महेश आचार्य
नेपालको अर्थतन्त्र अहिले गम्भीर संकटतर्फ उन्मुख छ। एकातिर, देशको कुल व्यापार घाटा दिनप्रतिदिन बढ्दो छ, अर्कोतिर, सरकारको गैरजिम्मेवार नीति र कमजोर पूर्वाधार व्यवस्थापनका कारण जनताको ढाड सेकिने स्थिति आएको छ। विशेष गरी, गाडी तथा तिनका पार्टपुर्जामा नेपालको अत्यधिक निर्भरता र अव्यवस्थित सडक संरचनाले थप संकट निम्त्याइरहेको देखिन्छ।
गाडी आयात: वैदेशिक मुद्रा बाहिरिने प्रमुख कारण
नेपालमा अहिले प्रयोग हुने सम्पूर्ण गाडीहरू आयातित छन्। नेपालमा कुनै पनि गाडी उत्पादन हुँदैन, जसका कारण यी सवारीसाधनका हरेक स्पेयर पार्ट्स समेत विदेशबाटै खरिद गर्नुपर्ने बाध्यता छ। तर, विडम्बना के छ भने, नेपालका अधिकांश सडकहरू खाल्डाखुल्डीले भरिएका, अप्ठ्यारो र कमजोर अवस्थाका छन्। यसले गर्दा गाडीहरूमा अनावश्यक क्षति पुग्ने मात्र होइन, समयअगावै मर्मत सम्भार गर्नुपर्ने अवस्था आउँछ। जसले वर्षेनि अर्बौं रुपैयाँ विदेशी कम्पनीहरूलाई तिर्नुपर्ने बाध्यता सिर्जना गरेको छ।
अव्यवस्थित सडकले बढाएको खर्च
नेपालका अधिकांश सडकहरू निर्माणको केही वर्षभित्रै बिग्रन्छन्।
ठेकेदारहरू र सरोकारवालाबीचको मिलेमतो,
निर्माण सामग्रीमा हुने व्यापक भ्रष्टाचार,
गुणस्तरहीन काम,
बर्षेनि मर्मत सम्भारमा बेवास्ता,
यी कारणले गर्दा नेपालका सडकहरू वर्ष दिन नपुग्दै खाल्डोखुल्डीले भरिन्छन्।
यस्तो अवस्थामा चल्ने गाडीहरूलाई
✅ बारम्बार बिग्रिने,
✅ स्पेयर पार्ट्स फेरिरहनुपर्ने,
✅ मर्मत खर्च अत्यधिक हुने,
जस्ता समस्याले सताइरहेको छ। यसको प्रत्यक्ष असर भनेको देशबाट बर्सेनि अर्बौं रुपैयाँ गाडी मर्मत तथा पार्ट्स खरिदका नाममा बाहिरिनु हो।
अर्थतन्त्रको खस्कँदो अवस्था र व्यापार घाटा
नेपालको व्यापार घाटा (Trade Deficit) दिनानुदिन भयावह बन्दै गएको छ। २०२४ को तथ्याङ्कअनुसार, नेपालले आयातमा निर्भरता घटाउन नसकेकै कारण व्यापार घाटा १५ खर्ब रुपैयाँभन्दा माथि पुगिसकेको देखिन्छ। यसको मुख्य कारणहरूमा निम्न कुराहरू पर्छन्:
1. आयातमा अत्यधिक निर्भरता (गाडी, तेल, निर्माण सामग्री, औद्योगिक कच्चापदार्थ)
2. स्वदेशी उत्पादन नहुनु वा प्रतिस्पर्धी बजार बनाउन नसक्नु
3. नयाँ उद्यम तथा उद्योग स्थापना गर्ने वातावरण नहुनु
4. वैदेशिक ऋण लिने प्रवृत्ति बढ्दै जानु
बैदेशिक ऋणको दलदल
नेपालले पछिल्लो समय अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय संस्थाहरूबाट लिएको ऋण उल्लेख्य रूपमा बढ्दै गएको छ। २०२३ को अन्त्यसम्म आइपुग्दा नेपाल सरकारको वैदेशिक ऋण २२ खर्ब रुपैयाँ नाघिसकेको छ।
नेपालमा उत्पादनमुखी आर्थिक प्रणाली विकास हुन नसक्दा,
सरकारको खर्च कटौती गर्नेतर्फ ध्यान नजाँदा,
ऋणलाई सही ठाउँमा प्रयोग गर्न नसक्दा,
नेपाल ऋणको भारी बोकेर डुब्न लागेको अर्थतन्त्रको जस्तै अवस्थामा पुगेको छ।हाम्रा नेताहरूको अज्ञानता र उदासीनता
नेपालका अधिकांश नीति निर्माता तथा जनप्रतिनिधिहरू सार्वजनिक ढुकुटी दोहन गर्न त जानकार छन्, तर अर्थतन्त्र सुधार्ने उपायबारे जानकार छैनन्। उनीहरू:
गुणस्तरहीन सडक निर्माणको खेलमा संलग्न छन्,
देशको उत्पादन प्रणाली सुधार्नेतर्फ ध्यान दिएका छैनन्,
विदेशी निर्भरता कम गर्ने कुनै ठोस योजना ल्याउन सक्दैनन्,
वैदेशिक ऋणलाई व्यक्तिगत र दलगत फाइदामा खर्च गर्छन्,
जसको परिणामस्वरूप देश झनझन् संकटमा फस्दै गएको छ।
के गर्न सकिन्छ? (समाधानका उपाय)
✅ सडक सुधार र मर्मतलाई प्राथमिकता दिने
सडकलाई दीर्घकालीन टिकाउ बनाउन गुणस्तरहीन निर्माण कार्यमा कडाइ गरिनुपर्छ।
ठेकेदार र सरकारी निकायबीचको भ्रष्टाचार अन्त्य गर्ने प्रणाली विकास गर्नुपर्छ।
✅ स्वदेशी उत्पादन बढाउने नीति अवलम्बन गर्ने
नेपालमा गाडी एसेम्बल गर्ने उद्योग खोल्ने,
साना र मझौला उद्योगहरूलाई सहुलियत दिने,
स्वदेशी प्रविधि प्रयोग गर्ने,
यस्ता उपाय अपनाएर आयातको दर घटाउनुपर्छ।
✅ गाडी आयातमा निर्भरता कम गर्ने
सार्वजनिक यातायात सुधार गरेर गाडी खरिदमा कम निर्भर हुने,
विद्युतीय सवारीको प्रवर्द्धन गर्ने,
स्वदेशी यातायात उद्योगहरूलाई बढावा दिने।
✅ नागरिक सचेतना बढाउने
नागरिकहरू सचेत भई सरकारलाई जवाफदेही बनाउने।
खराब नीति बनाउनेहरूलाई चुनावमा अस्वीकार गर्ने।
स्वदेशी उत्पादनलाई बढावा दिनुपर्ने आवाज उठाउने।
निष्कर्ष
नेपालले आयातमुखी अर्थतन्त्र, कमजोर पूर्वाधार, र भ्रष्टाचारग्रस्त नीति का कारण आर्थिक संकट झेलिरहेको छ। खासगरी, अव्यवस्थित सडकका कारण गाडी बिग्रिएर अर्बौं रुपैयाँ विदेशी पार्टपुर्जामा खर्चिनु, व्यापार घाटा बढ्नु र बैदेशिक ऋण थपिनु गम्भीर समस्या बनेको छ। यदि सरकारले अहिले नै सुधारका उपायहरू अपनाएन भने, नेपाल झनझन् ऋणको भारी बोकेर अर्थतन्त्र ध्वस्त हुने दिशातर्फ उन्मुख हुनेछ। त्यसैले, अब जनताले आँखा खोल्ने बेला आएको छ।
“अब चुप लाग्ने होइन, सरकारलाई जवाफदेही बनाउने बेला आएको छ।”