समाजमा सामूहिक सद्भाव, शान्ति र समृद्धिको निर्माणमा निजानन्द दर्शन

तोमनाथ उप्रेती
निजानन्द दर्शन एक अलौकिक ज्ञान हो जुन श्री प्राणनाथ जीको वाणीबाट निस्केको हो। यसको माध्यमबाट परम सत्यको बुझाइ प्राप्त गर्न सकिन्छ। ूनिजानन्दू शब्दको अर्थ व्यक्तिगत आनन्द हो, जसले आत्मिक आनन्दको अनुभूति गर्न प्रेरित गर्छ। यस दर्शनमा, ऋषिहरूले आफूलाई र आफ्नो आत्मालाई चिन्ने प्रश्नहरूको खोजी गरेका छन्स् म कहाँबाट आएको छुरु मेरो आत्माको अनन्त प्रिय कहाँ छरु संसारका धेरै दार्शनिकहरूले यसको उत्तर पाउने प्रयास गरेका छन्, तर केवल निजानन्द दर्शनमा यसको सही व्याख्या गरिएको छ।
निजानन्द दर्शन अनुसार, ब्रह्मा सच्चिदानन्द ,सत्, चित, आनंद को रूप हो, र यसले संसारको उत्पत्ति र सृष्टिको आधार भौतिक र आध्यात्मिक रूपले बुझाउँछ। दुई प्रमुख पुरुषको वर्णन गरिएको छ – ूक्षर पुरुषू नाशवान र ूअक्षर पुरुषू अविनाशी। यी दुईभन्दा पर ूपुरुषोत्तमू परम पुरुषको अवस्था छ, जसलाई भगवानको रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।निजानन्द दर्शनमा, प्रेम र आनन्दको शुद्ध रूप त्रिगुणभन्दा पर रहेको छ। यस अनुसार, प्रेम र आनन्दको अनुभव बिना शान्ति र सुखको विचार पनि निरर्थक हुन्छ।
महर्षि याज्ञवल्क्यले आफ्नो पत्नी मैत्रेयीलाई बताउनुभएको थियो कि संसारका सबै भौतिक रत्नहरूले शाश्वत शान्ति र अमरत्व प्राप्त गर्न सक्दैन। यस संसारमा सबै कुरा इच्छाको परिणामस्वरूप माया बनेका छन्। केवल परब्रह्मलाई देख्न, सुनन र ध्यान गर्न सक्ने व्यक्तिहरूलाई शाश्वत ज्ञान र मुक्ति प्राप्त हुन्छ।
कठोपनिषद अनुसार, केवल आत्माद्वारा परमात्माको अनुभव गर्नेहरूले मात्र शाश्वत सुख प्राप्त गर्न सक्छन्। ब्रह्मज्ञानको प्राप्ति बिना आत्मसाक्षात्कार सम्भव छैन, र संसारको अज्ञानताले बन्धनमा पारेको छ। त्यसैले, ब्रह्मज्ञानको शरण लिनु अत्यन्त आवश्यक छ।अध्यात्मिक मार्गमा हिड्ने व्यक्तिलाई संसारको मूल कारण, परब्रह्मको स्वरूप र अस्तित्वको समझ आवश्यक छ। यदि चेतनामा प्रकृतिको सुख भोग्ने इच्छा रहन्छ भने, ब्रह्मको अनुभूति र मुक्तिको सुख प्राप्त गर्न सकिँदैन।अन्ततः, परब्रह्मको कृपाले जीवलाई ब्रह्मको समानता प्राप्त हुन्छ र उनी ब्रह्मबोध र प्रेमको सहारामा आफ्नो वास्तविक घर, परमधाम पुग्छन्।
तारतम सागर श्री कृष्ण प्रणामी धर्मको मुख्य ग्रन्थ हो। यसमा महामती प्राणनाथको उपदेशलाई विक्रम संवत् १७१५ मा लेखनको रूपमा ल्याइयो। प्रणामी सम्प्रदायका अनुयायीहरूले यसलाई कुलजम स्वरूप, तरतम वाणी, श्री मुखवाणी र श्री स्वरूप साहेबको नामले पनि चिन्छन्। यो एक विशाल संग्रह हो।यस वाणीको पहिलो चार ग्रन्थ – रास, प्रकाश, शत्रु र कलमा हिन्दू पक्षको ज्ञान छ। सानन्ध, खिवला, मारफत सागर र कयामतनामा कातेब पक्षको ज्ञान छ भने खिलवत, परिक्रमा, सागर, सिंगार र सिन्धीमा परमधामको ज्ञान छ। किरण ग्रन्थमा सबै विषयहरूको मिश्रण छ।
ए नजर तुमें तब खुले, जो पूरन करें हक मेहेर। तो एक हक के इस्क बिना, और देखो सब जेहेर।। श्री प्राणनाथ वाणी
श्री कुलजम स्वरूपको ज्ञान यस संसारमा विद्यमान अपौरुषेय ग्रन्थहरू, तिनीहरूका व्याख्यात्मक ग्रन्थहरू र महापुरुषहरूको वचनभन्दा भिन्न छ। पूर्णब्रह्म परमात्मा सबैका एउटै मात्र हुनुहुन्छ । पूर्णब्रह्म तथा खुदा एकै हुन केवल भाषाको मात्र फरक छ ।९ सोई खुदा सोई ब्रह्मा। संसारका सबै धर्म ग्रन्थहरुमा मात्र भाषाको भेद छ । यी सबैले एउटै परम सत्य तर्फ संकेत गर्दछन् भेष–भाषा जिन रचो, रचियो मायने असल । प्रेम तथा परब्रह्म एउटै स्वरुप हो । परब्रह्म र आत्माहरु प्रेम कै प्रतिमूर्ति हुन ९ प्रेम ब्रह्म दोऊ एक हैं¬ । प्रेम नै एउटा यस्तो सक्षम साधन हो जसले यस जीवनमा सच्चिदानन्द प्रियतम, परमधाम तथा दिव्य लीलाको आनन्द दिन सक्दछ  पंथ होवे कोट कलप, प्रेम पोंहोंचावे मिने पलक – प्रेम खोल देवे सब द्वार । मनुष्य देह अखण्ड मुक्ति प्राप्तिको अमूल्य अवसर हो यसलाई व्यर्थ न गुमाऊ  मानखे देह अखण्ड फल पाइये, सो क्यों पाइके वृथा गवांइये। केवल बाहिरी शुद्धि द्वारा आध्यात्मिक यात्रा सम्भव हुन्न । प्रियतम संग मिल्नका लागि हृदयको निर्मलता परम आवश्यक हुन्छ । अन्दर नाही निर्मल, फेर फेर नहावे बाहेर। जागृत आत्मा उही नै हो, जसले आफ्नो सम्पर्कमा आउने आत्मा खोजीहरु सबैलाई आफू समान आध्यात्मिक सुख सम्पदा उपलब्ध गराउँदछ सब साथ करूं मैं आपसा, तो मै जागी परमान। तारतम ज्ञान द्वारा मानव मात्रको गुण, अंतःकरण तथा इन्द्रियहरुको मायावी विकारहरुको शमन द्वारा नै संसारमा सुख अनि शीतलता प्राप्त हुन्छ सुख शीतल करूं संसार।भन्ने दिव्य ज्ञानहरु तारतम सागर भित्रका दर्शन हुन् ।
श्री इन्द्रावती जीको आत्मा बताउँछ कि वाणी श्री प्राणनाथ जीको परम ज्ञान हो, जसले निराकार ब्रह्म र अक्षर ब्रह्मभन्दा परको ज्ञान दिन्छ। वाणीमा शाश्वत ब्रह्म, योगमाया, अक्षरब्रह्म र श्री प्राणनाथ जीको अनन्त ज्ञानको उपदेश दिइन्छ। श्री कुलजम स्वरूपको वाणीका १४ ग्रन्थ र १८,७५८ चौपाइहरूमा विभिन्न ज्ञानका क्षेत्रहरूको व्याख्या गरिएको छ। यस वाणीलाई ुश्री मुख वाणीु र ुस्वसम वेदु पनि भनिन्छ।
यो ज्ञान अन्धकारलाई तोड्दै ब्रह्मज्ञानको ज्योति प्रज्वलित गर्छ र ‘तारतम्य वाणी’का रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। श्री कुलजम स्वरूपको वाणीले शैतानको सेनालाई पराजित गर्दै परब्रह्म प्रेमीहरूलाई सागर पार गर्न मद्दत पुर्‍याउँछ।श्री महामती जीले भनेका छन् कि संसारमा विभिन्न भाषाहरू भए तापनि हिन्दुस्तानी भाषा सबैभन्दा सरल र सहज हो, जसमा यो ज्ञान प्रकट भएको हो। श्रीराज जीको हृदयमा अनन्त ज्ञानका सागरहरू छन्, जसले मारिफातको सूर्यको रूपमा ब्रह्मज्ञानको प्रकाश फैलाउँछ।
श्री निजानन्द दर्शन, जसलाई सद्गुरु श्री देवचन्द्रजी र श्री श्यामाजीले प्रकट गरेका थिए, यस संसारलाई अक्षर ब्रह्म र पर अक्षर ब्रह्मको वास्तविक स्वरूप, धाम र लीलाको पहिचान दिन्छ।
श्रीकृष्ण प्रणामी धर्म निजानन्द सम्प्रदायका संस्थापक सद्गुरु धनी श्री देवचन्द्रजी महाराजले अल्पायुदेखिनै उठेको मुमुक्षा९भाव० मेट्न तत्कालिन संपूर्ण संप्रदायहरु चाहार्नु भयो । अन्ततोगत्वा ३५ वर्ष लामो महासंकल्पको निष्ठापूर्ण साधनाबाट ४० बर्षको अवस्थामा पूर्णब्रह्म परमात्मा अक्षरातीत श्रीकृष्णको दर्शनाभूति सहित तारतम बीज महामन्त्र प्राप्त गर्नुभयो र जागनीको कार्य सुभारम्भ गर्नु भयो । सो तारतम महामन्त्र धनीजीले आफ्ना प्रमुख शिष्य महामति श्री प्राणनाथजीलाई हस्तान्तरण गर्नुभयो । महामति श्री प्राणनाथजी अवतरित श्री तारतमवाणी, संपूर्ण धर्म ग्रन्थहरुको निचोड हो । जसमा श्रीकृष्ण तत्वका रहस्योटन सहित परमात्मा अनुभूतिको सहज मार्ग प्रसस्त गरिएको छ । श्रीकृष्ण प्रणामी धर्मका अनुयायीहरुले श्री कुलजम स्वरुप तारतम सागरलाई पूर्णब्रह्म परमात्माको वाङग्मय स्वरुप मानेर मन्दिर एवं घरको सिंहासनमा पधराई श्रृंगार सहित अष्टप्रहर सेवापूजा गर्ने गर्दछन् ।
श्री निजानन्द दर्शनले प्रमुख रूपमा पूर्णब्रह्म परमात्मालाई सर्वशक्तिमान र अनादि अक्षरातीत तत्वको रूपमा प्रस्तुत गर्दछ। यस दर्शनमा आत्मा परमात्माको अंश र सच्चिदानन्दमय अविनाशी मानिन्छ। अभिवादन गर्दा परमात्माको अंशस्वरूपको सम्मान गर्दै प्रणाम गरिन्छ। अहिंसा, प्रेम, दया, करुणा यस धर्मका मूल आभूषण हुन्, र सम्पूर्ण धर्म र संप्रदायप्रति तटस्थता र सद्भाव राखिन्छ।यस दर्शनले जाति, वर्ण, र वर्गको आधारमा भेद नगरी समतामूलक व्यवहार गर्ने, शुद्ध शाकाहारी भोजन, मदिरा र धूम्रपानबाट मुक्त रहने, तथा यम र नियमको पालन गर्नमा जोड दिन्छ। यम र नियममा अहिंसा, सत्य, ब्रह्मचर्य, शौच, सन्तोष, तप, स्वाध्याय र इश्वर प्राणाधानको पालन आवश्यक छ।
वर्तमान समाज हिन्दु, मुस्लिम, इसाई, आदि विभिन्न धर्ममा विभाजित भएको छ ।यनीहरुका धर्मग्रन्थ तथा भाषाहरू पनि अलग–अलग छन् । परन्तु आज सम्म कुनै पनि अवतार, तिर्थंकर, महापुरुष, आदिले सबै धर्महरुलाई एकीकरण गरेर एक मात्र अद्वैत पूर्ण ब्रह्म परमात्माको परिचय दिन सकेनन् । श्री निजानन्द सम्प्रदाय मार्फत श्री प्राणनाथजीले सबै धर्म ग्रन्थहरुमा छोपिएर रहेको समान सत्य सिध्दान्तहरुलाई प्रकट गरेर, त्यसको आधारमा एक मात्र पूर्ण ब्रह्म परमात्माको परिचय गराउनुभयो ।
अन्य संप्रदायहरुबाट माथि उठेर अध्यात्मको प्रेमिल आकाशमा विचरण गराउने सच्चिदानन्दमय पथ, श्रीकृष्ण प्रणामी धर्मको उद्गम विन्दु अनादि अक्षरातीत श्री राजश्यामा श्रीकृष्ण तत्व हुनुहुन्छ । यस धर्मले पूर्णब्रह्म परमात्मा अक्षरातीत श्रीकृष्णलाई आराध्य मानी, सेवापूजा एवं अनन्य प्रेम९लक्षणा भक्तिको अनुशरणबाट समाजमा अहिंसा, प्रेम, समता एवं सेवाभाव अभिवृद्घि गरी प्रत्येक व्यक्तिको जीवनलाई अध्यात्म उन्मुख बनाउदै क्षर, अक्षरदेखि पर अक्षरातीत तत्वमा विलिन बनाउनमा मार्ग दर्शन गर्दै आएको छ ।
श्री निजानन्द सम्प्रदायमा मानिसहरुमा जाति, क्षेत्र, आर्थिक स्थिति, आदिको आधारमा कुनै विभेद गरिदैन । यस्तो हीन मानसिकतालाई कुनै मान्यता दिइंदैन। अक्षरातीतको तारतम वाणीलाई अनुकरण गरेर त्यसै अनुसार चल्ने समुदायलाई नै “श्री निजानन्द सम्प्रदाय” भनिन्छ । यस सम्प्रदायमा धर्म प्रचारक, गुरु, महाराज आदि तथा सादारण सुन्दरसाथ विच ठुलो सानोको कुनै पनि भेद मानिंदैन, दुवै एक समान हुन्छन् । यस्तो आदर्श व्यवस्थाद्वारा निजानन्दले विश्वलाई समानता, एकता, बन्धुत्व तथा शान्तिको सन्देश दिएको छ । निजानन्द दर्शनले विश्वलाई समानता, एकता, बन्धुत्व र शान्तिको सन्देश दिएको छ। यस दर्शनले सबै प्राणी र पदार्थको बीचमा भेदभाव नगरी समान व्यवहार गर्नको महत्त्वलाई जोड दिन्छ। यसले जाति, धर्म, वर्ण र वर्गको आधारमा भेदभाव नगरी सबैलाई समान मान्नुपर्ने कुरामा विश्वास राख्दछ। यस्ता विचारहरूले समाजमा भेदभाव, हिंसा र संघर्षलाई समाप्त गर्दै मानवता र समरसता प्रवर्द्धन गर्छ।
समानताको अवधारणा अनुसार, सबै प्राणीहरू परमात्माको अंश हुन् र तिनीहरूको जीवनमा समान आदर्श र मूल्यहरूको पालना गर्नुपर्छ। एकता र बन्धुत्वको सन्देशले समाजका हरेक सदस्यलाई एउटै लक्ष्यको लागि काम गर्न उत्साहित गर्छ, जसले विश्वभरि सहयोग र समझदारीको वातावरण सिर्जना गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
निजानन्द दर्शनले शान्ति र प्रेमको महत्वलाई पनि व्याख्या गरेको छ, जसले गर्दा हरेक व्यक्तिले आफैलाई र अरुलाई शान्ति र सुखको अनुभव गर्न सक्छ। यस्ता मूल्यहरूले मानिसलाई आत्मिक शान्ति र समृद्धिको मार्गमा अगाडि बढ्न प्रेरित गर्छ। यस दर्शनको प्रभावले समाजमा सामूहिक सद्भाव, शान्ति र समृद्धिको निर्माण गर्न मद्दत पुर्याउँछ।
उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन् ।