बिरेन्द्र शाह
नेपाल बहुधार्मिक, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक देश हो, जहाँ विभिन्न धार्मिक पर्व र परम्पराहरूले जनजीवनलाई गहिरो रूपमा छोएका छन्। तिनैमध्ये विशेष रूपमा श्रावण महिनामा मनाइने “बोलबम यात्रा” एक महत्वपूर्ण धार्मिक तथा सांस्कृतिक अभ्यासको रूपमा स्थापित छ। यो पर्व हिन्दू धर्मालम्बीहरूले भगवान् शिवको आराधना गर्ने अवसरका रूपमा लिन्छन्। विशेष गरी नेपालका हिन्दू भक्तहरू श्रावण महिनाभरि शिवालयहरूमासमर्पित भएर बोलबम यात्रा गर्दछन्।
बोलबम के हो?
“बोलबम” शब्द दुई भागमा विभाजित छ — “बोल” भन्नाले “बोल्नु” अथवा “जयकार गर्नु”, र “बम” भन्नाले भगवान शिवको एक स्वरूप “बम–बम भोले” को प्रतीक हो। बोलबम यात्रामा सहभागी भक्तजनहरूले “बोलबम! हर हर महादेव!” को जयघोष गर्दै लामो यात्रा तय गर्छन् र पवित्र नदी वा जलाशयबाट जल लिएर शिव मन्दिरमा अर्पण गर्छन्।
नेपालमा बोलबमको अभ्यास
नेपालमा विशेषगरी काठमाण्डौँको पशुपतिनाथ मन्दिर, सिन्धुलीको कमलामाई मन्दिर, सर्लाहीको कमलामाईधाम, सुनसरीको बराहक्षेत्र, झापाको कन्काईधाम, चितवनको देवघाट, र पश्चिम नेपालमा रहेको गोरखाको गुप्तेश्वर जस्ता शिवालयहरूमा बोलबम तीर्थयात्रीहरूको ठूलो भीड लाग्दछ।
श्रावण महिनाभरि प्रत्येक सोमबार “काँवरिया” नामले चिनिने भक्तजनहरूले नाङ्गो खुट्टा, केसरिया वेशमा काँवर बोकी नदी वा खोलाबाट पवित्र जल लिएर शिवलिंगमा अर्पण गर्ने परम्परा नेपालमा पनि गहिरो रूपमा जरा गाडेर बसेको छ। यस यात्रामा भक्तिले अनुशासन, आत्मशुद्धि, र तपस्या समेटिएको हुन्छ।
धार्मिक र आध्यात्मिक पक्ष
बोलबम यात्रा केवल शारीरिक यात्रामात्र होइन, यो आध्यात्मिक यात्रासमेत हो। भक्तजनहरूले यो यात्रामार्फत शिवको आराधना, आत्मशुद्धि, व्रत, संयम, र साधनाको अभ्यास गर्छन्। नेपालमा श्रावण महिनालाई विशेष शुभ मानिन्छ, र यस महिनामा शिवको पूजाले सबै पापहरू नष्ट हुने, मनोकामना पूरा हुने विश्वास गरिन्छ।
सामाजिक र सांस्कृतिक पक्ष
नेपालको समाजमा बोलबम यात्रा सामूहिक एकता, सांस्कृतिक परिचय, र धार्मिक सहिष्णुताको परिचायक बनेको छ। विभिन्न जात, वर्ग, लिंग, र उमेरका मानिसहरू एउटै उद्देश्य लिएर यात्रा गर्ने क्रममा आपसी मेलमिलाप र सहयोगको भावना विकास हुन्छ। यसरी बोलबमले धार्मिक यात्रासँगै सामाजिक सद्भाव बढाउने महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ।
पर्यटकीय र आर्थिक प्रभाव
बोलबम यात्राका कारण प्रमुख शिवालय क्षेत्रहरूमा हजारौँ भक्तजनहरूको भीड लाग्ने हुँदा ती ठाउँमा अस्थायी व्यापार, होटल व्यवसाय, यातायात सेवा आदिले सक्रियता पाउँछ। स्थानीयस्तरमा व्यापारिक गतिविधि बढ्ने भएकाले यसले आर्थिक सञ्जीवनी दिने काम पनि गर्छ। नेपाल सरकारले पछिल्ला वर्षहरूमा बोलबम यात्रालाई सुरक्षित, व्यवस्थित र पर्यटक मैत्री बनाउन पहल पनि गर्दै आएको छ।
चुनौतिहरू
यद्यपि बोलबमको सांस्कृतिक र धार्मिक महत्त्व उच्च भए पनि जल स्रोतको अत्यधिक उपयोग, फोहोर व्यवस्थापनको अभाव, ध्वनि प्रदूषण, र सार्वजनिक स्वास्थ्यसम्बन्धी जोखिमहरू पनि यससँग सम्बन्धित हुन्छन्। यी समस्याहरूलाई समुचित व्यवस्थापन गरेर यस यात्रालाई दीगो धार्मिक अभ्यास बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ।
निष्कर्ष
नेपालजस्तो धार्मिक, सांस्कृतिक र भौगोलिक विविधता भएको देशमा बोलबम केवल एउटा धार्मिक उत्सव नभई एकता, भक्ति, अनुशासन, र सामाजिक समरसताको प्रतिनिधित्व गर्ने अभ्यास हो। पवित्र जल, पवित्र उद्देश्य, र पवित्र भावना लिएर गरिएको बोलबम यात्रा नेपाली समाजको गहिरो आस्थासँग गाँसिएको अनुपम धार्मिक अभ्यास हो। यसको संरक्षण, प्रवर्द्धन र समुचित व्यवस्थापनले नेपाललाई धार्मिक पर्यटनको केन्द्र बनाउन समेत ठूलो सहयोग पुग्न सक्छ।