन् १९७८ मा भारतको नयाँदिल्लीमा पुष्पलालको निधन भयो। आजको दिन कम्युनिस्ट आन्दोलनको इतिहास, संघर्ष र योगदानको स्मरण गर्ने दिन हो। यो दिन नेपालको क्रान्तिकारी राजनीतिक चेतनाको स्मारक दिन हो। विभिन्न कम्युनिस्ट पार्टीहरूले पुष्पलाल स्मृति दिवसलाई “विचार–क्रान्तिको प्रेरणादिवस”को रूपमा मनाउँछन्।
साउन ७ – बिपी स्मृति दिवस
साउन ७ गते २०३९ सालमा बिपीको निधन भयो। सिंगो जीवन लोकतन्त्रका लागि समर्पित बिपी आज पनि नेपाली राजनीतिमा प्रासंगिक छन्। प्रत्येक वर्ष साउन ७ गते नेपाली कांग्रेससहित सबै लोकतान्त्रिक शक्ति, बुद्धिजीवी र आमनागरिकले उनको विचार र योगदानलाई स्मरण गर्छन्।
दुवै नेताको वैचारिक भिन्नता र साझा उद्देश्य
पुष्पलाल र बिपीको विचारधारा भिन्न थियो—एउटा वर्ग संघर्षको पक्षधर, अर्का संसदीय अभ्यासका समर्थक। तर दुबैको साझा उद्देश्य थियो: नेपाली जनता शोषणबाट मुक्त होउन्। दुबैले लोकतान्त्रिक मूल्य र जनताप्रति उत्तरदायी शासनका लागि संघर्ष गरे। दुबै अन्याय, निरंकुशता र बाह्य प्रभावको विरुद्ध दृढ अडानमा थिए।
समकालीन सन्दर्भमा उनीहरूको महत्व
आज नेपाल संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र बनेको छ। संविधानसभाबाट संविधान जारी भएको छ, तर राजनीतिक अस्थिरता, भ्रष्टाचार, जनतासँग टाढिएको नेतृत्व, समानताको अभावले समाजमा निराशा फैलिएको छ। यस्तो समयमा पुष्पलाल र बिपीको विचारले राजनीति जनमुखी, सिद्धान्तगत र उत्तरदायी हुनुपर्छ भन्ने सन्देश दिन्छ।
पुष्पलालले सम्झाउँछन् कि विचारविहीन क्रान्ति अधुरो हुन्छ। संगठन, सिद्धान्त र जनसम्बन्धको बलले मात्र परिवर्तन सम्भव हुन्छ।
बिपी सम्झाउँछन् कि लोकतन्त्र केवल चुनाव जित्नु होइन, जनताका हकअधिकार सुरक्षित गर्नु हो। शासक होइन, सेवक बन्नु हो।
निष्कर्ष
साउन ६ र ७ केवल दुई दिन होइनन्, यी दुई महान हस्तीको सम्पूर्ण संघर्ष, बलिदान र आदर्शको स्मरण हुन्। पुष्पलालको विचार, सिद्धान्त र संगठनात्मक बलबिना कम्युनिस्ट आन्दोलन उभिन सक्दैनथ्यो। त्यस्तै, बिपीको साहस, दृष्टि र नेतृत्वबिना नेपालमा प्रजातन्त्रको बीजारोपण सम्भव हुने थिएन।
आज हामीले यी व्यक्तित्वलाई केवल ‘स्मृति’ मा राख्ने होइन, उनीहरूको आदर्श र दर्शनलाई व्यवहारमा उतार्नुपर्छ। अनि मात्र हामीले लोकतन्त्रलाई बलियो, उत्तरदायी र समावेशी बनाउन सक्छौं। पुष्पलालको क्रान्तिमा देखिएको निष्ठा र बिपीको लोकतन्त्रप्रतिको प्रतिबद्धता अहिलेको राजनीतिमा पुनः जगेर्ना गर्नु अत्यन्त जरुरी छ।