निजानन्द दर्शन र आध्यात्मिक

तोमनाथ उप्रेती
दर्शन ज्ञानको त्यो मोड हो जसमा वास्तविक सत्यलाई बुझ्ने र व्याख्या गरिन्छ । निजानन्द दर्शन श्री प्राणनाथ जीको वाणीबाट निस्कने अलौकिक ज्ञान हो जसको माध्यमबाट सम्पूर्ण विश्वले परम सत्यलाई थाहा पाउन सक्छ। निजानन्दको अर्थ व्यक्तिगत + आनन्द। निजको अर्थ म वा म आफैं हो र आनन्द भनेको आत्मिक आनन्द हो।सृष्टिको प्रारम्भदेखि नै ऋषिहरूको हृदयमा आफ्नै पहिचानसँग सम्बन्धित प्रश्नहरू घुमिरहेका छनः म कहाँबाट आएको छु?मेरो आत्माको अनन्त प्रिय कहाँ छ? यो कस्तो छ र यो कसरी प्राप्त हुन्छ?
संसारका हरेक दार्शनिक यसको समाधान जान्न उत्सुक छन्, तर कसैले पनि यसलाई सही रूपमा थाहा पाउन सकेका छैनन्।ब्रह्मा सच्चिदानन्द (सत्+चित+आनंद) को रूप हो। सच्चिदानन्द परब्रह्मको ‘सत् अंशलाई अक्षर भनिन्छ। अक्षरब्रह्म भित्र असंख्य ब्रह्माण्डहरूको लय र सृष्टि गर्ने इच्छालाई मूल प्रकृति भनिन्छ।
यही आधारभूत प्रकृतिबाट प्रकृति र त्यसपछि मोहतत्व उत्पन्न हुन्छ, जुन यस नश्वर संसारको भौतिक कारण हो। यसपछि अक्षरब्रह्मको मनमा अभिव्यक्त नभएको मोह सागरको उत्पत्ति भयो, जसमा उनको मनको वैचारिक रूप आदि नारायण (महाविष्णु, प्रणव) को रूप भयो जसलाई ‘क्षर पुरुष भनिन्छ।यस संसारमा दुई पुरुष छन– एक क्षर जो नाशवान छ, अर्को अक्षर जो अविनाशी छ। पत्रलाई कुटस्थ पनि भनिन्छ। तर यी दुई बाहेक अर्को एक महान व्यक्ति हुनुहुन्छ जसलाई भगवान भनिन्छ। ब्राह्मी राज्यमा श्री कृष्ण जी भन्नुहुन्छ म क्षरभन्दा पर हुँ र अक्षरभन्दा श्रेष्ठ छु र यस संसारमा पुरुषोत्तम नामले प्रसिद्ध छु ।यी श्लोकहरूमा तीन पुरुषको वर्णन गरिएको छ– ‘क्षर, ‘अक्षर र ‘पुरुषोत्तम मानिसको अर्थ ‘पुरी शयत पुरुष अर्थात् पुरीमा सुत्ने मानिस हो। यस भनाइ अनुसार चेतन तत्वलाई मात्र मानिस भनिने अधिकार छ, निर्जीव प्रकृतिलाई होइन। सबैभन्दा पहिले हामी निजानन्द दर्शन अनुसार तीन पुरुषको व्याख्या गर्छौं। त्यसपछि हामी अन्य विचारधाराहरूको विचारधाराको विश्लेषण र समीक्षा गर्नेछौं।
मानिसले अनन्त सुख र शान्ति चाहनु स्वभाविक हो। यो लक्ष्य प्राप्त गर्नको लागि ऊ भौतिक सुखको लालसाको शिकार बन्न पुग्छ। जसरी आगोमा घिउ हाल्दा त्यो निभ्दैन तर यसको ज्वाला झन् बलियो हुन्छ, त्यसैगरी कामनामा लिप्त भएर अगाडी बढेका मनुष्यहरुको कामना बढ्दै जान्छ र यो क्रम कहिले पनि कम हुँदैन ।
यो सारा जगत भ्रमपूर्ण छ, जो त्रिगुण अव्यक्त प्रकृतिबाट प्रकट भएको छ। प्रेमको शुद्ध रूप त्रिगुणभन्दा पर छ। जब यस त्रिभुवनमा प्रेम हुँदैन, त्यहाँ आनन्द पनि हुँदैन, किनकि आनन्दको प्रकृति प्रेममा मात्र हुन्छ। आनन्द बिना शान्तिको विचार पनि अर्थहीन छ।भर्तृहरि भन्नुहुन्छ– हामीले सुख भोगेका छैनौं, बरु सुखले नै भोग गराएको छ। हामीले तपस्या गरेनौं, तर त्रिगुणाले तपस्या गराइदियो। समय बितेको छैन, हाम्रो उमेर आफै बितिसकेको छ। तृष्णा बूढो भएन, हामी आफै बुढो भयौ। (वैराग्य शतक ८)
महर्षि याज्ञवल्क्यले आफ्नी पत्नी मैत्रेयीलाई सारा पृथ्वी रत्नले भरिएर कसैलाई दिए पनि उसले शाश्वत शान्ति र अमरत्व प्राप्त गर्न सक्ने छैन भनी बताउँछन्। यस संसारमा सबै चीजहरू आफ्नो इच्छाको कारणले माया गरिन्छ। तसर्थ, परब्रह्म मात्र देख्न सक्ने, सुन्ने (ज्ञान) र ध्यान गर्न सक्षम छन्। उस परमात्मालाई जाने, सुनेर वा देखेपछि सबै कुरा थाहा हुन्छ।
त्यसैगरी कठोपनिषदले भन्छ– आत्माद्वारा परमात्माको अनुभूति गर्नेहरूलाई मात्र शाश्वत सुख हुन्छ, अरू कसैलाई हुँदैन।तर परब्रह्मको वास, रूप, रमाइलो र आफ्नै स्वरूपको सही ज्ञान नभएसम्म आत्मसाक्षात्कार वा ब्रह्म–साक्षात्कारको प्रक्रिया पूरा हुन सक्दैन। त्यसैले ब्रह्मज्ञानको शरण लिनुपर्छ। दर्शनमा पनि भनिएको छ– परमात्माको शुद्ध ज्ञान नभएसम्म पूर्ण मुक्ति हुँदैन र अज्ञानताले संसार बन्धनमा छ ।अध्यात्मको मार्गमा हिड्ने व्यक्तिलाई यस सृष्टिको मूल कारण के हो ? परब्रह्म कहाँ छ? उहाँको स्वभाव र खेल कस्तो छ ? म को हु? म मरेपछि कहाँ जान्छु अर्थात् मेरो असली घर कहाँ हो ? म कसरी वास्तविक शान्ति प्राप्त गर्न सक्छु? भन्ने प्रश्नहरु अवगत गर्नु आवश्यक छ ।
यो कस्तो दुनियाँ हो जसमा म लाखौं जन्म भटकिरहेको छु? यो सम्पूर्ण भौतिक संसार प्रकृतिमा हुने विकृतिबाट बनेको छ। यसको मुख्य कारण ब्रह्म हो र यसको भौतिक कारण प्रकृति हो। पञ्चभूतहरूद्वारा प्रकट भएका पाँच वस्तुहरू (शब्द, स्पर्श, रूप, स्वाद, बन्धन) को आनन्द लिने इच्छामा जीव ८४ लाख प्रजातिमा भटकिरहन्छ।जबसम्म चेतना (जीव) मा प्रकृतिको सुख भोग्ने इच्छा रहन्छ, तबसम्म न त त्यसलाई पार गरेर ब्रह्मको अनुभूति गर्न सक्छ, न अखंड मुक्तिको सुख प्राप्त गर्न सक्छ।
महाकरणको रूपले चैतन्यसँग प्रकृतिको सम्बन्ध समाप्त हुन थाल्छ र परब्रह्मको कृपाले प्राप्त समाधिद्वारा फलाम–अग्निवात ब्रह्मको समानता प्राप्त हुन्छ। यसको शुद्ध रूपलाई हंस भनिन्छ। अनन्तमा वास गर्ने दैवी सृष्टि र परमधाममा वास गर्ने ब्रह्मा सृष्टिमा कुनै भ्रमपूर्ण बन्धन हुँदैन, उनीहरू ब्रह्मबोध र अनन्य प्रेमले युक्त भक्तिको सहाराले आफ्नै घरमा पुग्छन्।
तारतम सागर श्री कृष्ण प्रणामी धर्मको मुख्य ग्रन्थ हो। यसमा महामती प्राणनाथको उपदेशलाई विक्रम संवत् १७१५ मा लेखनको रूपमा ल्याइयो। प्रणामी सम्प्रदायका अनुयायीहरूले यसलाई कुलजम स्वरूप, तरतम वाणी, श्री मुखवाणी र श्री स्वरूप साहेबको नामले पनि चिन्छन्। यो एक विशाल संग्रह हो।यस वाणीको पहिलो चार ग्रन्थ – रास, प्रकाश, शत्रु र कलमा हिन्दू पक्षको ज्ञान छ। सानन्ध, खिवला, मारफत सागर र कयामतनामा कातेब पक्षको ज्ञान छ भने खिलवत, परिक्रमा, सागर, सिंगार र सिन्धीमा परमधामको ज्ञान छ। किरण ग्रन्थमा सबै विषयहरूको मिश्रण छ।
ए नजर तुमें तब खुले, जो पूरन करें हक मेहेर।तो एक हक के इस्क बिना, और देखो सब जेहेर।।(श्री प्राणनाथ वाणी)
श्री कुलजम स्वरूपको ज्ञान यस संसारमा विद्यमान अपौरुषेय ग्रन्थहरू, तिनीहरूका व्याख्यात्मक ग्रन्थहरू र महापुरुषहरूको वचनभन्दा भिन्न छ। पूर्णब्रह्म परमात्मा सबैका एउटै मात्र हुनुहुन्छ । पूर्णब्रह्म तथा खुदा एकै हुन केवल भाषाको मात्र फरक छ ।(सोई खुदा सोई ब्रह्म)। संसारका सबै धर्म ग्रन्थहरुमा मात्र भाषाको भेद छ । यी सबैले एउटै परम सत्य तर्फ संकेत गर्दछन् (भेष–भाषा जिन रचो, रचियो मायने असल )। प्रेम तथा परब्रह्म एउटै स्वरुप हो । परब्रह्म र आत्माहरु प्रेम कै प्रतिमूर्ति हुन (प्रेम ब्रह्म दोऊ एक हैं¬) । प्रेम नै एउटा यस्तो सक्षम साधन हो जसले यस जीवनमा सच्चिदानन्द प्रियतम, परमधाम तथा दिव्य लीलाको आनन्द दिन सक्दछ (पंथ होवे कोट कलप, प्रेम पोंहोंचावे मिने पलक – प्रेम खोल देवे सब द्वार )। मनुष्य देह अखण्ड मुक्ति प्राप्तिको अमूल्य अवसर हो यसलाई व्यर्थ न गुमाऊ (मानखे देह अखण्ड फल पाइये, सो क्यों पाइके वृथा गवांइये)। केवल बाहिरी शुद्धि द्वारा आध्यात्मिक यात्रा सम्भव हुन्न । प्रियतम संग मिल्नका लागि हृदयको निर्मलता परम आवश्यक हुन्छ ।(अन्दर नाही निर्मल, फेर फेर नहावे बाहेर)। जागृत आत्मा उही नै हो, जसले आफ्नो सम्पर्कमा आउने आत्मा खोजीहरु सबैलाई आफू समान आध्यात्मिक सुख सम्पदा उपलब्ध गराउँदछ (सब साथ करूं मैं आपसा, तो मै जागी परमान) । तारतम ज्ञान द्वारा मानव मात्रको गुण, अंतःकरण तथा इन्द्रियहरुको मायावी विकारहरुको शमन द्वारा नै संसारमा सुख अनि शीतलता प्राप्त हुन्छ (सुख शीतल करूं संसार)।भन्ने दिव्य ज्ञानहरु तारतम सागर भित्रका दर्शन हुन् ।
श्री इन्द्रावती जीको आत्मा स्वयं भन्छिन् कि यो वाणी मेरो परम श्री प्राणनाथ जीले बोलेको हो जसले यस संसारभन्दा बाहिरको ज्ञान दिन्छ। यस वाणीमा रहेको ज्ञानले निराकारभन्दा परको अखंड योगमाया, त्यसभन्दा परको अक्षरब्रह्म र अक्षरभन्दा परको श्री प्राणनाथ जीको ज्ञान दिन्छ।
वाणी मेरे पिऊ की, न्यारी जो संसार ।निराकार के पार थे, तिन पार के भी पार ।।९श्री मुख वाणी( प्र। हि। ३७र३०संवत १७१२ मा, दम्पती (अक्षरातित श्री राज जी र उनको आनन्दित भाग श्री श्यामा जी) श्री देवचन्द्र जीको शरीर छोडेर श्री मिहिरराज (आत्मा श्री इन्द्रावती जी) को शरीरमा वास गरे। त्यसपछि पूर्णब्रह्म अक्षरथीतको श्री मुखबाट ब्रह्मवाणी श्री कुलजम स्वरूपको अवतार सुरु भयो, जसलाई सँगै बसेका अरूले पनि राम्ररी लेखे।
श्री कुलजम्माका कुल १४ ग्रन्थहरू, ५२७प्रकरणहरू र १८७५८चौपाइहरू छन्। हो वाणीका पहिलो चार ग्रन्थ – रास, प्रकाश, षटऋतु र कलस हिन्दू पक्षका लागि ज्ञान हुन्। सनन्ध, खिवाला, मारफत सागर र कयामतनामा काटेब पक्षको ज्ञान हो, खिलवत, परिक्रमा, सागर, सिंगार र सिन्धीमा परमधामको ज्ञान हो। किरन्तन पुस्तक सबै विषयहरूको मिश्रण हो।यो श्री प्राणनाथ जीको मुख–श्वासबाट आएको हुनाले यसलाई श्री मुख वाणी वा स्वसम वेद पनि भनिन्छ। अन्धकारलाई तोडेर अभंग ज्ञानको ज्योति प्रज्वलित गर्ने यो ज्ञानलाई ‘तारतम्य वाणी पनि भनिन्छ।यसमा श्री कुलजम स्वरूप नाम पनि छ । यो नाम कुरानको एउटा कथामा आधारित छ जसमा हारूनका आफन्तहरूले पैगम्बर मोसाको चमत्कारी कर्मचारीको कारण कुलजुम (नाइल) नदी पार गरे तर फारोको सेना त्यसमा डुब्यो। यसको शाब्दिक अर्थ यो हो कि श्री कुलजम स्वरूपको वाणीको रूपमा नदीले फारोको रूपमा शैतानको सेनालाई डुबाउनेछ र परब्रह्म प्रेमीहरूलाई यो अस्तित्वको सागर पार गर्न मद्दत गर्नेछ।
बिना हिसाबें बोलियां, मिने सकल जहान ।सबको सुगम जान के, कहूंगी हिन्दुस्तान ।।९श्री मुख वाणी( सनंध १र१५०
श्री महामती जी भन्नुहुन्छ कि यस संसारमा धेरै बोलीहरू (भाषाहरू) छन्। तर हिन्दुस्तानी भाषा सबैभन्दा सजिलो भएकोले म मेरो बोली यही भाषामा मात्र व्यक्त गर्नेछु। यो ज्ञान हिन्दुस्तानी भाषामा नै प्रकट भएको थियो, जसको अर्थ भारतमा बोलिने क्षेत्रीय भाषाहरू हुन्।श्रीराजजीको हृदयमा वर्णमालाभन्दा बाहिर अनन्त ज्ञानका सागरहरू छन्। उहाँको एउटा थोपा महामति जीको वास हृदयमा आयो, जुन सागरको रूप बन्यो। ज्ञान सागरको रूपमा, यो सबैभन्दा शक्तिशाली आवाज हो जो मारिफातको ज्ञानको सूर्य हो। यो ब्रह्मवाणीले सबैको हृदयमा ब्रह्मको ज्ञानको प्रकाश दिन्छ।
यस ब्रह्माण्डको आदि काल देखि चली आएको शाश्वत सत्य ज्ञानको पूर्ण विकसित स्वरूप नै श्री निजानन्द दर्शन हो ।जब सदगुरु धनी श्री देवचन्द्रजीको तनमा विराजमान भएर अक्षरातीत पूर्ण ब्रह्म परमात्माकी आनन्द अंग श्री श्यामाजीले यस क्षरभंगुर संसारमा जागृत बुद्धिको ज्ञान प्रकट गर्नुभयो, तब देखि नै यस सत्य मार्गको उद्घाटन भयो ।श्री निजानन्द सम्प्रदायद्वारा यस संसारलाई अक्षर ब्रह्म देखि पनि पर अक्षरातीत पूर्ण ब्रह्म को स्वरूप, धाम अनि लीलाको वास्तविक पहिचान भएको छ ।
श्रीकृष्ण प्रणामी धर्म निजानन्द सम्प्रदायका संस्थापक सद्गुरु धनी श्री देवचन्द्रजी महाराजले अल्पायुदेखिनै उठेको मुमुक्षा(भाव) मेट्न तत्कालिन संपूर्ण संप्रदायहरु चाहार्नु भयो । अन्ततोगत्वा ३५ वर्ष लामो महासंकल्पको निष्ठापूर्ण साधनाबाट ४० बर्षको अवस्थामा पूर्णब्रह्म परमात्मा अक्षरातीत श्रीकृष्णको दर्शनाभूति सहित तारतम बीज महामन्त्र प्राप्त गर्नुभयो र जागनीको कार्य सुभारम्भ गर्नु भयो । सो तारतम महामन्त्र धनीजीले आफ्ना प्रमुख शिष्य महामति श्री प्राणनाथजीलाई हस्तान्तरण गर्नुभयो । महामति श्री प्राणनाथजी अवतरित श्री तारतमवाणी, संपूर्ण धर्म ग्रन्थहरुको निचोड हो । जसमा श्रीकृष्ण तत्वका रहस्योटन सहित परमात्मा अनुभूतिको सहज मार्ग प्रसस्त गरिएको छ । श्रीकृष्ण प्रणामी धर्मका अनुयायीहरुले श्री कुलजम स्वरुप तारतम सागरलाई पूर्णब्रह्म परमात्माको वाङग्मय स्वरुप मानेर मन्दिर एवं घरको सिंहासनमा पधराई श्रृंगार सहित अष्टप्रहर सेवापूजा गर्ने गर्दछन् ।
यस्तो आदर्श व्यवस्थामा पूर्णब्रह्म परमात्मा सबैका एउटै मात्र हुनुहुन्छ ।पूर्णब्रह्म तथा खुदा एकै हुन केवल भाषाको मात्र फरक छ ।संसारका सबै धर्म ग्रन्थहरुमा मात्र भाषाको भेद छ । यी सबैले एउटै परम सत्य तर्फ संकेत गर्दछन् ।प्रेम तथा परब्रह्म एउटै स्वरुप हो । परब्रह्म र आत्माहरु प्रेम कै प्रतिमूर्ति हुन । प्रेम नै एउटा यस्तो सक्षम साधन हो जसले यस जीवनमा सच्चिदानन्द पूर्णब्रह्म परमात्मा, परमधाम तथा दिव्य लीलाको आनन्द दिन सक्दछ ।मनुष्य देह अखण्ड मुक्ति प्राप्तिको अमूल्य अवसर हो । यसलाई व्यर्थ न गुमाऊ ।केवल बाहिरी शुद्धि द्वारा आध्यात्मिक यात्रा सम्भव हुन्न । पूर्णब्रह्म परमात्मासंग मिल्नका लागि हृदयको निर्मलता परम आवश्यक हुन्छ । जागृत आत्मा उही नै हो, जसले आफ्नो सम्पर्कमा आउने आत्मा खोजीहरु सबैलाई आफू समान आध्यात्मिक सुख सम्पदा उपलब्ध गराउँदछ । तारतम ज्ञान द्वारा मानव मात्रको गुण, अंतःकरण तथा इन्द्रियहरुको मायावी विकारहरुको शमन द्वारा नै संसारमा सुख अनि शीतलता प्राप्त हुन्छ ।तपाईंको आत्मिक दृष्टि तब नै खुल्नेछ, जब तपाईं प्रति अक्षरातीत पूर्णब्रह्म परमात्माको कृपा बर्सिन्छ । आत्मिक दृष्टि खुलेपछि तपाईंलाई धामधनीको प्रेमको अतिरिक्त सम्पूर्ण संसार विषको बराबर कष्टकारी लाग्ने छ ।
यस दर्शनले जोड दिएका महत्वपुर्ण पक्षहरुमा पूर्णब्रह्म परमात्मा सवैका मालिक हुन् । शास्त्रानूसार उनै अनादि अक्षरातीत तत्व पनि हुन् । आत्मा, परमात्माको अंश हो र त्यो सच्चिदानन्दमय अविनाशी हुन्छ । एक अर्कालाई अभिवादन गर्दा परमात्माको अंशस्वरुप ठानेर प्रणाम गर्ने गरिन्छ ।अहिंसा, प्रेम, दया, करुणादि यस धर्मका आभूषण हुन् ।सबै धर्म, संप्रदाय प्रति तटस्थ एवं सद्भाव राखिन्छ । सम्पूर्ण धर्मशास्त्रहरुलाई साक्षी स्वरुप र तारतम सागरलाई सुक्ष्मवेद स्वरुप मानेर उपासना गरिन्छ ।संपूर्ण प्राणी, पदार्थमा जाति, वर्ण र वर्गको आधारमा भेद गरिदैन बरु समतामूलक व्यवहार गरिन्छ । शुद्ध शाकाहारी भोजन गर्ने, धुम्रपान, मदिरादि जस्ता दुव्यर्सनबाट आफू मुक्तरहि अरुलाई पनि मुक्त गराउने ,यम, नियमको पूर्णरुपले पालना गर्ने, यस अन्तर्गत अहिंसा, अस्तेय, अपरिग्रह, सत्य र ब्रह्मचर्य । नियम अन्र्तगत शौच, सन्तोष, तप, स्वाध्याय र इश्वर प्राणी धानको अनिवार्य पालना गर्ने ,“सुख शीतल करुं संसार” भन्ने महामतिको सपनालाई साकार पार्न आफूपनि शीतल हुने र अरुलाई पनि शीतल गराउने ,“तुम सेवासे पाओगे पार” भन्ने महानवाणीलाई हृदयगंम गर्दै निर्लोभ भावले सेवा गर्ने र अरुलाई पनि सेवाको लागि उत्प्रेरित गर्ने ।
मनुस्य जातिलाई मात्र यस्तो विवेकशील बुद्धि प्राप्त भएको छ जस द्वारा धार्मिक ग्रन्थहरूको अध्ययन गरेर परम सत्यलाई प्राप्त गर्न सकिन्छ । परन्तु पूर्ण ब्रह्मका कृपाद्वारा अवतरीत ज्ञान (वेद, कुरान, बाइबल आदि) मा एस्त गुह्य रहस्यहरु लुकेको हुन्छ, जसलाई मनुष्य बुद्धि (सपनाको बुद्धि) द्वारा सहजै बुझ्न कठिन हुन्छ यस्ता रहस्यहरु खोल्ने चाबी हो तारतम ज्ञान । जसको अवतरण श्री निजानन्द सम्प्रदायमा भएको छ । तारतम ज्ञान (जागृत बुद्धि) द्वारा नै सबै धर्म ग्रन्थहरुको वास्तविक अर्थ स्पष्ट हुन सकेको छ । यस अतिरिक्त श्री प्राणनाथजी (पूर्णब्रह्म अक्षरातीत) को अपार अनुकम्पाद्वारा श्री कुलजम स्वरूप (ब्रह्म वाणी) मा परम सत्य ज्ञान प्रकट भएको छ जसको विषयमा स्वयं अक्षर ब्रह्म पनि अज्ञात छन् ।
वर्तमान समाज हिन्दु, मुस्लिम, इसाई, आदि विभिन्न धर्ममा विभाजित भएको छ ।यनीहरुका धर्मग्रन्थ तथा भाषाहरू पनि अलग–अलग छन् । परन्तु आज सम्म कुनै पनि अवतार, तिर्थंकर, महापुरुष, आदिले सबै धर्महरुलाई एकीकरण गरेर एक मात्र अद्वैत पूर्ण ब्रह्म परमात्माको परिचय दिन सकेनन् । श्री निजानन्द सम्प्रदाय मार्फत श्री प्राणनाथजीले सबै धर्म ग्रन्थहरुमा छोपिएर रहेको समान सत्य सिध्दान्तहरुलाई प्रकट गरेर, त्यसको आधारमा एक मात्र पूर्ण ब्रह्म परमात्माको परिचय गराउनुभयो ।
अन्य संप्रदायहरुबाट माथि उठेर अध्यात्मको प्रेमिल आकाशमा विचरण गराउने सच्चिदानन्दमय पथ, श्रीकृष्ण प्रणामी धर्मको उद्गम विन्दु अनादि अक्षरातीत श्री राजश्यामा श्रीकृष्ण तत्व हुनुहुन्छ । यस धर्मले पूर्णब्रह्म परमात्मा अक्षरातीत श्रीकृष्णलाई आराध्य मानी, सेवापूजा एवं अनन्य प्रेम(लक्षणा भक्तिको अनुशरणबाट समाजमा अहिंसा, प्रेम, समता एवं सेवाभाव अभिवृद्घि गरी प्रत्येक व्यक्तिको जीवनलाई अध्यात्म उन्मुख बनाउदै क्षर, अक्षरदेखि पर अक्षरातीत तत्वमा विलिन बनाउनमा मार्ग दर्शन गर्दै आएको छ ।
श्री निजानन्द सम्प्रदायमा मानिसहरुमा जाति, क्षेत्र, आर्थिक स्थिति, आदिको आधारमा कुनै विभेद गरिदैन । यस्तो हीन मानसिकतालाई कुनै मान्यता दिइंदैन। अक्षरातीतको तारतम वाणीलाई अनुकरण गरेर त्यसै अनुसार चल्ने समुदायलाई नै “श्री निजानन्द सम्प्रदाय” भनिन्छ । यस सम्प्रदायमा धर्म प्रचारक, गुरु, महाराज आदि तथा सादारण सुन्दरसाथ विच ठुलो सानोको कुनै पनि भेद मानिंदैन, दुवै एक समान हुन्छन् ।यस्तो आदर्श व्यवस्थाद्वारा निजानन्दले विश्वलाई समानता, एकता, बन्धुत्व तथा शान्तिको सन्देश दिएको छ । (उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन् ।)