तोमनाथ उप्रेती
हरेक बिहान ठीक ८:३० बजे, ललितपुरको सिद्धिपुरको साँघुरो गल्लीबाट एउटा शान्त अनुहार उदाउँछ—कुनै सूर्योदयझैँ, न त चर्को, न त छायाँमात्र। उनलाई धेरैले “रामबहादुर मास्टर” भन्छन्, तर यो नाम उनको जीवनको पछिल्लो आवरण मात्र हो। कुनै समय, उनी प्रधानमन्त्री कार्यालयका प्रमुख सचिव थिए—रामबहादुर सिग्देल (नाम परिवर्तन)। अब, उनी सेवा निवृत्त छन्—कागजमा, कर्ममा होइन।
प्रेस गरिएको धारिलो ढाका टोपी, आँखामा पुरानो चस्मा, काँधमा खेस, र पाइलाहरूमा असाधारण विनम्रता—यही हो अहिलेको उनको पहिचान। उनी प्रत्येक बिहान सिद्धिपुरका साँघुरा गल्लीहरू हिंड्छन्—न त व्यायामका लागि, न त उद्यमका लागि। त्यो यात्रा एक साधकको हो—आफ्नै भूतसँग, आफ्नै अहंकारसँग, र जीवनको गहिरो शून्यतासँग।
सिद्धिपुरको बिहान कुनै सहरको भीडजस्तै हुन्न। यहाँ हावा पुरानो ईँटको सुगन्ध लिएर बग्छ। मन्दिरको गजुरमाथि बसेको कपोती झुल्किँदै गरेको घामसँगै आँखामै पर्न खोज्छ। गल्लीको कुनामा एक बुढी आमा गुन्द्रुक सुकाउँदैछिन्—त्यही गुन्द्रुकको गन्ध, बाल्यकालको सम्झनाजस्तो लाग्छ।
यसैबीच, रामबहादुर मन्दिरको चौतारोमा बस्छन्। आँखा बन्द गर्छन्—शायद बगिरहेको समयलाई सुन्न। अनि भन्छन्,
“पदको सम्मानले घेरिएको जीवन थियो त्यो—तर अब मैले बाँच्न थालेको छु। कुर्सीमा हुँदा सेवा गरेजस्तो लाग्थ्यो, तर अहिले बल्ल सेवा के हो भन्ने बुझ्दैछु।”
यी शब्दमा एक पूर्वसचिवको पश्चाताप छैन, यो जीवनको एक उच्चतम बोधको आवाज हो—जहाँ ‘आफू’ विस्तार भएर ‘सबै’मा विलीन हुन खोज्दछ।
जब उनी कुर्सीमा थिए, तब उनी ‘निर्णयकर्ता’ थिए। कागजका थुप्रोहरूबाट नीति बने, हजारौँ हस्ताक्षरले चालु व्यवस्था सञ्चालन भयो। तर उनी भन्छन्,
“त्यो सबै मेरो अहंकारको विराट मूर्ति थियो—जसले सेवा भन्दै आफूलाई भूलमा राख्यो। सेवा भनेको कागज होइन, संवेदना हो।”
सिद्धिपुरको त्यो चौतारो आज उनको ध्यानस्थ स्थल बनेको छ। बगिरहेको हावासँगै बगेको उनका विचारहरू जीवनको नयाँ अर्थ खोज्दैछन्।
“कुर्सीले मलाई शक्ति दियो, तर त्यो शक्ति अधुरो थियो। अब, विनाकुर्सी म आफूलाई चिन्दैछु—म मान्छे हुँ, न कि पद।”
चारैतिर प्रकृतिले उनलाई सुन्दैछ—चिडियाहरूको चिरबिर, हावाको सरसराहट, अनि वरपिपलको छायाँ। जीवनका त्यो सबै चराहरूले उनीसँग सहमति जनाएझैँ लाग्छ।
त्यही समय, एक सानो केटो, स्कुलको झोलासहित त्यो चौतारो पार गर्छ। रामबहादुर उसलाई हेर्छन्—शायद अब सेवा त्यसैमा छ। त्यो केटोको आँखामा उज्यालो ल्याउनु नै नयाँ ‘क्याबिनेट नोट’ हो।
उनको अनुहारमा शान्त मुस्कान आउँछ। “अहिले म कुनै नीतिनिर्माता होइन, म समाजको एक श्रोता हुँ। म सुन्छु, बुझ्छु, महसुस गर्छु—यही हो अबको सेवा।”
जीवनले उनीसँग के चाहन्छ?
सुरुमा पद, पछि पहचान, अनि अन्तमा—मुक्ति।
प्रकृतिको काखमा उनी अहिले मुक्त छन्।
न अब आदेश छन्, न प्रतिबन्ध। अब बाँकी छ त आत्मासँगको अन्तरसंवाद।
“पहिले म बस्थें काठको घरमा,” उनी भन्छन्, “अहिले म समाजको आत्मामा बसिरहेको छु।”
हावाले वरपिपल हल्लाउँछ, चौतारोमा धूलो उड्छ, चिडियाहरू फेरि चिच्याउँछन्। सिद्धिपुरको त्यो बिहान अब उनको होइन, एक चेतनाको पुनर्जन्म हो—जहाँ ‘पद’ सकिए पनि ‘प्रकाश’ बाँकी रहन्छ।
र त्यो प्रकाश, उनले भनेझैँ—कुलिङ अफ पिरियडको शून्यताबाट जन्मिएको हो।
एक दिव्य, शान्त, निर्विकार प्रकाश।
पछाडिबाट एउटा साइकल चलाउँदै गएको युवक थचक्क रोकिन्छ।
“तपाईं मास्टर साहेब होइन र?”
रामबहादुर हाँस्छन्—“अहिले म शिष्य हो, अनुभव सिकिरहेको…”
सिद्धिपुर कुनै स्मार्ट सिटी होइन, न त त्यहाँ ठूला अफिस छन्, तर त्यहाँ पुरानो नेपाल बाँच्छ। बिहान बिहान घरको छानाबाट उठ्ने धुवाँ, गुन्द्रुकको गन्ध, अनि बुढाबुढीको सल्किएको अनुभव त्यहाँको सम्पत्ति हो।
रामबहादुर अब त्यही सम्पत्तिमा लगानी गर्दैछन्—आफ्ना विचार, अनुभव र मूल्य प्रणाली समाजसँग बाँड्दै।
उनी हरेक हप्ता एउटा गाउँपालिका विद्यालयमा निःशुल्क कक्षा लिन्छन्—‘नैतिक शिक्षा र नीति निर्माताको अन्तर्विरोध’ भन्ने विषयमा। विद्यार्थीहरू उनको नामबाट होइन, विचारबाट प्रेम गर्छन्।
एकदिन कक्षामा उनले भने,
“तिमीहरूलाई किताबले नीति बनाउने सिखाउँछ, तर समाजले त्यसलाई बाँध्ने संयम दिन्छ। म सिंगो जीवनभरी ‘पालिसी मेमो’ बनाउँथे, तर समाजकै अनुहारमा हेर्न थाल्दा ती नोटहरू अब धूलो लागेका देख्छु।”
सरकारले तोकेको दुई वर्षको ‘कुलिङ अफ पिरियड’ धेरैका लागि कुर्सीमा फर्कन नसकिएको समय हो। तर रामबहादुरका लागि यो समय थियो आत्माको आरम्भिक संवाद।
“कुर्सीले मलाई पावर दियो,” रामबहादुर भन्छन्, “तर अब विनाकुर्सी, म आफ्नो अस्तित्व बुझ्दैछु।”
यो भनाइमा एउटा पूर्वसचिवको आत्मस्वीकृति होइन, यो जीवनको गहिरो दर्शन छ—जहाँ ‘अहंकार’ बिस्तारै ‘अस्तित्व’मा रूपान्तरित हुँदै जान्छ।
जीवनको एउटा कालखण्ड पद, प्रतिष्ठा र अधिकारसँग बाँधिन्छ। हामी आफैलाई एक भूमिकाको साथ चिन्न थाल्छौं—‘सचिव’, ‘महानिर्देशक’, ‘अध्यक्ष’… अनि यिनै विशेषणहरू जीवनको परिभाषा बन्न थाल्छन्। तर जब ती सबै विशेषणहरू पन्छाइन्छन्, तब बाँकी के रहन्छ?
त्यही बेला, अर्थात् ‘कुलिङ अफ पिरियड’—पद र पावरबाट अलग भई आत्मसमीक्षा गर्ने त्यो शून्य क्षण—धेरैका लागि असहज हुन्छ। किनभने हामीले जीवनलाई कहिल्यै बिनापद कल्पना गरेका हुँदैनौं। तर रामबहादुर त्यसै शून्यबाट बाँच्न सिकेका छन्।
उनी भन्छन्—
“हामी राष्ट्रसेवक थियौं, तर राष्ट्र भनेको सरकार होइन, राष्ट्र भनेको त्यो किसान हो जसको खेत नीति बनेपछि बाँझिन्छ, त्यो बृद्धा हो जसलाई ‘क्याबिनेट नोट’को भाषाले बुझेको छैन।”
यस भनाइमा सेवा र शक्ति बीचको असमानता झल्किन्छ। नीतिको सिर्जना मन्त्रिमण्डलका गोप्य कोठाहरूमा होइन, त्यो त्यो ठाउँमा हुनुपर्छ जहाँ समाज सास फेर्छ, सपना देख्छ र दुःख भोग्छ।
त्यसैले उनी समाजमा फर्केका छन्—जहाँ न त सरकारी गाडी छ, न सचिवालय। तर छ—मानवताको अवशेषहरू, संवेदनाहरू, आँसु, र तिनै आँसुलाई पुछ्ने उनको सरल उपस्थिती।
रामबहादुर अब ‘दाइ’ भएका छन्। ‘सर’ होइनन्। त्यो रूपान्तरण भाषिक छैन, त्यो जीवनदर्शनको परिवर्तन हो। उनी अब नीति निर्माताबाट ‘ज्ञान वितरक’ भएका छन्—अभ्यासबाट अनुभूतिमा प्रवेश गरेका छन्।
उनले प्रश्न उठाएका छन्—
“के हामी पद नहुँदा शून्य हुन्छौं?”
“हाम्रो जीवनको मूल्य क्याबिनेटमा जाने फाइलले मात्रै नापिन्छ?”
यी प्रश्न आत्मा साक्षात्कारका लागि होइनन्, समाजका लागि आरसी परीक्षण हुन्। सत्ता र पदको आडमा बनाइएका नीति किन मृतप्रायः भए? कार्यान्वयनको सञ्जालमा नीति किन गुम्सिन्छन्? ती सबै उत्तर खोज्न नपुगेका प्रश्नहरू हुन्, जसको उत्तर अब ‘सेवाबाट निवृत्त’ व्यक्तिहरूले दिनुपर्ने समय आएको छ।
रामबहादुर भन्छन्—
“कुलिङ अफ पिरियडले मलाई सम्झायो, कि पदले होइन, जीवनले मूल्य पाउनु पर्छ।”
जीवनले मूल्य पाउँछ—जब आत्माले समाजसँग संवेदना बाँड्छ, जब हामीलाई लाग्छ कि केही नगरेर पनि धेरै गर्न सकिन्छ। कुनै मन्त्रीसँग बसेर फाइल हेर्नेभन्दा, एक वृद्धाको छानो टाल्न काठ जुटाइदिनु शायद गहिरो कर्म हो—कर्मयोगको पुनर्पाठ हो।
उनी अब गाउँको सहकारी समितिमा पारदर्शिता सम्बन्धी सल्लाह दिन्छन्, सामुदायिक विद्यालयमा नीति र नैतिकता पढाउँछन्, अनि समाजका साना हात समातेर ‘सेवा’को वास्तविक अर्थ सम्झाउँछन्।
उनी भन्छन्—
“पहिले म बस्थें काठको घरमा, अहिले म समाजको आत्मामा बसिरहेको छु।”
जीवनको अन्तिम कालखण्डमा यो ‘आत्मामा बास’ हुनु, सायद मोक्षको संसारिक संस्करण हो—जहाँ न त शरीरको आकांक्षा बाँकी रहन्छ, न त चिन्ताको कारोबार। बाँच्छ—एक आन्तरिक शान्ति, एक निःस्वार्थ सेवा र आत्माको साक्षात्कार।
“अब पद छैन,” उनी भन्छन्,
“तर आत्मा अझै बाँच्छ—न सामर्थ्य देखाउन, न कर चलाउन, प्रकाश बाँड्न।”
र अन्ततः, त्यो प्रकाश—‘कुलिङ अफ पिरियड’को अन्धकारले नै जन्माउँछ। जहाँ शून्यताले आत्मा तयार गर्छ—सेवाभन्दा माथि उठेर, साँचो सेवा गर्न।
त्यही सेवा, जहाँ राष्ट्र सरकारभन्दा ठूलो हुन्छ।
त्यही सेवा, जहाँ ‘म’ भन्ने घेराबाट मुक्त भई, ‘हामी’को साँचो अर्थ जन्मिन्छ।
त्यही सेवा, जुन आत्मालाई उज्यालो बनाउने ‘दार्शनिक कर्तव्य’ बन्छ।